sahasrasaptatyucchrāye pātālāni parasparam
nārada uvāca
sahasrasaptatyucchrāye pātālāni parasparam ||
atalaṃ vitalaṃ caiva nitalaṃ ca rasātalam
||1||सहस्रसप्तत्युच्छ्राये पातालानि परस्परम् ॥
अतलं वितलं चैव नितलं च रसातलम्
talātalaṃ ca sutalaṃ pātālaṃ cāpi saptamam ||
kṛṣṇaśuklāruṇāḥ pītāḥ śarkarāśailakāṃcanāḥ
||2||तलातलं च सुतलं पातालं चापि सप्तमम् ॥
कृष्णशुक्लारुणाः पीताः शर्कराशैलकांचनाः
bhūmayo yatra kauravya varaprāsādaśobhitāḥ ||
teṣu dānavadaiteyanāgāścaiva sahasrasaḥ
||3||भूमयो यत्र कौरव्य वरप्रासादशोभिताः ॥
तेषु दानवदैतेयनागाश्चैव सहस्रसः
svarlokādapi ramyāṇi dṛṣṭāni bahuśo mayā ||
āhlādakāriṇo nānāmaṇyo yatra pannagaḥ
||4||स्वर्लोकादपि रम्याणि दृष्टानि बहुशो मया ॥
आह्लादकारिणो नानामण्यो यत्र पन्नगः
daityadānavakanyābhirmahārūpābhiranvite ||
pātāle kasya na prītirvimuktasyāpi jāyate
||5||दैत्यदानवकन्याभिर्महारूपाभिरन्विते ॥
पाताले कस्य न प्रीतिर्विमुक्तस्यापि जायते
yatra noṣṇaṃ na vā śītaṃ na varṣaṃ duḥkhameva ca ||
bhakṣyabhojyamahābhogakālo yatrāpi jāyate
||6||यत्र नोष्णं न वा शीतं न वर्षं दुःखमेव च ॥
भक्ष्यभोज्यमहाभोगकालो यत्रापि जायते
pātāle saptame cāsti liṃgaṃ śrīhāṭakeśvaram ||
brahmaṇā sthāpitaṃ pārtha sahasrayojanocchritam
||7||पाताले सप्तमे चास्ति लिंगं श्रीहाटकेश्वरम् ॥
ब्रह्मणा स्थापितं पार्थ सहस्रयोजनोच्छ्रितम्
hāṭakasya tu liṃgasya prāsādo yojanāyutaḥ ||
sarvaratnamayo divyo nānāścayavibhūṣitaḥ
||8||हाटकस्य तु लिंगस्य प्रासादो योजनायुतः ॥
सर्वरत्नमयो दिव्यो नानाश्चयविभूषितः
taccāryaṃti talliṃgaṃ nānānāgendrasattamāḥ ||
tadadhastājjalaṃ bhūri tasyādho narakāḥ smṛtāḥ
||9||तच्चार्यंति तल्लिंगं नानानागेन्द्रसत्तमाः ॥
तदधस्ताज्जलं भूरि तस्याधो नरकाः स्मृताः
pāpino yeṣu pātyaṃte tāñchṛṇuṣva mahāmate ||
koṭayaḥ paṃcapaṃcāśadrājānaścaikaviṃśati
||10||पापिनो येषु पात्यंते ताञ्छृणुष्व महामते ॥
कोटयः पंचपंचाशद्राजानश्चैकविंशति
rauravaḥ śūkaro rodhastālo viśasanastathā ||
mahājvālastaptakumbho lavaṇotha vimohakaḥ
||11||रौरवः शूकरो रोधस्तालो विशसनस्तथा ॥
महाज्वालस्तप्तकुम्भो लवणोथ विमोहकः
rudhirāṃdho vaitaraṇī kṛmiśaḥ kṛmibhojanaḥ ||
asipatravanaṃ kṛṣṇo lālābhakṣyaśca dārumaḥ
||12||रुधिरांधो वैतरणी कृमिशः कृमिभोजनः ॥
असिपत्रवनं कृष्णो लालाभक्ष्यश्च दारुमः
tathā pūyavahaḥ pāpo vahnijvālo'pyadhaḥśirāḥ ||
saṃdaṃśaḥ kṛṣṇasūtraśca tamaścāvīcirevaca
||13||तथा पूयवहः पापो वह्निज्वालोऽप्यधःशिराः ॥
संदंशः कृष्णसूत्रश्च तमश्चावीचिरेवच
śvabhojano visūciścāpyavīciśca tathā'paraḥ ||
kūṭasākṣī rauravaṃ ca rodhaṃ goviprarodhakaḥ
||14||श्वभोजनो विसूचिश्चाप्यवीचिश्च तथाऽपरः ॥
कूटसाक्षी रौरवं च रोधं गोविप्ररोधकः
surāpaḥ sūkaraṃ yāti tālaṃ mithyāma nuṣyahā ||
gurutalpī taptakumbhaṃ taptalohaṃ ca bhaktahā
||15||सुरापः सूकरं याति तालं मिथ्याम नुष्यहा ॥
गुरुतल्पी तप्तकुम्भं तप्तलोहं च भक्तहा
gurūṇāmavamaṃtā yaco mahājvāle nipātyate ||
lavaṇaṃ śāstrahaṃtā ca nirmaryādo vimohake
||16||गुरूणामवमंता यचो महाज्वाले निपात्यते ॥
लवणं शास्त्रहंता च निर्मर्यादो विमोहके
kṛmibhakṣye devadveṣṭā kṛmiśe tu duriṣṭakṛt ||
pitṛdevātpūrvamaśrallām̐lābhakṣye prayāti ca
||17||कृमिभक्ष्ये देवद्वेष्टा कृमिशे तु दुरिष्टकृत् ॥
पितृदेवात्पूर्वमश्रल्लाँलाभक्ष्ये प्रयाति च
mithyājīvavirodhī viśasane kūṭaśastrakṛt ||
adhomukhe hyasadgrāhī ekāśī pūyavāhake
||18||मिथ्याजीवविरोधी विशसने कूटशस्त्रकृत् ॥
अधोमुखे ह्यसद्ग्राही एकाशी पूयवाहके
mārjjārakukkuṭaśvānapakṣipoṣṭā prayāti ca ||
badhirāṃdhagṛhakṣetratṛṇadhānyādijvālakaḥ
||19||मार्ज्जारकुक्कुटश्वानपक्षिपोष्टा प्रयाति च ॥
बधिरांधगृहक्षेत्रतृणधान्यादिज्वालकः
nakṣatraraṃgajīvī ca yāti vaitaraṇīṃ naraḥ ||
dhanayauvanamatto yo dhanahā kṛṣṇameti saḥ
||20||नक्षत्ररंगजीवी च याति वैतरणीं नरः ॥
धनयौवनमत्तो यो धनहा कृष्णमेति सः
asipatravanaṃ yāti vṛkṣacchedī vṛthaiva yat ||
kuhakājīvinaḥ sarve vahnijvāle pataṃti te
||21||असिपत्रवनं याति वृक्षच्छेदी वृथैव यत् ॥
कुहकाजीविनः सर्वे वह्निज्वाले पतंति ते
parastrīṃ ca parānnaṃ ca gacchansaṃdaṃśameti ca ||
divāsvapnaparā ye vratalopaparāśca ye
||22||परस्त्रीं च परान्नं च गच्छन्संदंशमेति च ॥
दिवास्वप्नपरा ये व्रतलोपपराश्च ये
śarīramadamattāśca yāṃti caite śvabhojanam ||
śivaṃ hariṃ na manyaṃte yāṃtyavīcinameva ca
||23||शरीरमदमत्ताश्च यांति चैते श्वभोजनम् ॥
शिवं हरिं न मन्यंते यांत्यवीचिनमेव च
ityevamādibhiḥ pāpairaśāstraughasya sevanaiḥ ||
pataṃtyeva mahāghoranarakeṣu sahasraśaḥ
||24||इत्येवमादिभिः पापैरशास्त्रौघस्य सेवनैः ॥
पतंत्येव महाघोरनरकेषु सहस्रशः
