pāralaukikagatyādivarṇanam
atithiruvāca
sādhvabālamate bāla kamaṭhaitattvayocyate ||
śarīralakṣaṇaṃ śrotuṃ punaricchāmi tadvada
||1||साध्वबालमते बाल कमठैतत्त्वयोच्यते ॥
शरीरलक्षणं श्रोतुं पुनरिच्छामि तद्वद
kamaṭha uvāca
yathaitadveda brahmāṃḍaṃ śarīraṃ ca tathā śṛṇu ||
pādamūlaṃ ca pātālaṃ prapadaṃ ca rasātalam
||2||यथैतद्वेद ब्रह्मांडं शरीरं च तथा शृणु ॥
पादमूलं च पातालं प्रपदं च रसातलम्
talātalaṃ tathā gulphau jaṃghe cāsya mahātalam ||
jānunī sutalaṃ corū vitalaṃ cātalaṃ kaṭim
||3||तलातलं तथा गुल्फौ जंघे चास्य महातलम् ॥
जानुनी सुतलं चोरू वितलं चातलं कटिम्
nābhiṃ mahītalaṃ prāhurbhuvarlokamathodaram ||
uraḥsthalaṃ ca svarlokaṃ mahargrīvā mukhaṃ janam
||4||नाभिं महीतलं प्राहुर्भुवर्लोकमथोदरम् ॥
उरःस्थलं च स्वर्लोकं महर्ग्रीवा मुखं जनम्
netre tapaḥ satyalokaṃ śīrṣadeśaṃ vadaṃti ca ||
tadyathā sapta dvīpāni pṛthivyāṃ saṃsthitāni ca
||5||नेत्रे तपः सत्यलोकं शीर्षदेशं वदंति च ॥
तद्यथा सप्त द्वीपानि पृथिव्यां संस्थितानि च
tathātra dhātavaḥ sapta nāmatastānnibodha me ||
tvagasṛṅmāṃsa medo'sthimajjāśukrāṇi dhātavaḥ
||6||तथात्र धातवः सप्त नामतस्तान्निबोध मे ॥
त्वगसृङ्मांस मेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः
asthnāmatra śatāni syustrīṇi ṣaṣṭyadhikāni ca ||
triṃśacchatasahasrāṇi nāḍīnāṃ kathitāni ca
||7||अस्थ्नामत्र शतानि स्युस्त्रीणि षष्ट्यधिकानि च ॥
त्रिंशच्छतसहस्राणि नाडीनां कथितानि च
ṣaṭpaṃcāśatsahasrāṇi tathānyāni navaiva tu ||
tā vahaṃti rasaṃ dehe jalaṃ nadyo yathā bhuvi
||8||षट्पंचाशत्सहस्राणि तथान्यानि नवैव तु ॥
ता वहंति रसं देहे जलं नद्यो यथा भुवि
sārdhābhistisṛbhiśchannaṃ samaṃtādromakoṭibhiḥ ||
śarīraṃ sthūlasūkṣmābhirdṛśyādṛśyā hi tāḥ smṛtāḥ
||9||सार्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः ॥
शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्यादृश्या हि ताः स्मृताः
ṣaḍaṃgāni pradhānāni kathyamānāni me śṛṇu ||
dvau bāhū sakthinī dve ca mūrdhā jaṭharameva ca
||10||षडंगानि प्रधानानि कथ्यमानानि मे शृणु ॥
द्वौ बाहू सक्थिनी द्वे च मूर्धा जठरमेव च
aṃtrāṇyatra tathā trīṇi sārdhavyāmatrayāṇi ca ||
trivyāmāni tathā strīṇāmāhurvedavido dvijāḥ
||11||अंत्राण्यत्र तथा त्रीणि सार्धव्यामत्रयाणि च ॥
त्रिव्यामानि तथा स्त्रीणामाहुर्वेदविदो द्विजाः
ūrdhvanālamadhovaktraṃ hṛdi padmaṃ prakīrtyate ||
hṛtpadmavāmataḥ plīho dakṣiṇe syāttathā yakṛt
||12||ऊर्ध्वनालमधोवक्त्रं हृदि पद्मं प्रकीर्त्यते ॥
