śivapūjanamāhātmyavarṇanam
nārada uvāca
atha te dadṛśuḥ pārtha saṃyamasthaṃ mahāmunim ||
kriyāyogasamāyuktaṃ tapomūrtidharaṃ yathā
||1||अथ ते ददृशुः पार्थ संयमस्थं महामुनिम् ॥
क्रियायोगसमायुक्तं तपोमूर्तिधरं यथा
jaṭāstriṣavaṇasnānakapilāḥ śirasā tadā ||
dhārayantaṃ lomaśākhyamājyasiktamivānalam
||2||जटास्त्रिषवणस्नानकपिलाः शिरसा तदा ॥
धारयन्तं लोमशाख्यमाज्यसिक्तमिवानलम्
savyahaste tṛṇaughaṃ ca cchāyārthe viprasattamam ||
dakṣiṇe cākṣamālāṃ ca bibhrataṃ maitramārgagam
||3||सव्यहस्ते तृणौघं च च्छायार्थे विप्रसत्तमम् ॥
दक्षिणे चाक्षमालां च बिभ्रतं मैत्रमार्गगम्
ahiṃsayanduruktādyaiḥ prāṇino bhūmicāriṇaḥ ||
yaḥ siddhimeti japyena sa maitro munirucyate
||4||अहिंसयन्दुरुक्ताद्यैः प्राणिनो भूमिचारिणः ॥
यः सिद्धिमेति जप्येन स मैत्रो मुनिरुच्यते
bakabhūpadvijolūkagṛdhrakūrmā vilokya ca ||
nemuḥ kalāpagrāme taṃ ciraṃtanataponidhim
||5||बकभूपद्विजोलूकगृध्रकूर्मा विलोक्य च ॥
नेमुः कलापग्रामे तं चिरंतनतपोनिधिम्
svāgatāsanasatkāreṇāmunā te'ti satkṛtāḥ ||
yathocitaṃ pratītāstamāhuḥ kāryaṃ hṛdi sthitam
||6||स्वागतासनसत्कारेणामुना तेऽति सत्कृताः ॥
यथोचितं प्रतीतास्तमाहुः कार्यं हृदि स्थितम्
kūrma uvāca
indradyumno'yamavanīpatiḥ satrijanāgraṇīḥ ||
kīrtilopānnirasto'yaṃ vedhasā nākapṛṣṭhataḥ
||7||इन्द्रद्युम्नोऽयमवनीपतिः सत्रिजनाग्रणीः ॥
कीर्तिलोपान्निरस्तोऽयं वेधसा नाकपृष्ठतः
mārkaṃḍeyādibhiḥ prāpya kīrtyuddhāraṃca sattama ||
nāyaṃ kāmayate svargaṃ punaḥpātādibhīṣaṇam
||8||मार्कंडेयादिभिः प्राप्य कीर्त्युद्धारंच सत्तम ॥
नायं कामयते स्वर्गं पुनःपातादिभीषणम्
bhavatānugṛhīto'yamihecchati mahodayam ||
praṇodyastadayaṃ bhūpaḥ śiṣyaste bhagavanmayā ||
tvatsakāśamihānīto brūhi sādhvasya vāṃchitam
||9||भवतानुगृहीतोऽयमिहेच्छति महोदयम् ॥
प्रणोद्यस्तदयं भूपः शिष्यस्ते भगवन्मया ॥
त्वत्सकाशमिहानीतो ब्रूहि साध्वस्य वांछितम्
paropakaraṇaṃ nāma sādhūnāṃ vratamāhitam ||
viśeṣataḥ praṇodyānāṃ śiṣyavṛttimupeyuṣām
||10||परोपकरणं नाम साधूनां व्रतमाहितम् ॥
विशेषतः प्रणोद्यानां शिष्यवृत्तिमुपेयुषाम्
apraṇodyeṣu pāpeṣu sādhu proktamasaṃśayam ||
vidveṣaṃ maraṇaṃ cāpi kurute'nyatarasya ca
||11||अप्रणोद्येषु पापेषु साधु प्रोक्तमसंशयम् ॥
विद्वेषं मरणं चापि कुरुतेऽन्यतरस्य च
apramattaḥ praṇodyeṣu munireṣa prayacchati ||
tadeveti bhavānevaṃ dharmaṃ vetti kuto vayam
||12||अप्रमत्तः प्रणोद्येषु मुनिरेष प्रयच्छति ॥
तदेवेति भवानेवं धर्मं वेत्ति कुतो वयम्
lomaśa uvāca
kūrma yuktamidaṃ sarvaṃ tvayābhihitamadya naḥ ||