tasmādya icchedetebhyo vimokṣaṃ buddhimānnaraḥ ||
śrutimārgeṇa tenārcyau devau hariharāvubhau
||25||तस्माद्य इच्छेदेतेभ्यो विमोक्षं बुद्धिमान्नरः ॥
श्रुतिमार्गेण तेनार्च्यौ देवौ हरिहरावुभौ
narakāṇāmadhobhāge sthitaḥ kālāgnisaṃjñakaḥ ||
tadadho haṭṭakaścaiva anaṃtastadadhaḥ smṛtaḥ
||26||नरकाणामधोभागे स्थितः कालाग्निसंज्ञकः ॥
तदधो हट्टकश्चैव अनंतस्तदधः स्मृतः
yasyaitatsakalaṃ viśvaṃ mūrdhāgre sarṣapāyate ||
ityanaṃtaprabhāvātsa hyanaṃta iti kīrtyate
||27||यस्यैतत्सकलं विश्वं मूर्धाग्रे सर्षपायते ॥
इत्यनंतप्रभावात्स ह्यनंत इति कीर्त्यते
diśāṃ gajāstatra padmakumudāṃjanavāmanāḥ ||
tadadhoṃ'ḍakaṭāhaśca ekavīrāsti tatra ca
||28||दिशां गजास्तत्र पद्मकुमुदांजनवामनाः ॥
तदधोंऽडकटाहश्च एकवीरास्ति तत्र च
caturlakṣasahasrāṇi navatiśca śatāni ca ||
etanaiva pramāṇena udakaṃ ca tataḥ smṛtam
||29||चतुर्लक्षसहस्राणि नवतिश्च शतानि च ॥
एतनैव प्रमाणेन उदकं च ततः स्मृतम्
tadadho narakāḥ koṭyo dvikoṭyo'gnistato mahān ||
catvāriṃśatsahasraiśca tadadhastama ucyate
||30||तदधो नरकाः कोट्यो द्विकोट्योऽग्निस्ततो महान् ॥
चत्वारिंशत्सहस्रैश्च तदधस्तम उच्यते
catvāriṃśccakoṭyastu catasraśca tataḥ parāḥ ||
ekonanavatirlakṣāḥ sahasrāśītireva ca
||31||चत्वारिंश्च्चकोट्यस्तु चतस्रश्च ततः पराः ॥
एकोननवतिर्लक्षाः सहस्राशीतिरेव च
tadadhoṃ'ḍakaṭāhotha koṭimātrastathāparaḥ ||
devī yuktā kapālīśā daṃḍahastena cāpi sā
||32||तदधोंऽडकटाहोथ कोटिमात्रस्तथापरः ॥
देवी युक्ता कपालीशा दंडहस्तेन चापि सा
devīnāṃ koṭikoṭībhiḥ saṃvṛtā tatra pālinī ||
saṃkarṣaṇasya niḥśvāsaprerito dāhako'nalaḥ
||33||देवीनां कोटिकोटीभिः संवृता तत्र पालिनी ॥
संकर्षणस्य निःश्वासप्रेरितो दाहकोऽनलः
kālāgniṃ prerayatyeva kalpāṃte dahyate jagat ||
evaṃvidhamadhaḥsūtraṃ nirmitaṃ cātra bhārata
||34||कालाग्निं प्रेरयत्येव कल्पांते दह्यते जगत् ॥
एवंविधमधःसूत्रं निर्मितं चात्र भारत
madhyasūtre kaṭāhe ca pālakāṃstāñchṛṇuṣva me ||
vasudhāmā sthitaḥ pūrve śaṃkhapālaśca dakṣiṇe
||35||मध्यसूत्रे कटाहे च पालकांस्ताञ्छृणुष्व मे ॥
वसुधामा स्थितः पूर्वे शंखपालश्च दक्षिणे
takṣakeśaḥ sthitaḥ paścāduttare ketumāniti ||
harasiddhiḥ suparṇākṣī bhāskarā yoganaṃdinī
||36||तक्षकेशः स्थितः पश्चादुत्तरे केतुमानिति ॥
हरसिद्धिः सुपर्णाक्षी भास्करा योगनंदिनी
koṭikoṭī yutā devī devīnāṃ pālayatyadaḥ ||
evametanmahāścaryaṃ brahmāṃḍaṃ sthāpitaṃ ca yaiḥ
||37||कोटिकोटी युता देवी देवीनां पालयत्यदः ॥
एवमेतन्महाश्चर्यं ब्रह्मांडं स्थापितं च यैः
namāmi tānahaṃ nityaṃ brahmaviṣṇumaheśvarān ||
viṣṇuloko rudraloko bahiścāsmātprakīrtyate
||38||नमामि तानहं नित्यं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् ॥
विष्णुलोको रुद्रलोको बहिश्चास्मात्प्रकीर्त्यते
taṃ ca varṇayituṃ brahmā śakto naivāsmadādayaḥ ||
vimuktā yatra saṃyāṃti nityaṃ hariharavratāḥ
||39||तं च वर्णयितुं ब्रह्मा शक्तो नैवास्मदादयः ॥
विमुक्ता यत्र संयांति नित्यं हरिहरव्रताः
brahmāṃḍaṃ saṃvṛtaṃ hyetatkaṭāhena samaṃtataḥ ||
kapitthasya yathā bījaṃ kaṭāhena susaṃvṛtam
||40||ब्रह्मांडं संवृतं ह्येतत्कटाहेन समंततः ॥
कपित्थस्य यथा बीजं कटाहेन सुसंवृतम्
daśottareṇa payasā vṛtaṃ taccāpi tejasā ||
tejaśca vāyunā vāyurnabha sāhaṃtayā ca tat
||41||दशोत्तरेण पयसा वृतं तच्चापि तेजसा ॥
तेजश्च वायुना वायुर्नभ साहंतया च तत्
ahaṃkāraśca mahatā taṃ cāpi prakṛtiḥ parā ||
daśottarāṇi sarvāṇi ṣaḍāhuḥ saptamaṃ ca tat
||42||अहंकारश्च महता तं चापि प्रकृतिः परा ॥
दशोत्तराणि सर्वाणि षडाहुः सप्तमं च तत्
prākṛtaṃ caraṇaṃ pārtha tadanaṃtaṃ prakīrtitam ||
aṃḍānāṃ tu sahasrāṇāṃ sahasrāṇyayutāni ca
||43||प्राकृतं चरणं पार्थ तदनंतं प्रकीर्तितम् ॥
अंडानां तु सहस्राणां सहस्राण्ययुतानि च
īdṛśānāṃ tathā cātra koṭikoṭiśatāni ca ||
sarvāṇyevaṃvidhānyeva yādṛśaṃ kīrtitaṃtvidam
||44||ईदृशानां तथा चात्र कोटिकोटिशतानि च ॥
सर्वाण्येवंविधान्येव यादृशं कीर्तितंत्विदम्
yasyaivaṃ vaibhavaṃ pārtha taṃ namāmī sadāśivam ||
aho maṃdaḥ sa pāpātmā ko vā tasmādacetanaḥ
||45||यस्यैवं वैभवं पार्थ तं नमामी सदाशिवम् ॥
अहो मंदः स पापात्मा को वा तस्मादचेतनः
ya evaṃvidhasaṃmohatārakaṃ na śivaṃ bhajet ||
atha te kīrthayiṣyāmi kālamānaṃ nibodha tat
||46||य एवंविधसंमोहतारकं न शिवं भजेत् ॥
अथ ते कीर्थयिष्यामि कालमानं निबोध तत्
kāṣṭhā nimeṣā daśa paṃca cāhustriṃśacca kāṣṭhā gaṇayetkalā hi ||
triṃśatkalāścāpi bhavenmuhurttaṃ tattriṃśatā rātryahanī ubhe ca
||47||काष्ठा निमेषा दश पंच चाहुस्त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत्कला हि ॥