हृत्पद्मवामतः प्लीहो दक्षिणे स्यात्तथा यकृत्
majjāto medasaścaiva vasāyāśca tathā dvija ||
mūtrasya caiva pittasya śleṣmaṇaḥ śakṛtastathā
||13||मज्जातो मेदसश्चैव वसायाश्च तथा द्विज ॥
मूत्रस्य चैव पित्तस्य श्लेष्मणः शकृतस्तथा
raktasya caramasyātra gartā dvyaṃjalayaḥ smṛtāḥ ||
geyaḥ pravartamānāste dehaṃ saṃdhārayaṃtyuta
||14||रक्तस्य चरमस्यात्र गर्ता द्व्यंजलयः स्मृताः ॥
गेयः प्रवर्तमानास्ते देहं संधारयंत्युत
sīvanyaśca tathā sapta paṃca mūrdhānamāsthitāḥ ||
ekā meḍhraṃ gatā caikā tathā jihvāṃ gatā dvija
||15||सीवन्यश्च तथा सप्त पंच मूर्धानमास्थिताः ॥
एका मेढ्रं गता चैका तथा जिह्वां गता द्विज
nāḍyaḥ sarvāḥ pravartaṃte nābhipadmāttathātra ca ||
yāsāṃ śreṣṭhā śiro yātā suṣumneḍā'tha piṃgalā
||16||नाड्यः सर्वाः प्रवर्तंते नाभिपद्मात्तथात्र च ॥
यासां श्रेष्ठा शिरो याता सुषुम्नेडाऽथ पिंगला
nāsikādvāramāsādya saṃsthite dehavardhane ||
vāyuragniścaṃdramāśca paṃcadhā paṃcadhātra ca
||17||नासिकाद्वारमासाद्य संस्थिते देहवर्धने ॥
वायुरग्निश्चंद्रमाश्च पंचधा पंचधात्र च
prāṇāpānasamānāśca udāno vyāna eva ca ||
paṃca bhedāḥ smṛtā vāyoḥ karmārṇyeṣāṃ vadaṃti ca
||18||प्राणापानसमानाश्च उदानो व्यान एव च ॥
पंच भेदाः स्मृता वायोः कर्मार्ण्येषां वदंति च
ucchvāsaścaiva niḥśvāso hyannapānapraveśanam ||
ākaṃṭhācchīrṣasaṃsthāsya prāṇakarma prakīrtitam
||19||उच्छ्वासश्चैव निःश्वासो ह्यन्नपानप्रवेशनम् ॥
आकंठाच्छीर्षसंस्थास्य प्राणकर्म प्रकीर्तितम्
tyāgo viṇmūtraśukrāṇāṃ garbhavisravaṇaṃ tathā ||
apānakarma nirdiṣṭaṃ sthānamasya gudopari
||20||त्यागो विण्मूत्रशुक्राणां गर्भविस्रवणं तथा ॥
अपानकर्म निर्दिष्टं स्थानमस्य गुदोपरि
samāno dhārayatyannaṃ vivecayati cāpyatha ||
rasayaṃścaiva carati sarvaśroṇiṣvavāritaḥ
||21||समानो धारयत्यन्नं विवेचयति चाप्यथ ॥
रसयंश्चैव चरति सर्वश्रोणिष्ववारितः
vākpravṛttipradodgāre prayatne sarvakarmaṇām ||
ākaṃṭhasurasaṃsthānamudānasya prakīrtyate
||22||वाक्प्रवृत्तिप्रदोद्गारे प्रयत्ने सर्वकर्मणाम् ॥
आकंठसुरसंस्थानमुदानस्य प्रकीर्त्यते
vyāno hṛdi sthito nityaṃ tathā dehacaropi ca ||
dhātuvṛddhipradaḥ svedalālonmeṣanimeṣakṛt
||23||व्यानो हृदि स्थितो नित्यं तथा देहचरोपि च ॥
धातुवृद्धिप्रदः स्वेदलालोन्मेषनिमेषकृत्
pācako rajakaścaiva sādhakālocakau tathā ||
bhrājakaśca tathā dehe pañcadhā pāvakaḥ sthitaḥ
||24||पाचको रजकश्चैव साधकालोचकौ तथा ॥
भ्राजकश्च तथा देहे पञ्चधा पावकः स्थितः
pācakastu pacatyannaṃ nityaṃ pakvāśaye sthita. ||
