śrīmahādevavaivāhikotsāvarṇanam
arjuna uvāca
devarṣe varṇyate ceyaṃ kathā pīyūṣasodarā ||
punaretanmune brūhi yadā vetti maheśvaraḥ
||1||देवर्षे वर्ण्यते चेयं कथा पीयूषसोदरा ॥
पुनरेतन्मुने ब्रूहि यदा वेत्ति महेश्वरः
bhagavānsvāṃ satīṃ bhāryāṃ vadhārthaṃ cāpi tārakam ||
satyāśca virahāttapyandadāha kimasau smaram
||2||भगवान्स्वां सतीं भार्यां वधार्थं चापि तारकम् ॥
सत्याश्च विरहात्तप्यन्ददाह किमसौ स्मरम्
tvayaivoktaṃ sa virahātsatyāstapyati vai tapaḥ ||
himādrimāsthito devastasyāḥ saṃgamavāṃchayā
||3||त्वयैवोक्तं स विरहात्सत्यास्तप्यति वै तपः ॥
हिमाद्रिमास्थितो देवस्तस्याः संगमवांछया
nārada uvāca
satyametatpurā pārtha bhavasyedaṃ manīṣitam ||
ataptatapasā yogo na kartavyo mayā'nayā
||4||सत्यमेतत्पुरा पार्थ भवस्येदं मनीषितम् ॥
अतप्ततपसा योगो न कर्तव्यो मयाऽनया
tapo vinā śuddhadeho na kathaṃcana jāyate ||
asuddhadehena samaṃ saṃyogo naiva daihikaḥ
||5||तपो विना शुद्धदेहो न कथंचन जायते ॥
असुद्धदेहेन समं संयोगो नैव दैहिकः
mahatkarmāṇi yānīha teṣāṃ mūlaṃ sadā tapaḥ ||
nātaptatapasāṃ siddhirmahatkarmāṇi yāṃti vai
||6||महत्कर्माणि यानीह तेषां मूलं सदा तपः ॥
नातप्ततपसां सिद्धिर्महत्कर्माणि यांति वै
etasmātkāraṇāddevo darpitaṃ taṃ dadāha tu ||
tato dagdhe smare cāpi pārvatīmapi vrītitām
||7||एतस्मात्कारणाद्देवो दर्पितं तं ददाह तु ॥
ततो दग्धे स्मरे चापि पार्वतीमपि व्रीतिताम्
vihāya sagaṇo devaḥ kailāsaṃ samapadyata ||
devī ca paramodvignā praskhalaṃtī padepade
||8||विहाय सगणो देवः कैलासं समपद्यत ॥
देवी च परमोद्विग्ना प्रस्खलंती पदेपदे
jīvitaṃ svaṃ viniṃdaṃtī babhrāmetastataścasā ||
himādrirapi sve śrṛṃge rudatīṃ pṛṣṭavānratim
||9||जीवितं स्वं विनिंदंती बभ्रामेतस्ततश्चसा ॥
हिमाद्रिरपि स्वे श्रृंगे रुदतीं पृष्टवान्रतिम्
kāsi kasyāsi kalyāṇi kimarthaṃ cāpi rodiṣi ||
pṛṣṭā sā ca ratiḥ sarvaṃ yathāvṛttaṃ nyavedayat
||10||कासि कस्यासि कल्याणि किमर्थं चापि रोदिषि ॥
पृष्टा सा च रतिः सर्वं यथावृत्तं न्यवेदयत्
nivedite tathā ratyā śailaḥ saṃbhrāṃtamānasaḥ ||
prāpya svāṃ tanayāṃ pāṇāvādāyāgātsvakaṃ puram
||11||निवेदिते तथा रत्या शैलः संभ्रांतमानसः ॥
प्राप्य स्वां तनयां पाणावादायागात्स्वकं पुरम्
sā tatra pitarau prāha sakhīnāṃ vadanena ca ||
durbhagena śarīreṇa kimanena hi kāraṇam
||12||सा तत्र पितरौ प्राह सखीनां वदनेन च ॥
दुर्भगेन शरीरेण किमनेन हि कारणम्