त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहुर्त्तं तत्त्रिंशता रात्र्यहनी उभे च
divase paṃca kālāḥ syustrimuhūrtāḥ śrṛṇuṣva tān ||
prātastataḥ saṃgavaśca madhyāhnaścāparāhṇakaḥ
||48||दिवसे पंच कालाः स्युस्त्रिमुहूर्ताः श्रृणुष्व तान् ॥
प्रातस्ततः संगवश्च मध्याह्नश्चापराह्णकः
sāyāhnaḥ paṃcamaścāpi muhūrtā daśa paṃca ca ||
ahorātrāḥ paṃcadaśa pakṣa ityabhidhīyate
||49||सायाह्नः पंचमश्चापि मुहूर्ता दश पंच च ॥
अहोरात्राः पंचदश पक्ष इत्यभिधीयते
māsaḥ pakṣadvayenokto dvau māsau cārkajāvṛtuḥ ||
ṛtutrayaṃ cāpyayanaṃ dveyane varṣamucyate
||50||मासः पक्षद्वयेनोक्तो द्वौ मासौ चार्कजावृतुः ॥
ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वेयने वर्षमुच्यते
caturbhedaṃ māsamāhuḥ paṃcabhedaṃ ca vatsaram ||
saṃvatsarastu prathamo dvitīyaḥ parivatsaraḥ
||51||चतुर्भेदं मासमाहुः पंचभेदं च वत्सरम् ॥
संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः
idvatsarastṛtīyo'sau caturthaścānuvatsaraḥ ||
paṃcamaśca yugonāma gaṇanāniścayo hi saḥ
||52||इद्वत्सरस्तृतीयोऽसौ चतुर्थश्चानुवत्सरः ॥
पंचमश्च युगोनाम गणनानिश्चयो हि सः
māsena ca manuṣyāṇāmahorātraṃ ca paitṛkam ||
kṛṣṇapakṣastvahaḥ proktaḥ śuklapakṣaśca śarvarī
||53||मासेन च मनुष्याणामहोरात्रं च पैतृकम् ॥
कृष्णपक्षस्त्वहः प्रोक्तः शुक्लपक्षश्च शर्वरी
mānuṣeṇa ca varṣeṇa daiviko divasaḥ smṛtaḥ ||
ahastatro dagayanaṃ rātriḥ syāddakṣiṇāyanam
||54||मानुषेण च वर्षेण दैविको दिवसः स्मृतः ॥
अहस्तत्रो दगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम्
varṣeṇa caiva devānāṃ mataḥ saptarṣivāsaraḥ ||
saptarṣīṇāṃ ca varṣeṇa dhrauvaśca divasaḥ smṛtaḥ
||55||वर्षेण चैव देवानां मतः सप्तर्षिवासरः ॥
सप्तर्षीणां च वर्षेण ध्रौवश्च दिवसः स्मृतः
manuṣyāṇāṃ ca varṣāṇi lakṣāsaptadaśaiva tu ||
aṣṭāviṃśatisahasrāṇi kṛtaṃ tretāyugaṃ tataḥ
||56||मनुष्याणां च वर्षाणि लक्षासप्तदशैव तु ॥
अष्टाविंशतिसहस्राणि कृतं त्रेतायुगं ततः
lakṣadvādaśasāhasraṣaṇnavatyadhikāḥ parāḥ ||
aṣṭau lakṣāścatuḥṣaṣṭisahasrāṇi ca dvāparaḥ
||57||लक्षद्वादशसाहस्रषण्नवत्यधिकाः पराः ॥
अष्टौ लक्षाश्चतुःषष्टिसहस्राणि च द्वापरः
caturlakṣaṃ tu dvātriṃśatsahasrāṇi kaliḥ smṛtaḥ ||
caturbhiretairdevānāṃ yugāmityabhidhīyate
||58||चतुर्लक्षं तु द्वात्रिंशत्सहस्राणि कलिः स्मृतः ॥
चतुर्भिरेतैर्देवानां युगामित्यभिधीयते
āyurmanoryugānāṃ ca sādhikā hyekasaptatiḥ ||
caturdaśamanūnāṃ ca kālena brahmaṇo dinam
||59||आयुर्मनोर्युगानां च साधिका ह्येकसप्ततिः ॥
चतुर्दशमनूनां च कालेन ब्रह्मणो दिनम्
yugānāṃ ca sahasreṇa sa ca kalpaḥ śrṛṇuṣva tān ||
bhavodbhavastapabhavya ṛturvahnirvarāhakaḥ
||60||युगानां च सहस्रेण स च कल्पः श्रृणुष्व तान् ॥
भवोद्भवस्तपभव्य ऋतुर्वह्निर्वराहकः
sāvitra āsikaścāpi gāṃdhāraḥ kuśikastathā ||
ṛṣabhaśca tathā khaḍgo gāṃdhārīyaśca madhyamaḥ
||61||सावित्र आसिकश्चापि गांधारः कुशिकस्तथा ॥
ऋषभश्च तथा खड्गो गांधारीयश्च मध्यमः
vairājaśca niṣādaśca meghavāhanapaṃcamau ||
citrako jñāna ākūtirmono daṃśaśca bṛṃhakaḥ
||62||वैराजश्च निषादश्च मेघवाहनपंचमौ ॥
चित्रको ज्ञान आकूतिर्मोनो दंशश्च बृंहकः
śveto lohitaraktau ca pītavāsāḥ śivaḥ prabhuḥ ||
sarvarūpaśca māso'yamevaṃ varṣaśatāvadhiḥ
||63||श्वेतो लोहितरक्तौ च पीतवासाः शिवः प्रभुः ॥
सर्वरूपश्च मासोऽयमेवं वर्षशतावधिः
pūrvārdhamaparārdhaṃ ca brahmamānamidaṃ smṛtam ||
viṣṇośca śaṃkarasyāpi nāhaṃ śaktaśca varṇane
||64||पूर्वार्धमपरार्धं च ब्रह्ममानमिदं स्मृतम् ॥
विष्णोश्च शंकरस्यापि नाहं शक्तश्च वर्णने
kvāhamalpamatiḥ pārtha kvāparau haritryaṃbakau ||
devikenaiva mānena pātāleṣvapi gaṇyate
||65||क्वाहमल्पमतिः पार्थ क्वापरौ हरित्र्यंबकौ ॥
देविकेनैव मानेन पातालेष्वपि गण्यते
iti te sūcitaṃ buddhyā śrṛṇu tatprākṛtaṃ punaḥ
||66||इति ते सूचितं बुद्ध्या श्रृणु तत्प्राकृतं पुनः
iti vaidhātravyavasthitiḥ ||
śrīnārada uvāca ||
ṛṣabhonāma yannāmnā nānāpāṣaṃḍa kalpanāḥ ||
kalau pārtha bhaviṣyaṃti lokānāṃ mohanātmikāḥ
||67||इति वैधात्रव्यवस्थितिः ॥
श्रीनारद उवाच ॥
ऋषभोनाम यन्नाम्ना नानापाषंड कल्पनाः ॥
कलौ पार्थ भविष्यंति लोकानां मोहनात्मिकाः
tasya putrastu bharataḥ śataśrṛṃgastu tatsutaḥ ||
tasya putrāṣṭakaṃ jātaṃ tathaikāca kumārikā
||68||तस्य पुत्रस्तु भरतः शतश्रृंगस्तु तत्सुतः ॥
तस्य पुत्राष्टकं जातं तथैकाच कुमारिका
iṃdradvīpaḥ kaseruśca tāmradvīpo gabhastimān ||
nāgaḥ saumyaśca gāṃdharvo varuṇaśca kumārikā
||69||इंद्रद्वीपः कसेरुश्च ताम्रद्वीपो गभस्तिमान् ॥
नागः सौम्यश्च गांधर्वो वरुणश्च कुमारिका
vadanaṃ cāpi kanyāyāḥ pārtha barkarikākṛti ||
śrṛṇu tatkāraṇaṃ sarvaṃ mahāścaryasamanvitam