āmāśayastho'pi rasaṃ raṃjakaḥ kurute tvasṛk
||25||पाचकस्तु पचत्यन्नं नित्यं पक्वाशये स्थित. ॥
आमाशयस्थोऽपि रसं रंजकः कुरुते त्वसृक्
sādhako hṛdisaṃsthaśca buddhyādyutsāhakārakaḥ ||
ālocakaśca dṛksaṃstho rūpadarśanaśakti kṛta
||26||साधको हृदिसंस्थश्च बुद्ध्याद्युत्साहकारकः ॥
आलोचकश्च दृक्संस्थो रूपदर्शनशक्ति कृत
tvaksaṃstho bhrājako dehaṃ bhrājayennirmalīkṛtaḥ ||
kledako bodhakaścaiva tarpaṇaḥ śleṣmaṇastathā
||27||त्वक्संस्थो भ्राजको देहं भ्राजयेन्निर्मलीकृतः ॥
क्लेदको बोधकश्चैव तर्पणः श्लेष्मणस्तथा
ālaṃbakastathā dehe paṃcadhā soma ucyate ||
kledakaḥ kledayatyannaṃ nityaṃ pakvāśaye sthitaḥ
||28||आलंबकस्तथा देहे पंचधा सोम उच्यते ॥
क्लेदकः क्लेदयत्यन्नं नित्यं पक्वाशये स्थितः
bodhako rasanāsthaśca rasānāmavabodhakaḥ ||
śiraḥsthaścakṣurādīnāṃ tarpaṇāttarpaṇaḥ smṛtaḥ
||29||बोधको रसनास्थश्च रसानामवबोधकः ॥
शिरःस्थश्चक्षुरादीनां तर्पणात्तर्पणः स्मृतः
sarvasaṃdhigataścaiva śleṣmaṇaḥ śleṣmakṛttathā ||
uraḥsthaḥ sarvagātrāṇi sa vai hyālaṃbakaḥ sthitaḥ
||30||सर्वसंधिगतश्चैव श्लेष्मणः श्लेष्मकृत्तथा ॥
उरःस्थः सर्वगात्राणि स वै ह्यालंबकः स्थितः
evaṃ vāyvagnisomaiśca dehaḥ saṃdhāritastvasau ||
ākāśajāni srotāṃsi tathā koṣṭhaviviktatā
||31||एवं वाय्वग्निसोमैश्च देहः संधारितस्त्वसौ ॥
आकाशजानि स्रोतांसि तथा कोष्ठविविक्तता
pārthivānīha jānīhi ghrāṇakeśanakhāni ca ||
asthīni dhairyaṃ gurutā tvaṅmāṃsa hṛdayaṃ gudam
||32||पार्थिवानीह जानीहि घ्राणकेशनखानि च ॥
अस्थीनि धैर्यं गुरुता त्वङ्मांस हृदयं गुदम्
nābhirmedo yakṛnmajjā aṃtramāmāśayaḥ śirā ||
snāyuḥ pakvāśayaścaiva prāhurvedavido dvijāḥ
||33||नाभिर्मेदो यकृन्मज्जा अंत्रमामाशयः शिरा ॥
स्नायुः पक्वाशयश्चैव प्राहुर्वेदविदो द्विजाः
netrayormaḍalaṃ śuklaṃ kaphādbhavati paitṛkam ||
kṛṣṇaṃ ca maṇḍalaṃ vātāttathā bhavati mātṛkam
||34||नेत्रयोर्मडलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकम् ॥
कृष्णं च मण्डलं वातात्तथा भवति मातृकम्
pakṣmamaṇḍalamekaṃ tu dvitīyaṃ carmamaṇḍalam ||
śuklaṃ tṛtīyaṃ kathita caturthaṃ kṛṣṇamaṇḍalam
||35||पक्ष्ममण्डलमेकं तु द्वितीयं चर्ममण्डलम् ॥
शुक्लं तृतीयं कथित चतुर्थं कृष्णमण्डलम्
dṛṅmaṇḍalaṃ paṃcamaṃ tu netraṃ syātpaṃcamaṇḍalam ||
apare netrabhāge dve upāṃgo'pāṃga eva ca
||36||दृङ्मण्डलं पंचमं तु नेत्रं स्यात्पंचमण्डलम् ॥
अपरे नेत्रभागे द्वे उपांगोऽपांग एव च
upāṃgo netraparyaṃto nāsā mūlamapāṃgakaḥ ||
vṛṣaṇau ca tathā proktau medosṛkkaphamāṃsakau
||37||उपांगो नेत्रपर्यंतो नासा मूलमपांगकः ॥