dharmaśāstropanataṃ tatsmāritāḥ sma purātanam
||13||कूर्म युक्तमिदं सर्वं त्वयाभिहितमद्य नः ॥
धर्मशास्त्रोपनतं तत्स्मारिताः स्म पुरातनम्
brūhi rājansuviśrabdhaṃ sandehaṃ hṛdayasthitam ||
kaste kimabravīccheṣaṃ vakṣyāmyahaṃ na saṃśayaḥ
||14||ब्रूहि राजन्सुविश्रब्धं सन्देहं हृदयस्थितम् ॥
कस्ते किमब्रवीच्छेषं वक्ष्याम्यहं न संशयः
indradyumna uvāca
bhagavanprathamaḥ praśrastāvadeva mamocyatām ||
grīṣmakāle'pi madhyasthai ravau kiṃ na tavāśramaḥ
||15||भगवन्प्रथमः प्रश्रस्तावदेव ममोच्यताम् ॥
ग्रीष्मकालेऽपि मध्यस्थै रवौ किं न तवाश्रमः
kuṭīmātro'pi yacchāyā tṛṇaiḥ śirasi pāṇigaiḥ
||16||कुटीमात्रोऽपि यच्छाया तृणैः शिरसि पाणिगैः
lomaśa uvāca
martavyamastyavaśyaṃ ca kāya eṣa patiṣyati ||
kasyārthe kriyate gehamanityabhavamadhyagaiḥ
||17||मर्तव्यमस्त्यवश्यं च काय एष पतिष्यति ॥
कस्यार्थे क्रियते गेहमनित्यभवमध्यगैः
yasya mṛtyurbhavenmitraṃ pītaṃ vā'mṛtamuttamam ||
tasyaitaducitaṃ vaktumidaṃ me śvo bhaviṣyati
||18||यस्य मृत्युर्भवेन्मित्रं पीतं वाऽमृतमुत्तमम् ॥
तस्यैतदुचितं वक्तुमिदं मे श्वो भविष्यति
idaṃ yugasahasreṣu bhaviṣyamabhaviddinam ||
tadapyadyatvamāpannaṃ kā kathāmaraṇāvadheḥ
||19||इदं युगसहस्रेषु भविष्यमभविद्दिनम् ॥
तदप्यद्यत्वमापन्नं का कथामरणावधेः
kāraṇānugataṃ kāryamidaṃ śukrādabhūdvapuḥ ||
kathaṃ viśuddhimāyāti kṣālitāṃgāravadvada
||20||कारणानुगतं कार्यमिदं शुक्रादभूद्वपुः ॥
कथं विशुद्धिमायाति क्षालितांगारवद्वद
tadasyāpi kṛte pāpaṃ śatruṣaḍvarganirjitāḥ ||
kathaṃkāraṃ na lajjante kurvāṇā nṛpasattama
||21||तदस्यापि कृते पापं शत्रुषड्वर्गनिर्जिताः ॥
कथंकारं न लज्जन्ते कुर्वाणा नृपसत्तम
tadbrahmaṇa ihotpannaḥ sikatādvayasambhavaḥ ||
nigamoktaṃ paṭhañchṛṇvannidaṃ jīviṣyate katham
||22||तद्ब्रह्मण इहोत्पन्नः सिकताद्वयसम्भवः ॥
निगमोक्तं पठञ्छृण्वन्निदं जीविष्यते कथम्
tathāpi vaiṣṇavī māyā mohayatyavivekinam ||
hṛdayasthaṃ na jānaṃti hyapi mṛtyu śatāyuṣaḥ
||23||तथापि वैष्णवी माया मोहयत्यविवेकिनम् ॥
हृदयस्थं न जानंति ह्यपि मृत्यु शतायुषः
dantāścalāścalā lakṣmīryauvanaṃ jīvitaṃ nṛpa ||
calācalamatīvedaṃ dānamevaṃ gṛhaṃ nṛṇām
||24||दन्ताश्चलाश्चला लक्ष्मीर्यौवनं जीवितं नृप ॥
चलाचलमतीवेदं दानमेवं गृहं नृणाम्
iti vijñāya saṃsārasāraṃ ca calācalam ||
kasyārthe kriyate rājankuṭajādi parigrahaḥ
||25||इति विज्ञाय संसारसारं च चलाचलम् ॥
कस्यार्थे क्रियते राजन्कुटजादि परिग्रहः
indradyumna uvāca
cirāyurbhagavāneva śrūyate bhuvanatraye ||
tadarthamahamāyātastatkimevaṃ vacastava