||70||वदनं चापि कन्यायाः पार्थ बर्करिकाकृति ॥
श्रृणु तत्कारणं सर्वं महाश्चर्यसमन्वितम्
mahīsāgaraparyaṃtaṃ vṛkṣarājivirājite ||
jālīgulmalatākīrṇe staṃbhatīrthasya saṃnidhau
||71||महीसागरपर्यंतं वृक्षराजिविराजिते ॥
जालीगुल्मलताकीर्णे स्तंभतीर्थस्य संनिधौ
ajāsamajato madhyātkācidekā ca barkarī ||
bhrāṃtā satī samāyātā pradeśe tatra duścare
||72||अजासमजतो मध्यात्काचिदेका च बर्करी ॥
भ्रांता सती समायाता प्रदेशे तत्र दुश्चरे
itastato bhramaṃti sā jālimadhye samaṃtataḥ ||
nirgaṃtuṃ naiva śaknoti kṣutpipāsārditā śubhā
||73||इतस्ततो भ्रमंति सा जालिमध्ये समंततः ॥
निर्गंतुं नैव शक्नोति क्षुत्पिपासार्दिता शुभा
vilagnā jālimadhye tu tataḥ paṃcatvamāgatā ||
kālena kiyatā tasya truṭitvā śiraso hyadhaḥ
||74||विलग्ना जालिमध्ये तु ततः पंचत्वमागता ॥
कालेन कियता तस्य त्रुटित्वा शिरसो ह्यधः
papāta śanidarśe ca mahīsāgarasaṃgame ||
sarvatīrthamaye tatra sarvapāpapramocane
||75||पपात शनिदर्शे च महीसागरसंगमे ॥
सर्वतीर्थमये तत्र सर्वपापप्रमोचने
śirastu tadavasthaṃ hi samagraṃ tatra saṃsthitam ||
jāligulmāvalagnaṃ ca tasyā naivāpatajjale
||76||शिरस्तु तदवस्थं हि समग्रं तत्र संस्थितम् ॥
जालिगुल्मावलग्नं च तस्या नैवापतज्जले
śeṣakāyaprapātena mahīsāgarasaṃgame ||
tattīrthasya prabhāvena barkarīsā kurūdvaha
||77||शेषकायप्रपातेन महीसागरसंगमे ॥
तत्तीर्थस्य प्रभावेन बर्करीसा कुरूद्वह
śakaśrṛṃgasya vai rājñaḥ siṃhaleṣvabhavatsutā ||
mukhaṃ barkarikātulyaṃ vyaktaṃ tasyā vyajāyata
||78||शकश्रृंगस्य वै राज्ञः सिंहलेष्वभवत्सुता ॥
मुखं बर्करिकातुल्यं व्यक्तं तस्या व्यजायत
divyanārī śubhākārā śeṣakāye babhau śubhā ||
pūrvaṃ tasyāpyaputrasya rājñaḥ putraśatopamā
||79||दिव्यनारी शुभाकारा शेषकाये बभौ शुभा ॥
पूर्वं तस्याप्यपुत्रस्य राज्ञः पुत्रशतोपमा
putrī jātā pramodena svajanānaṃdavardhinī ||
tatastasyā vilokyātha mukhaṃ varkarikākṛti
||80||पुत्री जाता प्रमोदेन स्वजनानंदवर्धिनी ॥
ततस्तस्या विलोक्याथ मुखं वर्करिकाकृति
vismayaṃ samanuprāptāḥ sarve te rājapūruṣāḥ ||
viṣādaṃ paramāpanno rājā sāṃtaḥpurastadā
||81||विस्मयं समनुप्राप्ताः सर्वे ते राजपूरुषाः ॥
विषादं परमापन्नो राजा सांतःपुरस्तदा
khinnāḥ prakṛtayaḥ sarvāstādṛgrūpavilokanāt ||
tatkimityetadāścaryamūcuḥ paurāḥ suvismitāḥ
||82||खिन्नाः प्रकृतयः सर्वास्तादृग्रूपविलोकनात् ॥
तत्किमित्येतदाश्चर्यमूचुः पौराः सुविस्मिताः
tataḥ sā yauvanaṃ prāptā sākṣāddevasutopamā ||
svamukhaṃ darpaṇe vīkṣyasmṛtaḥ pūrvo bhavastayā
||83||ततः सा यौवनं प्राप्ता साक्षाद्देवसुतोपमा ॥
स्वमुखं दर्पणे वीक्ष्यस्मृतः पूर्वो भवस्तया
tattīrthasya prabhāveṇa mātṛpitrorniveditam ||
viṣādo naiva kartavyo madarthe tāta niścitam
||84||तत्तीर्थस्य प्रभावेण मातृपित्रोर्निवेदितम् ॥
विषादो नैव कर्तव्यो मदर्थे तात निश्चितम्
mā śokaṃ kuru me mātaḥ pūrvajanmārjitaṃ phalam ||
tataḥ pūrvaṃ svavṛttāṃtamuktvā sā ca kumārikā
||85||मा शोकं कुरु मे मातः पूर्वजन्मार्जितं फलम् ॥
ततः पूर्वं स्ववृत्तांतमुक्त्वा सा च कुमारिका
pūrvajanmodbhavaḥ kāyasyasyā yatrāpatattathā ||
gamanāya tamuddeśaṃ vijñaptau pitarau tayā
||86||पूर्वजन्मोद्भवः कायस्यस्या यत्रापतत्तथा ॥
गमनाय तमुद्देशं विज्ञप्तौ पितरौ तया
ahaṃ tāta gamiṣyāmi mahīsāgarasaṃgamam ||
bhavāmi tatra saṃprāptā yathā kuru tathā nṛpa
||87||अहं तात गमिष्यामि महीसागरसंगमम् ॥
भवामि तत्र संप्राप्ता यथा कुरु तथा नृप
tataḥ pitrā pratijñātaṃ śataśrṛṃgeṇa tattathā ||
tasyāḥ saṃvāhanaṃ cakre rājā potaiḥ saratnakaiḥ
||88||ततः पित्रा प्रतिज्ञातं शतश्रृंगेण तत्तथा ॥
तस्याः संवाहनं चक्रे राजा पोतैः सरत्नकैः
staṃbhatīrthaṃ tataḥ sā'pi prāpya potāryasaṃyutā ||
bhūridānaṃ tataścakre dānaṃ sarvasvalakṣaṇam
||89||स्तंभतीर्थं ततः साऽपि प्राप्य पोतार्यसंयुता ॥
भूरिदानं ततश्चक्रे दानं सर्वस्वलक्षणम्
jāligulmāṃtare'nviṣya tato dṛṣṭaṃ nijaṃ śiraḥ ||
asthicarmāvaśeṣaṃ ca tadādāya prayatnataḥ
||90||जालिगुल्मांतरेऽन्विष्य ततो दृष्टं निजं शिरः ॥
अस्थिचर्मावशेषं च तदादाय प्रयत्नतः
dagdhvā saṃgamasāṃnidhye kṣiptānyasthīni saṃgame ||
tatastīrthaprabhāveṇa mukhaṃ jātaṃ śaśiprabham
||91||दग्ध्वा संगमसांनिध्ये क्षिप्तान्यस्थीनि संगमे ॥
ततस्तीर्थप्रभावेण मुखं जातं शशिप्रभम्
na tādṛgdevakanyānāṃ na tādṛṅanāgayoṣitām ||
na tādṛṅamartyanārīṇāṃ tasyā yādṛṅamukhaṃ mukham
||92||न तादृग्देवकन्यानां न तादृङनागयोषिताम् ॥
न तादृङमर्त्यनारीणां तस्या यादृङमुखं मुखम्
surāsuranarāḥ sarve tasyā rūpeṇa mohitāḥ ||
bahudhā prārthayaṃtyenāṃ na sā varamabhīpsati
||93||सुरासुरनराः सर्वे तस्या रूपेण मोहिताः ॥