वृषणौ च तथा प्रोक्तौ मेदोसृक्कफमांसकौ
asṛṅmāṃsamayī jihvā sarveṣāmeva dehinām ||
hastayoroṣṭhayormeḍhre grīvāyāṃ ṣaṭ ca kūrcakāḥ
||38||असृङ्मांसमयी जिह्वा सर्वेषामेव देहिनाम् ॥
हस्तयोरोष्ठयोर्मेढ्रे ग्रीवायां षट् च कूर्चकाः
evamatra sthite jīvo dehe'sminsaptasaptake ||
paṃcaviṃśatiko vyāpya dehaṃ vāso'sya mūrdhani
||39||एवमत्र स्थिते जीवो देहेऽस्मिन्सप्तसप्तके ॥
पंचविंशतिको व्याप्य देहं वासोऽस्य मूर्धनि
tvagasṛgmāṃsamityāhustrikaṃ mātṛsamudbhavam ||
medomajjāsthikaṃ proktaṃ pitṛjaṃ ṣaṭca kauśikam
||40||त्वगसृग्मांसमित्याहुस्त्रिकं मातृसमुद्भवम् ॥
मेदोमज्जास्थिकं प्रोक्तं पितृजं षट्च कौशिकम्
evaṃ bhūtamayaṃ dehaṃ paṃcabhūtasamudbhavaiḥ ||
annairyathā vṛddhimeti tadahaṃ varṇayāmi te
||41||एवं भूतमयं देहं पंचभूतसमुद्भवैः ॥
अन्नैर्यथा वृद्धिमेति तदहं वर्णयामि ते
tadannaṃ piṇḍakavalairgrāsairbhuktaṃ ca dehibhiḥ ||
pūrvaṃ sthūlāśaye vāyuḥ prāṇaḥ prakurute dvidhā
||42||तदन्नं पिण्डकवलैर्ग्रासैर्भुक्तं च देहिभिः ॥
पूर्वं स्थूलाशये वायुः प्राणः प्रकुरुते द्विधा
saṃpraviśyānnamadhye tu pṛthagannapṛthagjalam ||
agnerūrdhvaṃ jalaṃ sthāpya tadannaṃ tajjalopari
||43||संप्रविश्यान्नमध्ये तु पृथगन्नपृथग्जलम् ॥
अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्य तदन्नं तज्जलोपरि
jalasyādhaḥ svayaṃ prāṇaḥ sthitvāgniṃ dhamate śanaiḥ ||
vāyunā dhamyamānogniratyuṣṇaṃ kurute jalam
||44||जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वाग्निं धमते शनैः ॥
वायुना धम्यमानोग्निरत्युष्णं कुरुते जलम्
tadannamuṣṇatoyena samaṃtātpacyate punaḥ ||
dvidhā bhavati tatpakvaṃ pṛthakkiṭṭaṃ pṛthagrasam
||45||तदन्नमुष्णतोयेन समंतात्पच्यते पुनः ॥
द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसम्
malairdvādaśabhiḥ kiṭṭaṃ bhinnaṃ dehādbahirvrajet ||
karṇākṣināsikājihvādatāḥ śiśnaṃ gudaṃ nakhāḥ
||46||मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्व्रजेत् ॥
कर्णाक्षिनासिकाजिह्वादताः शिश्नं गुदं नखाः
romakūpāṇi caiva syurdvādaśaite malāśrayāḥ ||
hṛtpadmapratibaddhāśca sarvā nāḍyaḥ samaṃtataḥ
||47||रोमकूपाणि चैव स्युर्द्वादशैते मलाश्रयाः ॥
हृत्पद्मप्रतिबद्धाश्च सर्वा नाड्यः समंततः
tāsāṃ mukheṣu taṃ sūkṣmaṃ vyānaḥ sthāpayate rasam ||
rasena tena tā nāḍīḥ samānaḥ pūrayetpunaḥ
||48||तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं व्यानः स्थापयते रसम् ॥
रसेन तेन ता नाडीः समानः पूरयेत्पुनः
tataḥ prayāṃti saṃpūrṇāstāśca dehaṃ samaṃtataḥ ||