||26||चिरायुर्भगवानेव श्रूयते भुवनत्रये ॥
तदर्थमहमायातस्तत्किमेवं वचस्तव
lomaśa uvāca
pratikalpaṃ maccharīrādekaromaparikṣayaḥ ||
jāyate sarvanāśe ca mama bhāvi pramāpaṇam
||27||प्रतिकल्पं मच्छरीरादेकरोमपरिक्षयः ॥
जायते सर्वनाशे च मम भावि प्रमापणम्
paśya jānupradeśaṃ me dvyaṃgulaṃ romavarjitam ||
jātaṃ vapustadbibhemi martavye sati kiṃ gṛhaiḥ
||28||पश्य जानुप्रदेशं मे द्व्यंगुलं रोमवर्जितम् ॥
जातं वपुस्तद्बिभेमि मर्तव्ये सति किं गृहैः
nārada uvāca
itthaṃ niśamya tadvākyaṃ sa prahasyātivismitaḥ ||
bhūpālastasya papraccha kāraṇaṃ tādṛśāyuṣaḥ
||29||इत्थं निशम्य तद्वाक्यं स प्रहस्यातिविस्मितः ॥
भूपालस्तस्य पप्रच्छ कारणं तादृशायुषः
indradyumna uvāca
pṛcchāmi tvāmahaṃ brahmanyadāyuridamīdṛśam ||
tava dīrghaṃ prabhāvo'sau dānasya tapaso'thavā
||30||पृच्छामि त्वामहं ब्रह्मन्यदायुरिदमीदृशम् ॥
तव दीर्घं प्रभावोऽसौ दानस्य तपसोऽथवा
lomaśa uvāca
śrṛṇu bhūpa pravakṣyāmi pūrvajanmasamudbhavām ||
śivadharmayutāṃ puṇyāṃ kathāṃ pāpapraṇāśanīm
||31||श्रृणु भूप प्रवक्ष्यामि पूर्वजन्मसमुद्भवाम् ॥
शिवधर्मयुतां पुण्यां कथां पापप्रणाशनीम्
ahamāsaṃ purā śūdro daridro'tīvabhūtale ||
bhramāmi vasudhāpṛṣṭhe hyaśanapīḍito bhṛśam
||32||अहमासं पुरा शूद्रो दरिद्रोऽतीवभूतले ॥
भ्रमामि वसुधापृष्ठे ह्यशनपीडितो भृशम्
tato mayā mahalliṃgaṃ jālimadhyagataṃ tadā ||
madhyāhne'sya jalādhāro dṛṣṭaścaivā vidūrataḥ
||33||ततो मया महल्लिंगं जालिमध्यगतं तदा ॥
मध्याह्नेऽस्य जलाधारो दृष्टश्चैवा विदूरतः
tataḥ praviśya tadvāri pītvā snātvā ca śāṃbhavam ||
talliṃgaṃ snāpitaṃ pūjā vihitā kamalaiḥ śubhaiḥ
||34||ततः प्रविश्य तद्वारि पीत्वा स्नात्वा च शांभवम् ॥
तल्लिंगं स्नापितं पूजा विहिता कमलैः शुभैः
atha kṣutkṣāmakaṃṭho'haṃ śrīkaṃṭhaṃ taṃ namasya ca ||
punaḥ pracalito mārge pramīto nṛpasattama
||35||अथ क्षुत्क्षामकंठोऽहं श्रीकंठं तं नमस्य च ॥
पुनः प्रचलितो मार्गे प्रमीतो नृपसत्तम
tato'haṃ brāhmaṇagṛhe jāto jātismaraḥ sutaḥ ||
snāpanācchivaliṃgasya sakṛtkamalapūjanāt
||36||ततोऽहं ब्राह्मणगृहे जातो जातिस्मरः सुतः ॥
स्नापनाच्छिवलिंगस्य सकृत्कमलपूजनात्
smaranvilasitaṃ mithyā satyābhāsamidaṃ jagat ||
avidyāmayamityevaṃ jñātvā mūkatvamāsthitaḥ
||37||स्मरन्विलसितं मिथ्या सत्याभासमिदं जगत् ॥
अविद्यामयमित्येवं ज्ञात्वा मूकत्वमास्थितः
tena vipreṇa vārdhakye samārādhya maheśvaram ||
prāpto'hamiti me nāma īśāna iti kalpitam
||38||तेन विप्रेण वार्धक्ये समाराध्य महेश्वरम् ॥
प्राप्तोऽहमिति मे नाम ईशान इति कल्पितम्