बहुधा प्रार्थयंत्येनां न सा वरमभीप्सति
kaṣṭaṃ tayā mudā tatra prārabdhaṃ duścaraṃ tapaḥ ||
tataḥ saṃvatsare pūrṇe devadevo maheśvaraḥ
||94||कष्टं तया मुदा तत्र प्रारब्धं दुश्चरं तपः ॥
ततः संवत्सरे पूर्णे देवदेवो महेश्वरः
pratyakṣatāṃ gatastasyai varado'smīti cābravīt ||
tatastaṃ pūjayitvā ca kumārī vākyamabravīt
||95||प्रत्यक्षतां गतस्तस्यै वरदोऽस्मीति चाब्रवीत् ॥
ततस्तं पूजयित्वा च कुमारी वाक्यमब्रवीत्
yadi tuṣṭo'si deveśa yadi deyo varo mama ||
sāṃnidhyaṃ kriyatāmatra sarvakālaṃ hi śaṃkara
||96||यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम ॥
सांनिध्यं क्रियतामत्र सर्वकालं हि शंकर
evamastviti śarveṇa prokte hṛṣṭā kumārikā ||
yatra dagdhaṃ śirastasyā barkaryāḥ kurusattama
||97||एवमस्त्विति शर्वेण प्रोक्ते हृष्टा कुमारिका ॥
यत्र दग्धं शिरस्तस्या बर्कर्याः कुरुसत्तम
barkareśaḥ śivastatra tayā saṃsthāpitastadā ||
manmukhānmahādāścaryaṃ śrutvedaṃ ca talātalāt
||98||बर्करेशः शिवस्तत्र तया संस्थापितस्तदा ॥
मन्मुखान्महादाश्चर्यं श्रुत्वेदं च तलातलात्
svastikonāma nāgeṃdraḥ kumārīṃ draṣṭumāgataḥ ||
śirasā gacchatā tena yatrotkṣiptā ca bhūrabhūt
||99||स्वस्तिकोनाम नागेंद्रः कुमारीं द्रष्टुमागतः ॥
शिरसा गच्छता तेन यत्रोत्क्षिप्ता च भूरभूत्
īśāne barkareśasya kūpo'bhūtsvastikābhidhaḥ ||
pūrito gaṃgayā pārthasarvatīrthaphalapradaḥ
||100||ईशाने बर्करेशस्य कूपोऽभूत्स्वस्तिकाभिधः ॥
पूरितो गंगया पार्थसर्वतीर्थफलप्रदः
dṛṣṭvā ca sthāpitaṃ liṃgaṃ śivastuṣṭo varaṃ dadau ||
yeṣāṃ mṛtaśarīrāṇāmatra dāhaḥ prajāyate
||101||दृष्ट्वा च स्थापितं लिंगं शिवस्तुष्टो वरं ददौ ॥
येषां मृतशरीराणामत्र दाहः प्रजायते
kṣipyaṃtebdhau tathā sthīni teṣāṃ syādakṣayā gatiḥ ||
te svarge suciraṃ kālaṃ vasitvātra samāgatāḥ
||102||क्षिप्यंतेब्धौ तथा स्थीनि तेषां स्यादक्षया गतिः ॥
ते स्वर्गे सुचिरं कालं वसित्वात्र समागताः
rājānaḥ sarvasaṃpūrṇāḥ sapratāpā bhavaṃti te ||
barkareśaṃ ca yo bhaktyā saṃpūjayati mānavaḥ
||103||राजानः सर्वसंपूर्णाः सप्रतापा भवंति ते ॥
बर्करेशं च यो भक्त्या संपूजयति मानवः
snātvārṇavamahītoye tasya syānmanasepsitam ||
kārtike ca caturddeśyāṃ kṛṣṇāyāṃ śraddhayānvitaḥ
||104||स्नात्वार्णवमहीतोये तस्य स्यान्मनसेप्सितम् ॥
कार्तिके च चतुर्द्देश्यां कृष्णायां श्रद्धयान्वितः
kūpe snānaṃ naraḥ kṛtvā saṃtarpya ca pitṝnnijān ||
pūjayedbarkareśaṃ yaḥ sarpapāpaiḥ sa mucyate
||105||कूपे स्नानं नरः कृत्वा संतर्प्य च पितॄन्निजान् ॥
पूजयेद्बर्करेशं यः सर्पपापैः स मुच्यते
evaṃ labdhvā varānsarvānsā punaḥ siṃhalaṃ yayau ||
śataśrṛṅgāya pitre ca vṛttāṃtaṃ svaṃ nyavedayat
||106||एवं लब्ध्वा वरान्सर्वान्सा पुनः सिंहलं ययौ ॥
शतश्रृङ्गाय पित्रे च वृत्तांतं स्वं न्यवेदयत्
tacchrutvā vismito rājā lokāḥ sarve ca phālguna ||
praśaśaṃsurmahītīrthamājagmuśca kṛtādarāḥ
||107||तच्छ्रुत्वा विस्मितो राजा लोकाः सर्वे च फाल्गुन ॥
प्रशशंसुर्महीतीर्थमाजग्मुश्च कृतादराः
snātvā dattvā ca dānāni vividhāni ca te tataḥ ||
siṃhalaṃ ca yayurbhūyastīrthamāhātmyaharṣitāḥ
||108||स्नात्वा दत्त्वा च दानानि विविधानि च ते ततः ॥
सिंहलं च ययुर्भूयस्तीर्थमाहात्म्यहर्षिताः
anicchaṃtyāṃ kumāryāṃ ca varaṃ dravyaṃ ca pārthivaḥ ||
tathānyadapi prītyāsau yaddadau nṛpatiḥ śrṛṇu
||109||अनिच्छंत्यां कुमार्यां च वरं द्रव्यं च पार्थिवः ॥
तथान्यदपि प्रीत्यासौ यद्ददौ नृपतिः श्रृणु
idaṃ bhāratakhaṃḍaṃ ca navadhaiva vibhajya saḥ ||
dadāvaṣṭau svaputrāṇāṃ kumāryai navamaṃ tathā
||110||इदं भारतखंडं च नवधैव विभज्य सः ॥
ददावष्टौ स्वपुत्राणां कुमार्यै नवमं तथा
teṣāṃ vibhedānvakṣyāmi parvatairupaśobhitān ||
putranāmāni varṣāṇi parvatāṃśca śrṛṇuṣva me
||111||तेषां विभेदान्वक्ष्यामि पर्वतैरुपशोभितान् ॥
पुत्रनामानि वर्षाणि पर्वतांश्च श्रृणुष्व मे
mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣaparvataḥ ||
viṃdhyaśca pāriyātraśca saptātra kulaparvatāḥ
||112||महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः ॥
विंध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः
mahendraparataścaiva indradvīpo nigadyate ||
pāriyātrasya caivārvākkhaṇḍaṃ kaumārikaṃ smṛtam
||113||महेन्द्रपरतश्चैव इन्द्रद्वीपो निगद्यते ॥
पारियात्रस्य चैवार्वाक्खण्डं कौमारिकं स्मृतम्
sahasramekamekaṃ ca sarvakhaṇḍānyamūni ca ||
nadīnāṃ saṃbhavaṃ cāpi saṃkṣepācchṛṇu phālguna
||114||सहस्रमेकमेकं च सर्वखण्डान्यमूनि च ॥
नदीनां संभवं चापि संक्षेपाच्छृणु फाल्गुन
vedasmṛtimukhā nadyaḥ pāriyātrodbhavā matāḥ ||
narmadāsarasādyāśca nadyo viṃdhyādvinirgatāḥ
||115||वेदस्मृतिमुखा नद्यः पारियात्रोद्भवा मताः ॥