tataḥ sa nāḍimadhyastho rañjakenoṣmaṇā rasaḥ
||49||ततः प्रयांति संपूर्णास्ताश्च देहं समंततः ॥
ततः स नाडिमध्यस्थो रञ्जकेनोष्मणा रसः
pacyate pacyamānastu rudhiratvaṃ bhajetpunaḥ ||
tatastvaglomakeśāśca māṃsaṃ snāyu śirāsthi ca
||50||पच्यते पच्यमानस्तु रुधिरत्वं भजेत्पुनः ॥
ततस्त्वग्लोमकेशाश्च मांसं स्नायु शिरास्थि च
nakhā majjā khavaimalyaṃ śukravṛddhiḥ kramādbhavet ||
evaṃ dvādaśadhānnasya pariṇāmaḥ prakīrtyate
||51||नखा मज्जा खवैमल्यं शुक्रवृद्धिः क्रमाद्भवेत् ॥
एवं द्वादशधान्नस्य परिणामः प्रकीर्त्यते
evametadviniṣpannaṃ śarīraṃ puṇyahetave ||
yathaiva syaṃdanaḥ śubhro bhārasaṃvāhanāya ca
||52||एवमेतद्विनिष्पन्नं शरीरं पुण्यहेतवे ॥
यथैव स्यंदनः शुभ्रो भारसंवाहनाय च
tailābhyaṃgādibhiryatnairbahubhiḥ pālyate na cet ||
kiṃ kṛtyaṃ sādhyate tena yadi bhāraṃ vahenna hi
||53||तैलाभ्यंगादिभिर्यत्नैर्बहुभिः पाल्यते न चेत् ॥
किं कृत्यं साध्यते तेन यदि भारं वहेन्न हि
evametena dehena kiṃ kṛtyaṃ bhojanottamaiḥ ||
vardhitena na cetpuṇyaṃ kurute paśuvacca tat
||54||एवमेतेन देहेन किं कृत्यं भोजनोत्तमैः ॥
वर्धितेन न चेत्पुण्यं कुरुते पशुवच्च तत्
bhavaṃti cātra ślokāḥ ||
yasminkāle ca deśe ca vayasā yādṛśena ca ||
kṛtaṃ śubhāśubhaṃ karma tattathā tena bhujyate
||55||भवंति चात्र श्लोकाः ॥
यस्मिन्काले च देशे च वयसा यादृशेन च ॥
कृतं शुभाशुभं कर्म तत्तथा तेन भुज्यते
tasmātsadā śubhaṃ kāryamavicchinnasukhārthibhiḥ ||
vicchidyaṃte'nyathā bhogā grīṣme kusarito yathā
||56||तस्मात्सदा शुभं कार्यमविच्छिन्नसुखार्थिभिः ॥
विच्छिद्यंतेऽन्यथा भोगा ग्रीष्मे कुसरितो यथा
yasmātpāpena duḥkhāni tīvrāṇi subahūnyapi ||
tasmātpāpaṃ na kartavyamātmapīḍākaraṃ hi tat
||57||यस्मात्पापेन दुःखानि तीव्राणि सुबहून्यपि ॥
तस्मात्पापं न कर्तव्यमात्मपीडाकरं हि तत्
evaṃ te varṇitaḥ sādho praśno'yaṃ śaktito mayā ||
yathā saṃjāyate prāṇī yathā śṛṇu pralīyate
||58||एवं ते वर्णितः साधो प्रश्नोऽयं शक्तितो मया ॥
यथा संजायते प्राणी यथा शृणु प्रलीयते
āyuṣye karmaṇi kṣīṇe saṃprāpte maraṇe nṛṇām ||
svakarmavaśago dehī kṛṣyate yamakiṃkaraiḥ
||59||आयुष्ये कर्मणि क्षीणे संप्राप्ते मरणे नृणाम् ॥
स्वकर्मवशगो देही कृष्यते यमकिंकरैः
paṃcatanmātrasahitaḥ samanobuddhyahaṃkṛtiḥ ||
puṇyapāpamayaiḥ pāśairbaddho jīvastyaje dvapuḥ
||60||पंचतन्मात्रसहितः समनोबुद्ध्यहंकृतिः ॥
पुण्यपापमयैः पाशैर्बद्धो जीवस्त्यजे द्वपुः
śīrṣṇaśca saptabhiśchidrairnirgacchetpuṇyakarmaṇām ||
adhaśca pāpināṃ yāṃti yogināṃ brahmaraṃdhrataḥ