tataḥ sa vipro vātsalyādagadānsubahūnmama ||
cakāra vyapaneṣyāmi mūkatvamiti niścayaḥ
||39||ततः स विप्रो वात्सल्यादगदान्सुबहून्मम ॥
चकार व्यपनेष्यामि मूकत्वमिति निश्चयः
maṃtravādānbahūnvaidyānupāyānaparānapi ||
pitrostathā mahāmāyāsaṃbaddhamanasostathā
||40||मंत्रवादान्बहून्वैद्यानुपायानपरानपि ॥
पित्रोस्तथा महामायासंबद्धमनसोस्तथा
nirīkṣya mūḍhatāṃ hāsyamāsīnmanasi me tadā ||
tathā yauvanamāsādya niśi hitvā nijaṃ gṛham
||41||निरीक्ष्य मूढतां हास्यमासीन्मनसि मे तदा ॥
तथा यौवनमासाद्य निशि हित्वा निजं गृहम्
saṃpūjya kamalaiḥ śaṃbhuṃ tataḥ śayanamabhyagām ||
tataḥ pramīte pitari mūḍhaityahamujjhitaḥ
||42||संपूज्य कमलैः शंभुं ततः शयनमभ्यगाम् ॥
ततः प्रमीते पितरि मूढइत्यहमुज्झितः
saṃbaṃdhibhiḥ pratīto'tha phalāhāramavasthitaḥ ||
pratītaḥ pūjayāmīśamabjairbahuvidhaistathā
||43||संबंधिभिः प्रतीतोऽथ फलाहारमवस्थितः ॥
प्रतीतः पूजयामीशमब्जैर्बहुविधैस्तथा
atha varṣaśatasyāṃte varadaḥ śaśiśekharaḥ ||
pratyakṣo yācito dehi jarāmaraṇasaṃkṣayam
||44||अथ वर्षशतस्यांते वरदः शशिशेखरः ॥
प्रत्यक्षो याचितो देहि जरामरणसंक्षयम्
īśvara uvāca
ajarāmaratā nāsti nāmarūpabhṛtoyataḥ ||
mamāpi dehapātaḥ syādavadhiṃ kuru jīvite
||45||अजरामरता नास्ति नामरूपभृतोयतः ॥
ममापि देहपातः स्यादवधिं कुरु जीविते
iti śaṃbhorvacaḥ śrutvā mayā vṛtimidaṃ tadā ||
kalpāṃte romapāto'stu maraṇaṃ sarvasaṃkṣaye
||46||इति शंभोर्वचः श्रुत्वा मया वृतिमिदं तदा ॥
कल्पांते रोमपातोऽस्तु मरणं सर्वसंक्षये
tatastava gaṇo bhūyāmiti me'bhīpsito varaḥ ||
tathetyuktvā sa bhagavānharaścādarśanaṃ gataḥ
||47||ततस्तव गणो भूयामिति मेऽभीप्सितो वरः ॥
तथेत्युक्त्वा स भगवान्हरश्चादर्शनं गतः
ahaṃ tapasiniṣṭhaśca tataḥ prabhṛti cābhavam ||
brahmahatyādibhiḥ pāpairmucyate śivapūjanāt
||48||अहं तपसिनिष्ठश्च ततः प्रभृति चाभवम् ॥
ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते शिवपूजनात्
bradhnābjairitarairvapi kamalairnātra saṃśayaḥ ||
evaṃ kuru mahārāja tvamapyāpsyasi vāṃchitam
||49||ब्रध्नाब्जैरितरैर्वपि कमलैर्नात्र संशयः ॥
एवं कुरु महाराज त्वमप्याप्स्यसि वांछितम्
harabhaktasya lokasya trilokyāṃ nāsti durlabham ||
bahiḥpravṛttiṃ sagṛhya jñānakarmendriyādi ca
||50||हरभक्तस्य लोकस्य त्रिलोक्यां नास्ति दुर्लभम् ॥
बहिःप्रवृत्तिं सगृह्य ज्ञानकर्मेन्द्रियादि च
layaḥ sadāśive nityamataryo go'yamucyate ||
duṣkaratvādvahiryogaṃ śiva eva svayaṃ jagau
||51||लयः सदाशिवे नित्यमतर्यो गोऽयमुच्यते ॥
दुष्करत्वाद्वहिर्योगं शिव एव स्वयं जगौ