नर्मदासरसाद्याश्च नद्यो विंध्याद्विनिर्गताः
śatadrūcandrabhāgādyā ṛkṣaparvatasaṃbhavāḥ ||
ṛṣikulyākumāryādyāḥ śuktimatpādasaṃbhavāḥ
||116||शतद्रूचन्द्रभागाद्या ऋक्षपर्वतसंभवाः ॥
ऋषिकुल्याकुमार्याद्याः शुक्तिमत्पादसंभवाः
tāpī payoṣṇī nirvidhyā kāverī ca mahīnadī ||
kṛṣṇā veṇī bhīmarathī sahyapādodbhavāḥ smṛtāḥ
||117||तापी पयोष्णी निर्विध्या कावेरी च महीनदी ॥
कृष्णा वेणी भीमरथी सह्यपादोद्भवाः स्मृताः
kṛtamālātāmraparṇīpramukhā malayodbhavāḥ ||
trisāmaṛṣyakulyādyā mahendraprabhavāḥ smṛtāḥ
||118||कृतमालाताम्रपर्णीप्रमुखा मलयोद्भवाः ॥
त्रिसामऋष्यकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः
evaṃ vibhajya putrebhyaḥ kumāryai ca mahīpatiḥ ||
śataśṛṃgo giraṃ gatvā udīcyāṃ taptavāṃstapaḥ
||119||एवं विभज्य पुत्रेभ्यः कुमार्यै च महीपतिः ॥
शतशृंगो गिरं गत्वा उदीच्यां तप्तवांस्तपः
tatra taptvā tapo ghoraṃ brahmalokaṃ jagāma saḥ ||
śataśrṛṃgo nṛpaśreṣṭhaḥ śataśrṛṃge nagottame
||120||तत्र तप्त्वा तपो घोरं ब्रह्मलोकं जगाम सः ॥
शतश्रृंगो नृपश्रेष्ठः शतश्रृंगे नगोत्तमे
yatra jāto'si kauteya pāṃḍostvaṃ sodaraiḥ saha ||
kumārī ca mahābhāgā staṃbhatīrthasthitā satī
||121||यत्र जातोऽसि कौतेय पांडोस्त्वं सोदरैः सह ॥
कुमारी च महाभागा स्तंभतीर्थस्थिता सती
khaṃḍodbhavena dravyeṇa tepe dānāni yacchatī ||
tataḥ kenāpi kālena bhrātṛbhyo'ṣṭabhya eva ca
||122||खंडोद्भवेन द्रव्येण तेपे दानानि यच्छती ॥
ततः केनापि कालेन भ्रातृभ्योऽष्टभ्य एव च
mahāvīryabalotsāhā jātā nava navātmajāḥ ||
te sametya samāgamya kumārīṃ procire tataḥ
||123||महावीर्यबलोत्साहा जाता नव नवात्मजाः ॥
ते समेत्य समागम्य कुमारीं प्रोचिरे ततः
kuladevī tvamasmākaṃ prasādaṃ kuru naḥ śubhe ||
aṣṭau khaṇḍāni cāsmākaṃ vibhajya svayameva ca ||
dehī dvāsaptatīnāṃ no vibhedaḥ syādyathā na naḥ
||124||कुलदेवी त्वमस्माकं प्रसादं कुरु नः शुभे ॥
अष्टौ खण्डानि चास्माकं विभज्य स्वयमेव च ॥
देही द्वासप्ततीनां नो विभेदः स्याद्यथा न नः
ityuktā sarvadharmajñā vijñāne brahmaṇā samā ||
dvāsaptativibhedaiḥ sā nava khaṃḍānyacīkarat
||125||इत्युक्ता सर्वधर्मज्ञा विज्ञाने ब्रह्मणा समा ॥
द्वासप्ततिविभेदैः सा नव खंडान्यचीकरत्
teṣāṃ nāmāni grāmāṃśca pattanāni ca phālguna ||
velākūlāni saṃkhyāṃ ca vakṣyāmi tava tattvataḥ
||126||तेषां नामानि ग्रामांश्च पत्तनानि च फाल्गुन ॥
वेलाकूलानि संख्यां च वक्ष्यामि तव तत्त्वतः
koṭiścatasro grāmāṇāṃ nīvṛdāsīcca maṃḍale ||
sārdhakoṭidvayagrāmairdeśo bālāka jacyate
||127||कोटिश्चतस्रो ग्रामाणां नीवृदासीच्च मंडले ॥
सार्धकोटिद्वयग्रामैर्देशो बालाक जच्यते
sapādakoṭirgrāmāṇāṃ purasāhaṇake viduḥ ||
lakṣāścatvāra evāpi grāmāṇāmaṃdhake smṛtāḥ
||128||सपादकोटिर्ग्रामाणां पुरसाहणके विदुः ॥
लक्षाश्चत्वार एवापि ग्रामाणामंधके स्मृताः
eko lakṣaśca nepāle grāmāṇāṃ parikīrtitaḥ ||
ṣaṭtrīṃśallakṣamānaṃ tu kānyakubje prakīrtitam
||129||एको लक्षश्च नेपाले ग्रामाणां परिकीर्तितः ॥
षट्त्रींशल्लक्षमानं तु कान्यकुब्जे प्रकीर्तितम्
dvāsaptatistathā lakṣā grāmā gājaṇake smṛtāḥ ||
aṣṭādaśa tathā lakṣā grāmāṇāṃ gauḍadeśake
||130||द्वासप्ततिस्तथा लक्षा ग्रामा गाजणके स्मृताः ॥
अष्टादश तथा लक्षा ग्रामाणां गौडदेशके
kāmarūpe ca grāmāṇāṃ navalakṣāḥ prakīrtitāḥ ||
ḍāhale vedasaṃjñe tu grāmāṇāṃ navalakṣakam
||131||कामरूपे च ग्रामाणां नवलक्षाः प्रकीर्तिताः ॥
डाहले वेदसंज्ञे तु ग्रामाणां नवलक्षकम्
navaiva lakṣā grāmāṇāṃ kāṃtipure prakīrtitāḥ ||
navalakṣāstathā caiva mācipure prakīrtitāḥ
||132||नवैव लक्षा ग्रामाणां कांतिपुरे प्रकीर्तिताः ॥
नवलक्षास्तथा चैव माचिपुरे प्रकीर्तिताः
oḍḍiyāṇe tathā deśe navalakṣāḥ prakīrtitāḥ ||
jālaṃdhare tathā deśe navalakṣāḥ prakīrtitāḥ
||133||ओड्डियाणे तथा देशे नवलक्षाः प्रकीर्तिताः ॥
जालंधरे तथा देशे नवलक्षाः प्रकीर्तिताः
lohapūre tathā deśe lakṣāḥ proktā navaiva ca ||
grāmāṇāṃ saptalakṣaṃ ca pāṃbīpure prakīrtitam
||134||लोहपूरे तथा देशे लक्षाः प्रोक्ता नवैव च ॥
ग्रामाणां सप्तलक्षं च पांबीपुरे प्रकीर्तितम्
grāmāṇāṃ saptalakṣaṃ ca raṭarāje prakīrtitam ||
harīāle ca grāmāṇāṃ lakṣapaṃcakasaṃmitam
||135||ग्रामाणां सप्तलक्षं च रटराजे प्रकीर्तितम् ॥
हरीआले च ग्रामाणां लक्षपंचकसंमितम्
sārdhalakṣatrayaṃ proktaṃ draḍasya viṣaye tathā ||
sārdhalakṣatrayaṃ proktaṃ tathāvaṃbhaṇavāhake
||136||सार्धलक्षत्रयं प्रोक्तं द्रडस्य विषये तथा ॥
सार्धलक्षत्रयं प्रोक्तं तथावंभणवाहके
ekaviṃśatisāhasraṃ grāmaṇāṃ nīlapūrake ||
tathāmalaviṣaye pārtha grāmamāṇāmekalakṣakam
||137||एकविंशतिसाहस्रं ग्रामणां नीलपूरके ॥
तथामलविषये पार्थ ग्राममाणामेकलक्षकम्
nareṃdunāmadeśe tu lakṣamekaṃ sapādakam ||