||61||शीर्ष्णश्च सप्तभिश्छिद्रैर्निर्गच्छेत्पुण्यकर्मणाम् ॥
अधश्च पापिनां यांति योगिनां ब्रह्मरंध्रतः
tatkṣaṇātso'tha gṛhṇāti śārīraṃ cātivāhikam ||
aṃguṣṭhaparvamātraṃ tu svaprāṇaireva nirmitam
||62||तत्क्षणात्सोऽथ गृह्णाति शारीरं चातिवाहिकम् ॥
अंगुष्ठपर्वमात्रं तु स्वप्राणैरेव निर्मितम्
tatastasminsthitaṃ jīvaṃ dehe yamabhaṭāstadā ||
baddhvā nayaṃti mārgeṇa yāmyenāti yathābalam
||63||ततस्तस्मिन्स्थितं जीवं देहे यमभटास्तदा ॥
बद्ध्वा नयंति मार्गेण याम्येनाति यथाबलम्
taptāṃbarīṣatulyena ayoguḍanibhena ca ||
prataptasikatenāpi tāmrapātranibhena ca
||64||तप्तांबरीषतुल्येन अयोगुडनिभेन च ॥
प्रतप्तसिकतेनापि ताम्रपात्रनिभेन च
ṣaḍaśītisahasrāṇi yojanānāṃ mahītalāt ||
kṛṣyamāṇo yamapurīṃ nīyate pāpakṛdbhaṭaiḥ
||65||षडशीतिसहस्राणि योजनानां महीतलात् ॥
कृष्यमाणो यमपुरीं नीयते पापकृद्भटैः
kvacicchītaṃ mahādurgamandhakāraṃ kvacinmahat ||
agnisaṃsparśavadanaiḥ kākakākolajaṃbukaiḥ
||66||क्वचिच्छीतं महादुर्गमन्धकारं क्वचिन्महत् ॥
अग्निसंस्पर्शवदनैः काककाकोलजंबुकैः
makṣikādaṃśamaśakairbhakṣyate sarpavṛścikaiḥ ||
bhakṣyamāṇo'pi tairjaṃtuḥ kraṃdate mriyate na hi
||67||मक्षिकादंशमशकैर्भक्ष्यते सर्पवृश्चिकैः ॥
भक्ष्यमाणोऽपि तैर्जंतुः क्रंदते म्रियते न हि
kvacicca bhakṣyate ghorai rākṣasaiḥ kṛṣyate'syate ||
dahyamānotighoreṇa saikatena ca nīyate
||68||क्वचिच्च भक्ष्यते घोरै राक्षसैः कृष्यतेऽस्यते ॥
दह्यमानोतिघोरेण सैकतेन च नीयते
muhūtairdaśabhiryāti taṃ mārgamatidustaram ||
taṃ kālaṃ sumahadvetti puruṣo varṣasaṃmitam
||69||मुहूतैर्दशभिर्याति तं मार्गमतिदुस्तरम् ॥
तं कालं सुमहद्वेत्ति पुरुषो वर्षसंमितम्
tāryate ca nadīṃ ghorāṃ pūyaśoṇitavāhinīm ||
nadīṃ vaitaraṇīṃ nāma keśaśaivalaśādvalām
||70||तार्यते च नदीं घोरां पूयशोणितवाहिनीम् ॥
नदीं वैतरणीं नाम केशशैवलशाद्वलाम्
tato yamasya purataḥ sthāpyate yamakiṃkaraiḥ ||
pāpī mahābhayaṃ paśyetkālāṃtakamukhairvṛtam
||71||ततो यमस्य पुरतः स्थाप्यते यमकिंकरैः ॥
पापी महाभयं पश्येत्कालांतकमुखैर्वृतम्
puṇyakarmā saumyarūpaṃ dharmarājaṃ tadā kila ||
manuṣyā eva gacchaṃti yamalokena cāpare
||72||पुण्यकर्मा सौम्यरूपं धर्मराजं तदा किल ॥
मनुष्या एव गच्छंति यमलोकेन चापरे
maraṇānaṃtaraṃ teṣāṃ jaṃtūnāṃ yonipūraṇam ||
tathāhi pretā manujāḥ śrūyaṃte nānyajaṃtavaḥ
||73||मरणानंतरं तेषां जंतूनां योनिपूरणम् ॥
तथाहि प्रेता मनुजाः श्रूयंते नान्यजंतवः
dhārmikaḥ pūjyate tatra pāpaḥ pāśagalo bhavet ||
dhārmikaśca yathā yāti taṃ mārgaṃ śṛṇu vacmi te