dehavāsaṃ parityakṣye prāpsye vābhimataṃ patim ||
asādhyaṃ cāpyabhīṣṭaṃ ca kathaṃ prāpyaṃ tapo vinā
||13||देहवासं परित्यक्ष्ये प्राप्स्ये वाभिमतं पतिम् ॥
असाध्यं चाप्यभीष्टं च कथं प्राप्यं तपो विना
niyamairvividhaistasmācchoṣayiṣye kalevaram ||
anujānīta māṃ tatra yadi vaḥ karuṇā mayi
||14||नियमैर्विविधैस्तस्माच्छोषयिष्ये कलेवरम् ॥
अनुजानीत मां तत्र यदि वः करुणा मयि
śrutveti vacanaṃ mātā pitā ca prāha tāṃ śubhām ||
u meti capale putri na kṣamaṃ tāvakaṃ vapuḥ
||15||श्रुत्वेति वचनं माता पिता च प्राह तां शुभाम् ॥
उ मेति चपले पुत्रि न क्षमं तावकं वपुः
soḍhuṃ kleśātmarūpasya tapasaḥ saumyadarśane ||
bhāvīnyapyani vāryāṇi vastūni ca sadaiva tu
||16||सोढुं क्लेशात्मरूपस्य तपसः सौम्यदर्शने ॥
भावीन्यप्यनि वार्याणि वस्तूनि च सदैव तु
bhāvinorthā bhavaṃtyeva narasyānicchatopi hi ||
tasmānna tapasā te'sti bāle kiṃcitprayojanam
||17||भाविनोर्था भवंत्येव नरस्यानिच्छतोपि हि ॥
तस्मान्न तपसा तेऽस्ति बाले किंचित्प्रयोजनम्
śrīdevyuvāca
yadidaṃ bhavato vākyaṃ na samyagiti me matiḥ ||
kevalaṃ na hi daivena prāptumartho hi śakyate
||18||यदिदं भवतो वाक्यं न सम्यगिति मे मतिः ॥
केवलं न हि दैवेन प्राप्तुमर्थो हि शक्यते
tkiṃciddaivāddhaṭhātkiṃcitkiṃcideva svabhāvataḥ ||
puruṣaḥ phalamāpnoti caturthaṃ nātra kāraṇam
||19||त्किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वभावतः ॥
पुरुषः फलमाप्नोति चतुर्थं नात्र कारणम्
brahmaṇā cāpi brahmatvaṃ prāptaṃ kilatapobalāt ||
anyairapi ca yallabdhaṃ tannasaṃkhyātumutsahe
||20||ब्रह्मणा चापि ब्रह्मत्वं प्राप्तं किलतपोबलात् ॥
अन्यैरपि च यल्लब्धं तन्नसंख्यातुमुत्सहे
adhruveṇa śarīreṇa yadyabhīṣṭaṃ na sādhyate ||
paścātsa śocyate maṃdaḥ patite'smiñcharīrake
||21||अध्रुवेण शरीरेण यद्यभीष्टं न साध्यते ॥
पश्चात्स शोच्यते मंदः पतितेऽस्मिञ्छरीरके
yasya dehasya dharmo'yaṃ kvacijjāyetkvacinmriyet ||
kvacidgarbhagataṃ naśyejjātamātraṃ kvacittathā
||22||यस्य देहस्य धर्मोऽयं क्वचिज्जायेत्क्वचिन्म्रियेत् ॥
क्वचिद्गर्भगतं नश्येज्जातमात्रं क्वचित्तथा
bālye ca yauvane cāpi vārdhakyepi vinaśyati ||
tena caṃcaladehena ko'rthaḥ svārtho na cedbhavet
||23||बाल्ये च यौवने चापि वार्धक्येपि विनश्यति ॥
तेन चंचलदेहेन कोऽर्थः स्वार्थो न चेद्भवेत्
ityuktvā svasakhīyuktā pitṛbhyāṃ sāśru vīkṣitā ||
śrṛṃgaṃ himavataḥ puṇyaṃ nānāścaryaṃ jagāma sā