atilāṃgaladeśe ca lakṣaḥ proktaḥ sapādakaḥ
||138||नरेंदुनामदेशे तु लक्षमेकं सपादकम् ॥
अतिलांगलदेशे च लक्षः प्रोक्तः सपादकः
lakṣāṣṭādaśasāhasraṃ navatī dve ca mālave ||
sayaṃbhare tathā deśe lakṣaḥ proktaḥ sapādakaḥ
||139||लक्षाष्टादशसाहस्रं नवती द्वे च मालवे ॥
सयंभरे तथा देशे लक्षः प्रोक्तः सपादकः
mevāḍe ca tathā prokto lakṣaścaikaḥsapādakaḥ ||
aśītiśca sahasrāṇi vāguriḥ parikīrtitaḥ
||140||मेवाडे च तथा प्रोक्तो लक्षश्चैकःसपादकः ॥
अशीतिश्च सहस्राणि वागुरिः परिकीर्तितः
grāmasaptatisāhasro gurjarātraḥ prakīrtitaḥ ||
tathā saptatisāhasraḥ pāṃḍarviṣaya eva ca
||141||ग्रामसप्ततिसाहस्रो गुर्जरात्रः प्रकीर्तितः ॥
तथा सप्ततिसाहस्रः पांडर्विषय एव च
jahāhutisahasrāṇi dvācatvāriṃśadeva ca ||
aṣṭaṣāṣṭasahasrāṇi proktaṃ kāśmīramaṃḍalam
||142||जहाहुतिसहस्राणि द्वाचत्वारिंशदेव च ॥
अष्टषाष्टसहस्राणि प्रोक्तं काश्मीरमंडलम्
ṣaṣṭitriṃśatsahasrāṇi grāmāṇāṃ kauṃkaṇe viduḥ ||
caturdaśaśataṃ dve ca viṃśatīlaghukauṃkaṇam
||143||षष्टित्रिंशत्सहस्राणि ग्रामाणां कौंकणे विदुः ॥
चतुर्दशशतं द्वे च विंशतीलघुकौंकणम्
siṃdhuḥ sahasradaśake grāmāṇāṃ parikīrtitaḥ
||144||सिंधुः सहस्रदशके ग्रामाणां परिकीर्तितः
caturdaśaśate dve ca viṃśatiḥ kacchamaṃḍalam ||
paṃcapaṃcāśatsahasraṃ grāmāḥ saurāṣṭramucyate
||145||चतुर्दशशते द्वे च विंशतिः कच्छमंडलम् ॥
पंचपंचाशत्सहस्रं ग्रामाः सौराष्ट्रमुच्यते
ekaviṃśatisahasro lāḍadeśaḥ prakīrtitaḥ ||
atisiṃdhuśca grāmāṇāṃ daśasahasra ucyate ||
tathā cāśvamukhaṃ pārtha daśasāhasramucyate
||146||एकविंशतिसहस्रो लाडदेशः प्रकीर्तितः ॥
अतिसिंधुश्च ग्रामाणां दशसहस्र उच्यते ॥
तथा चाश्वमुखं पार्थ दशसाहस्रमुच्यते
sahasradaśakaṃ cāpi ekapādaḥ prakīrtitaḥ
||147||सहस्रदशकं चापि एकपादः प्रकीर्तितः
tathaiva daśasāhasro deśaḥ sūryamukhaḥ smṛtaḥ ||
ekabāhustathā deśo daśasāhasramucyate
||148||तथैव दशसाहस्रो देशः सूर्यमुखः स्मृतः ॥
एकबाहुस्तथा देशो दशसाहस्रमुच्यते
sahasradaśakaṃ caiva saṃjāyuriti deśakaḥ ||
śivanāmā tathā deśaḥ sahasradaśakaḥ smṛtaḥ ||
sahasrāṇi daśa khyātaṃ tathā kālahayaṃjayaḥ
||149||सहस्रदशकं चैव संजायुरिति देशकः ॥
शिवनामा तथा देशः सहस्रदशकः स्मृतः ॥
सहस्राणि दश ख्यातं तथा कालहयंजयः
liṃgodbhavastathā deśaḥ sahasrāṇi daśaiva ca ||
bhadraśca devabhadraśca pratyekaṃ daśakau smṛtau
||150||लिंगोद्भवस्तथा देशः सहस्राणि दशैव च ॥
भद्रश्च देवभद्रश्च प्रत्येकं दशकौ स्मृतौ
ṣaṭtriṃśacca sahasrāṇi smṛtau caṭavirāṭakau ||
ṣaṭtriṃśacca sahasrāṇi yamakoṭiḥ prakīrtitā
||151||षट्त्रिंशच्च सहस्राणि स्मृतौ चटविराटकौ ॥
षट्त्रिंशच्च सहस्राणि यमकोटिः प्रकीर्तिता
aṣṭādaśa tathā koṭyo rāmako deśa ucyate ||
tomaraścāpi karṇāṭo yugalaśca trayastvime
||152||अष्टादश तथा कोट्यो रामको देश उच्यते ॥
तोमरश्चापि कर्णाटो युगलश्च त्रयस्त्विमे
sapādalakṣagrāmāṇāṃ pratyekaṃ parikīrtitaḥ ||
paṃcalakṣāśca grāmāṇāṃ strīrājyaṃ parikīrtitam
||153||सपादलक्षग्रामाणां प्रत्येकं परिकीर्तितः ॥
पंचलक्षाश्च ग्रामाणां स्त्रीराज्यं परिकीर्तितम्
pulastyaviṣayaścāpi daśalakṣaka ucyate ||
pratyekaṃ lakṣadaśakau deśau kāṃbojakośalau
||154||पुलस्त्यविषयश्चापि दशलक्षक उच्यते ॥
प्रत्येकं लक्षदशकौ देशौ कांबोजकोशलौ
grāmāṇāṃ ca caturlakṣo bālhikaḥ parikīrtyate ||
ṣaṭtriṃśacca sahasrāṇi laṃkādeśaḥ prakīrtitaḥ
||155||ग्रामाणां च चतुर्लक्षो बाल्हिकः परिकीर्त्यते ॥
षट्त्रिंशच्च सहस्राणि लंकादेशः प्रकीर्तितः
catuḥṣaṣṭisahasrāṇi kurudeśaḥ prakīrtitaḥ ||
sārdhalakṣastathā proktaḥ kirātavijayo jayaḥ
||156||चतुःषष्टिसहस्राणि कुरुदेशः प्रकीर्तितः ॥
सार्धलक्षस्तथा प्रोक्तः किरातविजयो जयः
paṃca prāhustathā lakṣānvidarbhāyāṃ ca grāmakān ||
caturdaśasahasrāṇi vardhamānaṃ prakīrtitam
||157||पंच प्राहुस्तथा लक्षान्विदर्भायां च ग्रामकान् ॥
चतुर्दशसहस्राणि वर्धमानं प्रकीर्तितम्
sahasradaśakaṃ cāpi siṃhaladvīpamucyate ||
ṣaṭtriṃśacca sahasrāṇi grāmāṇāṃ pāṃḍudeśakaḥ
||158||सहस्रदशकं चापि सिंहलद्वीपमुच्यते ॥
षट्त्रिंशच्च सहस्राणि ग्रामाणां पांडुदेशकः
lakṣaikaṃ ca tathā proktaṃ grāmāṇāṃ tu bhayāṇakam ||
ṣaṭṣaṣṭiṃ ca sahasrāṇi deśo māgadha ucyate
||159||लक्षैकं च तथा प्रोक्तं ग्रामाणां तु भयाणकम् ॥
षट्षष्टिं च सहस्राणि देशो मागध उच्यते
ṣaṣṭisahasrāṇi tathā grāmāṇāṃ pāṃgudeśakaḥ ||
triṃśatsāhasra uktaśca grāmāṇāṃ ca vareṃdukaḥ
||160||षष्टिसहस्राणि तथा ग्रामाणां पांगुदेशकः ॥
त्रिंशत्साहस्र उक्तश्च ग्रामाणां च वरेंदुकः
paṃcaviṃśatisāhasraṃ mūlasthānaṃ prakīrtitam ||
catvāriṃśatsahasrāṇi grāmāṇāṃ yāvanaḥ smṛtaḥ
||161||पंचविंशतिसाहस्रं मूलस्थानं प्रकीर्तितम् ॥