||74||धार्मिकः पूज्यते तत्र पापः पाशगलो भवेत् ॥
धार्मिकश्च यथा याति तं मार्गं शृणु वच्मि ते
ārāmadrumadātāraḥ phalapuṣpavatā pathā ||
chāyayā ca sukhaṃ yāṃti tathā ye cchatradā narāḥ
||75||आरामद्रुमदातारः फलपुष्पवता पथा ॥
छायया च सुखं यांति तथा ये च्छत्रदा नराः
upānahapradā yānairvitṛṣāḥ pūrtadharmiṇaḥ ||
vimānairyānadā yāṃti tathā śayyāsanapradāḥ
||76||उपानहप्रदा यानैर्वितृषाः पूर्तधर्मिणः ॥
विमानैर्यानदा यांति तथा शय्यासनप्रदाः
bhakṣyabhojyaistathā tṛptā yāṃti bhojanadāyina ||
dīpapradāḥ prakāśena gopradāstāṃ nadīṃ sukham
||77||भक्ष्यभोज्यैस्तथा तृप्ता यांति भोजनदायिन ॥
दीपप्रदाः प्रकाशेन गोप्रदास्तां नदीं सुखम्
śrīsūryaṃ śrīmahādevaṃ bhaktā ye puruṣottamam ||
janmaprabhṛti te yāṃti pūjyamānā yamānugaiḥ
||78||श्रीसूर्यं श्रीमहादेवं भक्ता ये पुरुषोत्तमम् ॥
जन्मप्रभृति ते यांति पूज्यमाना यमानुगैः
mahīṃ gāṃ kāṃcanaṃ lohaṃ tilānkārpāsameva ca ||
lavaṇaṃ saptadhānyaṃ ca dattvā yāti sukhaṃ naraḥ
||79||महीं गां कांचनं लोहं तिलान्कार्पासमेव च ॥
लवणं सप्तधान्यं च दत्त्वा याति सुखं नरः
teṣāṃ tatra gatānāṃ ca pāpināṃ puṇyakarmiṇām ||
citraguptaḥ pretapāya nirūpayati vai tataḥ
||80||तेषां तत्र गतानां च पापिनां पुण्यकर्मिणाम् ॥
चित्रगुप्तः प्रेतपाय निरूपयति वै ततः
pretaloke sa vasati tataḥ saṃvatsaraṃ naraḥ ||
vatsareṇa ca tenāsya śarīramabhijāyate
||81||प्रेतलोके स वसति ततः संवत्सरं नरः ॥
वत्सरेण च तेनास्य शरीरमभिजायते
sodakumbhamathānnādyaṃ bāṃdhavairyatpradīyate ||
dinedine sa tadbhuktvā tena vṛddhiṃ prayāti ca
||82||सोदकुम्भमथान्नाद्यं बांधवैर्यत्प्रदीयते ॥
दिनेदिने स तद्भुक्त्वा तेन वृद्धिं प्रयाति च
pūrvadattamathānnādyaṃ prāpnoti svayameva ca ||
svayaṃ yena na dattaṃ ca tathā dātā na vidyate
||83||पूर्वदत्तमथान्नाद्यं प्राप्नोति स्वयमेव च ॥
स्वयं येन न दत्तं च तथा दाता न विद्यते
na cāpyudakadātāsau kṣuttṛḍbhyāmatipīḍyate ||
bāṃdhavaistūdakaṃ dattaṃ nadībhūtvopatiṣṭhati
||84||न चाप्युदकदातासौ क्षुत्तृड्भ्यामतिपीड्यते ॥
बांधवैस्तूदकं दत्तं नदीभूत्वोपतिष्ठति
māsimāsi ca yacchrāddhaṃ ṣoḍaśaśrāddhapūrvakam ||
atra na kriyate yasya pretatvātsa na mucyate
||85||मासिमासि च यच्छ्राद्धं षोडशश्राद्धपूर्वकम् ॥
अत्र न क्रियते यस्य प्रेतत्वात्स न मुच्यते
mānuṣeṇa dinenaiva pretaloke dinaṃ smṛtam ||
tasmāddinedine deyaṃ pretāyānnaṃ ca vatsaram
||86||मानुषेण दिनेनैव प्रेतलोके दिनं स्मृतम् ॥
तस्माद्दिनेदिने देयं प्रेतायान्नं च वत्सरम्