||24||इत्युक्त्वा स्वसखीयुक्ता पितृभ्यां साश्रु वीक्षिता ॥
श्रृंगं हिमवतः पुण्यं नानाश्चर्यं जगाम सा
tatrāṃ barāṇi saṃtyajya bhūṣaṇāni ca śailajā ||
saṃvītā valkalairdivyaistapo'tapyata saṃyatā
||25||तत्रां बराणि संत्यज्य भूषणानि च शैलजा ॥
संवीता वल्कलैर्दिव्यैस्तपोऽतप्यत संयता
īśvaraṃ hṛdi saṃsthāpya praṇavābhyasanādṛtā ||
munīnāmapya bhūnmānyā tadānīṃ pārtha pārvatī
||26||ईश्वरं हृदि संस्थाप्य प्रणवाभ्यसनादृता ॥
मुनीनामप्य भून्मान्या तदानीं पार्थ पार्वती
trisnātā pāṭalāpatrabhakṣakābhūcchataṃ samāḥ ||
śaṃta ca bilvapatreṇa śīrṇona kṛtabhojanā
||27||त्रिस्नाता पाटलापत्रभक्षकाभूच्छतं समाः ॥
शंत च बिल्वपत्रेण शीर्णोन कृतभोजना
jalabhakṣā śataṃ cābhūcchataṃ vai vāyubhojanā ||
tato niyamamādāya pādāṃguṣṭhasthitābhavat
||28||जलभक्षा शतं चाभूच्छतं वै वायुभोजना ॥
ततो नियममादाय पादांगुष्ठस्थिताभवत्
nirāhārā tatastāpaṃ prāpustattapaso janāḥ ||
tato jagatsamālokya tadīyatapasorjitam
||29||निराहारा ततस्तापं प्रापुस्तत्तपसो जनाः ॥
ततो जगत्समालोक्य तदीयतपसोर्जितम्
harastatrāyayau sākṣādbrahmacārivapurddharaḥ ||
vasāno valkalaṃ divyaṃ rauravājinasaṃvṛtaḥ
||30||हरस्तत्राययौ साक्षाद्ब्रह्मचारिवपुर्द्धरः ॥
वसानो वल्कलं दिव्यं रौरवाजिनसंवृतः
sulakṣaṇāṣāḍhadharaḥ sadvṛttaḥ prati bhānavān ||
tatastaṃ pūjayāmāsustatsakhyo bahumānataḥ
||31||सुलक्षणाषाढधरः सद्वृत्तः प्रति भानवान् ॥
ततस्तं पूजयामासुस्तत्सख्यो बहुमानतः
vaktumicchuḥ śailaputrīṃ sakhībhiriti coditaḥ ||
brahmanniyaṃ mahābhāgā gṛhītaniyamā śubhā
||32||वक्तुमिच्छुः शैलपुत्रीं सखीभिरिति चोदितः ॥
ब्रह्मन्नियं महाभागा गृहीतनियमा शुभा
muhūrtapaṃcamātreṇa niyamo'syāḥ samāpyate ||
tatpratīkṣasva taṃ kālaṃ paścādasmatsakhīsamam
||33||मुहूर्तपंचमात्रेण नियमोऽस्याः समाप्यते ॥
तत्प्रतीक्षस्व तं कालं पश्चादस्मत्सखीसमम्
nānāvidā dharmavārtāḥ prakariṣyasi brāhmaṇa ||
ityuktvā vijayādyāstā devīcaritavarṇanaiḥ
||34||नानाविदा धर्मवार्ताः प्रकरिष्यसि ब्राह्मण ॥
इत्युक्त्वा विजयाद्यास्ता देवीचरितवर्णनैः
aśrumukhyo dvijasyāgre ninyuḥ kālaṃ ca taṃ tadā ||
tataḥ kāle kiṃcidūne brahmacārī mahāmatiḥ
||35||अश्रुमुख्यो द्विजस्याग्रे निन्युः कालं च तं तदा ॥
ततः काले किंचिदूने ब्रह्मचारी महामतिः
vilokanamiṣeṇāgādāśramopasthitaṃ hradam ||
nipapāta ca tatrāsau cukrośātitarāṃ tataḥ