चत्वारिंशत्सहस्राणि ग्रामाणां यावनः स्मृतः
catvāryeva sahasrāṇi pakṣabāhurudīryate ||
dvāsaptatiramī deśāḥ grāmasaṃkhyāḥ prakīrtitāḥ
||162||चत्वार्येव सहस्राणि पक्षबाहुरुदीर्यते ॥
द्वासप्ततिरमी देशाः ग्रामसंख्याः प्रकीर्तिताः
evaṃ bharatakhaṃḍe'sminṣaṇṇavatyeva koṭayaḥ ||
dvāsaptatistathā lakṣāḥ pattanānāṃ prakīrtitāḥ
||163||एवं भरतखंडेऽस्मिन्षण्णवत्येव कोटयः ॥
द्वासप्ततिस्तथा लक्षाः पत्तनानां प्रकीर्तिताः
ṣaṭtriṃśacca sahasrāṇi velākūlāni bhārata ||
evaṃ vibhajya khaṃḍāni bhrātṛvyāṇāṃ dadau nava
||164||षट्त्रिंशच्च सहस्राणि वेलाकूलानि भारत ॥
एवं विभज्य खंडानि भ्रातृव्याणां ददौ नव
ātmīyamapi sā devī anicchuṣvapi teṣu ca ||
yato mānyeti bhaginī prati krudhyaṃti bhrātaraḥ
||165||आत्मीयमपि सा देवी अनिच्छुष्वपि तेषु च ॥
यतो मान्येति भगिनी प्रति क्रुध्यंति भ्रातरः
bhrātṝnprati bhaginī ca vicāryaiva dadau śubhā ||
tatkṛtvā sānumānyaitānstaṃbhatīrthamupāgatā
||166||भ्रातॄन्प्रति भगिनी च विचार्यैव ददौ शुभा ॥
तत्कृत्वा सानुमान्यैतान्स्तंभतीर्थमुपागता
tadā teṣu ca deśeṣu caturvargasya sādhanam ||
sarveṣāṃ pravaraṃ proktaṃ kumārīśvarameva ca
||167||तदा तेषु च देशेषु चतुर्वर्गस्य साधनम् ॥
सर्वेषां प्रवरं प्रोक्तं कुमारीश्वरमेव च
tatrāpi guptakṣetraṃ ca vedaitatsā kumārikā ||
guptakṣetre kumāreśaṃ pūjayaṃti mahāvratā
||168||तत्रापि गुप्तक्षेत्रं च वेदैतत्सा कुमारिका ॥
गुप्तक्षेत्रे कुमारेशं पूजयंति महाव्रता
tasthau snāyaṃtī ṣaṭsu caivāpi saṃgame ||
tataḥ kālaprakarṣāc prāsāde skaṃdanirmite
||169||तस्थौ स्नायंती षट्सु चैवापि संगमे ॥
ततः कालप्रकर्षाच् प्रासादे स्कंदनिर्मिते
jīrṇe navyaṃ svarṇamayaṃ prāsādaṃ sāpyakārayat ||
tatastuṣṭo mahādevastasyā bhaktyātitoṣitaḥ
||170||जीर्णे नव्यं स्वर्णमयं प्रासादं साप्यकारयत् ॥
ततस्तुष्टो महादेवस्तस्या भक्त्यातितोषितः
kumāraliṃgādutthāya pratyakṣastāmavocata ||
bhadre tavāhaṃ bhaktyā ca vijñānena ca toṣitaḥ
||171||कुमारलिंगादुत्थाय प्रत्यक्षस्तामवोचत ॥
भद्रे तवाहं भक्त्या च विज्ञानेन च तोषितः
jīrṇaḥ punaruddhṛto'yaṃ prāsādastena toṣitaḥ ||
tava nāmnā ca vikhyāto bhaviṣyāmi kumārike
||172||जीर्णः पुनरुद्धृतोऽयं प्रासादस्तेन तोषितः ॥
तव नाम्ना च विख्यातो भविष्यामि कुमारिके
kartā cāpi tathoddhartā dvau vai samaphalau smṛtau ||
kumāreśaḥ kumārīśa iti vakṣyaṃti māṃ tataḥ
||173||कर्ता चापि तथोद्धर्ता द्वौ वै समफलौ स्मृतौ ॥
कुमारेशः कुमारीश इति वक्ष्यंति मां ततः
barkareśe ca ye datta varā dattāḥ sadaiva te ||
tavāpi prāptaḥ kālaśca samīpe varavarṇini
||174||बर्करेशे च ये दत्त वरा दत्ताः सदैव ते ॥
तवापि प्राप्तः कालश्च समीपे वरवर्णिनि
abhartṛkāyā nāryāśca na svargo mokṣa eva ca ||
yathaiva vṛddhakanyāyāḥ sarasvatyāstaṭe śubhe
||175||अभर्तृकाया नार्याश्च न स्वर्गो मोक्ष एव च ॥
यथैव वृद्धकन्यायाः सरस्वत्यास्तटे शुभे
tasmāttvamatra tīrthe ca mahākālamiti smṛtam ||
siddhiṃ gataṃ vṛṇu bhadre patitve varavarṇini
||176||तस्मात्त्वमत्र तीर्थे च महाकालमिति स्मृतम् ॥
सिद्धिं गतं वृणु भद्रे पतित्वे वरवर्णिनि
tataḥ sā rudravākyena varayāmāsa taṃ patim ||
rudralokaṃ yayau cāpi mahākālasanvitā
||177||ततः सा रुद्रवाक्येन वरयामास तं पतिम् ॥
रुद्रलोकं ययौ चापि महाकालसन्विता
tatra tāṃ pārvatī prāha samāliṃgya praharṣitā ||
yasmāttvayā citravacca likhitā pṛthivī śubhe
||178||तत्र तां पार्वती प्राह समालिंग्य प्रहर्षिता ॥
यस्मात्त्वया चित्रवच्च लिखिता पृथिवी शुभे
citralekhetināmnā tvaṃ tasmādbhava sakhī mama ||
tataḥ sakhī samabhavaccitralekheti sā śubhā
||179||चित्रलेखेतिनाम्ना त्वं तस्माद्भव सखी मम ॥
ततः सखी समभवच्चित्रलेखेति सा शुभा
yayāniruddhaḥ kathita uṣāyāḥ patiruttamaḥ ||
yoginīnāṃ variṣṭhā yā mahākālasya vallabhā
||180||ययानिरुद्धः कथित उषायाः पतिरुत्तमः ॥
योगिनीनां वरिष्ठा या महाकालस्य वल्लभा
apsusā vārṣikaṃ biṃduṃ pūrṇe varṣaśate papau ||
tapaścaraṃtī tasmātsā procyate cāpsarā divi
||181||अप्सुसा वार्षिकं बिंदुं पूर्णे वर्षशते पपौ ॥
तपश्चरंती तस्मात्सा प्रोच्यते चाप्सरा दिवि
evaṃvidhā kumārī sā liṃgametaddhi phālguna ||
sthāpayāmāsa śivadaṃ barkareśvarasaṃjñitam
||182||एवंविधा कुमारी सा लिंगमेतद्धि फाल्गुन ॥
स्थापयामास शिवदं बर्करेश्वरसंज्ञितम्
tasmādatra nṛṇāṃ dāhaścāsthikṣepaśca bhārata ||
prayāgādadhikau proktau maheśasya vaco yathā
||183||तस्मादत्र नृणां दाहश्चास्थिक्षेपश्च भारत ॥
प्रयागादधिकौ प्रोक्तौ महेशस्य वचो यथा
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe barkareśvaramāhātmyavarṇanaṃnāmaikonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 39 ||