taṃ ca smāśānikānāma gaṇā yāmyā bhayāvahāḥ ||
śītavātātapopetaṃ tatra rakṣaṃti pāpinam
||87||तं च स्माशानिकानाम गणा याम्या भयावहाः ॥
शीतवातातपोपेतं तत्र रक्षंति पापिनम्
yatheha bandhane kaścidrakṣyate viṣamairnaraiḥ ||
pretapiṃḍā na dīyaṃte ṣoḍaśaśrāddhapūrvakāḥ
||88||यथेह बन्धने कश्चिद्रक्ष्यते विषमैर्नरैः ॥
प्रेतपिंडा न दीयंते षोडशश्राद्धपूर्वकाः
yasya tasya na mokṣo'sti pretatvādvai yugairapi ||
tataḥ sapiṇḍīkaraṇe bāṃdhavaiḥ sukṛte naraḥ
||89||यस्य तस्य न मोक्षोऽस्ति प्रेतत्वाद्वै युगैरपि ॥
ततः सपिण्डीकरणे बांधवैः सुकृते नरः
pūrṇe saṃvatsare dehaṃ saṃpūrṇaṃ pratipadyate ||
pāpātmā ghorarūpaṃ tu dhārmiko divyamuttamam
||90||पूर्णे संवत्सरे देहं संपूर्णं प्रतिपद्यते ॥
पापात्मा घोररूपं तु धार्मिको दिव्यमुत्तमम्
tataḥ sa narakaṃ yāti svargaṃ vā svena karmaṇā ||
rauravādyāśca narakāḥ pātālatalasaṃsthitāḥ
||91||ततः स नरकं याति स्वर्गं वा स्वेन कर्मणा ॥
रौरवाद्याश्च नरकाः पातालतलसंस्थिताः
surādyāḥ satyaparyaṃtāḥ svarlokasyordhvamāśritāḥ ||
itihāsapurāṇeṣu vedasmṛtiṣu yacchutam
||92||सुराद्याः सत्यपर्यंताः स्वर्लोकस्योर्ध्वमाश्रिताः ॥
इतिहासपुराणेषु वेदस्मृतिषु यच्छुतम्
puṇyaṃ tena bhavetsvargo narakastadviparyayāt ||
tatrāpi kālavasati karmaṇāmanurūpataḥ
||93||पुण्यं तेन भवेत्स्वर्गो नरकस्तद्विपर्ययात् ॥
तत्रापि कालवसति कर्मणामनुरूपतः
arvāksapiṃḍīkaraṇaṃ yasya varṣācca vā kṛtam ||
pretatvamapi tasyāpi proktaṃ saṃvatsaraṃ dhuvam
||94||अर्वाक्सपिंडीकरणं यस्य वर्षाच्च वा कृतम् ॥
प्रेतत्वमपि तस्यापि प्रोक्तं संवत्सरं धुवम्
yairiṣṭaṃ ca tribhirmedhairarcitaṃ vā suratrayam ||
pretalokaṃ na te yāṃti tathā ye samare hatāḥ
||95||यैरिष्टं च त्रिभिर्मेधैरर्चितं वा सुरत्रयम् ॥
प्रेतलोकं न ते यांति तथा ये समरे हताः
śuddhena puṇyena divaṃ ca śuddhāṃ pāpena śuddhena tathā tamoṃdham ||
miśreṇa svargaṃ narakaṃ ca yāti dehastathaivāsya bhavecca tādṛk
||96||शुद्धेन पुण्येन दिवं च शुद्धां पापेन शुद्धेन तथा तमोंधम् ॥
मिश्रेण स्वर्गं नरकं च याति देहस्तथैवास्य भवेच्च तादृक्
praśnatrayaṃ ceti tava praṇītamutpattimṛtyū paralokavāsaḥ ||
yathā gururme samudājahāra kiṃ bhūya icchatyuta tadvadāmi
||97||प्रश्नत्रयं चेति तव प्रणीतमुत्पत्तिमृत्यू परलोकवासः ॥
यथा गुरुर्मे समुदाजहार किं भूय इच्छत्युत तद्वदामि
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍa kaumārikākhaṇḍe ādityakamaṭhasaṃvāde jīvasya pāralaukikagatyādivarṇanaṃnāma paṃcāśattamo'dhyāyaḥ || 50 ||