paṃcabhiścārcanaṃ bhūtairviśiṣṭaphaladaṃ dhruvam ||
kleśakarmavipākādyairāśayaiścāpya saṃyutam
||52||पंचभिश्चार्चनं भूतैर्विशिष्टफलदं ध्रुवम् ॥
क्लेशकर्मविपाकाद्यैराशयैश्चाप्य संयुतम्
īśānamārādhya japanpraṇavaṃ muktipāpnuyāt ||
sarvapāpakṣaye jāte śive bhavati bhāvanā
||53||ईशानमाराध्य जपन्प्रणवं मुक्तिपाप्नुयात् ॥
सर्वपापक्षये जाते शिवे भवति भावना
pāpopahatabuddhīnāṃ śive vārtāpi durlabhā ||
durlabhaṃ bhārate janma durlabhaṃ śivapūjanam
||54||पापोपहतबुद्धीनां शिवे वार्तापि दुर्लभा ॥
दुर्लभं भारते जन्म दुर्लभं शिवपूजनम्
durlabhaṃ jāhnavīsnānaṃ śive bhaktiḥ sudurlabhā ||
durlabhaṃ brāhmaṇe dānaṃ durlabhaṃ vahnipūjanam
||55||दुर्लभं जाह्नवीस्नानं शिवे भक्तिः सुदुर्लभा ॥
दुर्लभं ब्राह्मणे दानं दुर्लभं वह्निपूजनम्
alpapuṇyaiśca duṣprāpaṃ puruṣottamapūjanam
||56||अल्पपुण्यैश्च दुष्प्रापं पुरुषोत्तमपूजनम्
lakṣeṇa dhanuṣāṃ yogastadardhena hutāśanaḥ ||
pātraṃ śatasahasreṇa revā rudraśca ṣaṣṭibhiḥ
||57||लक्षेण धनुषां योगस्तदर्धेन हुताशनः ॥
पात्रं शतसहस्रेण रेवा रुद्रश्च षष्टिभिः
iti damuktamakhilaṃ mayā tava mahīpate ||
yathāyurabhavaddīrghaṃ samārādhya maheśvaram
||58||इति दमुक्तमखिलं मया तव महीपते ॥
यथायुरभवद्दीर्घं समाराध्य महेश्वरम्
na durlabhaṃ na duṣprāpaṃ na cāsādhyaṃ mahātmanām ||
śivabhaktikṛtāṃ puṃsāṃ trilokyāmiti niścitam
||59||न दुर्लभं न दुष्प्रापं न चासाध्यं महात्मनाम् ॥
शिवभक्तिकृतां पुंसां त्रिलोक्यामिति निश्चितम्
naṃdīśvarasya tenaiva vapuṣā śivapūjanāt ||
siddhimālokya ko rājañchaṃkaraṃ na namasyati
||60||नंदीश्वरस्य तेनैव वपुषा शिवपूजनात् ॥
सिद्धिमालोक्य को राजञ्छंकरं न नमस्यति
śvetasya ca mahīpasya śrīkaṃṭhaṃ ca namasyataḥ ||
kālopi pralayaṃ yātaḥ kastamīśaṃ na pūjayet
||61||श्वेतस्य च महीपस्य श्रीकंठं च नमस्यतः ॥
कालोपि प्रलयं यातः कस्तमीशं न पूजयेत्
yadicchayā viśvamidaṃ jāyate vyavatiṣṭhate ||
tathā saṃlīyate cāṃte kastaṃ na śaraṇaṃ vrajet
||62||यदिच्छया विश्वमिदं जायते व्यवतिष्ठते ॥
तथा संलीयते चांते कस्तं न शरणं व्रजेत्
etadrahasyamidameva nṛṇāṃ pradhānaṃ kartavyamatra śivapūjanameva bhūpa ||
yasyāṃtarāyapadavīmupayāṃti lokāḥ sadyoḥ naraḥ śivanataḥ śivameva satyam
||63||एतद्रहस्यमिदमेव नृणां प्रधानं कर्तव्यमत्र शिवपूजनमेव भूप ॥
यस्यांतरायपदवीमुपयांति लोकाः सद्योः नरः शिवनतः शिवमेव सत्यम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe mahīprādurbhāve lomaśavṛttānte śivapūjanamāhātmyavarṇanaṃnāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||