||36||विलोकनमिषेणागादाश्रमोपस्थितं ह्रदम् ॥
निपपात च तत्रासौ चुक्रोशातितरां ततः
ahamatra nimajjāmi ko'pi māmuddhareta bhoḥ ||
iti tāreṇa krośaṃtaṃ śrutvā taṃ vijayādikāḥ
||37||अहमत्र निमज्जामि कोऽपि मामुद्धरेत भोः ॥
इति तारेण क्रोशंतं श्रुत्वा तं विजयादिकाः
ājagmustvarayā yuktā dadustasmai karaṃ ca tāḥ ||
sa cukrośa tato gāḍhaṃ dūredūre punaḥpunaḥ
||38||आजग्मुस्त्वरया युक्ता ददुस्तस्मै करं च ताः ॥
स चुक्रोश ततो गाढं दूरेदूरे पुनःपुनः
nāhaṃ spṛśāmyasaṃsiddhāṃ mriye vā nānṛtaṃ tvidam ||
tataḥ samāptaniyamā pārvatī svayamāyayau
||39||नाहं स्पृशाम्यसंसिद्धां म्रिये वा नानृतं त्विदम् ॥
ततः समाप्तनियमा पार्वती स्वयमाययौ
savyaṃ karaṃ dadāvasya taṃ cāsau nābhyanandata ||
bhadre yacchuci naiva syādyaccaivāvajñayā kṛtam
||40||सव्यं करं ददावस्य तं चासौ नाभ्यनन्दत ॥
भद्रे यच्छुचि नैव स्याद्यच्चैवावज्ञया कृतम्
sadoṣeṇa kṛtaṃ yacca tadādadyānna karhicit ||
savyaṃ cāśuci te hastaṃ nāvalaṃbāmi karhicit
||41||सदोषेण कृतं यच्च तदादद्यान्न कर्हिचित् ॥
सव्यं चाशुचि ते हस्तं नावलंबामि कर्हिचित्
ityuktā pārvatī prāha nāhaṃ dattaṃ ca dakṣiṇam ||
dadāmi kasyacidvipra devadevāya kalpitam
||42||इत्युक्ता पार्वती प्राह नाहं दत्तं च दक्षिणम् ॥
ददामि कस्यचिद्विप्र देवदेवाय कल्पितम्
dakṣiṇaṃ me karaṃ devo grahītā bhava eva ca ||
śīryate cogratapasā satyametanmayoditam
||43||दक्षिणं मे करं देवो ग्रहीता भव एव च ॥
शीर्यते चोग्रतपसा सत्यमेतन्मयोदितम्
vipra uvāca
yadyevamavalepaste gamanaṃ kena vāryate ||
yathā tava pratijñeyaṃ mamāpīyaṃ tathācalā
||44||यद्येवमवलेपस्ते गमनं केन वार्यते ॥
यथा तव प्रतिज्ञेयं ममापीयं तथाचला
rudrasyāpi vayaṃ mānyāḥ kīdṛśaṃ te tapo vada ||
viṣamasthaṃ yatra vipraṃ mriyamāṇamupekṣasi
||45||रुद्रस्यापि वयं मान्याः कीदृशं ते तपो वद ॥
विषमस्थं यत्र विप्रं म्रियमाणमुपेक्षसि
avajā nāsi viprāṃstvaṃ tacchīghraṃ vraja darśanāt ||
yadi vā manyase pūjyāṃstato'bhyuddhara nānyathā
||46||अवजा नासि विप्रांस्त्वं तच्छीघ्रं व्रज दर्शनात् ॥
यदि वा मन्यसे पूज्यांस्ततोऽभ्युद्धर नान्यथा
tato vicārya bahudhā iti ceti ca sā śubhā ||
viprasyoddharaṇaṃ sarvadharmebhyo'manyatādhikam
||47||ततो विचार्य बहुधा इति चेति च सा शुभा ॥
विप्रस्योद्धरणं सर्वधर्मेभ्योऽमन्यताधिकम्
tataḥ sā dakṣiṇaṃ dattvā karaṃ taṃ projjahāra ca ||
naraṃ nārī proddharati sajjantaṃ bhavavāridhau ||
etatsandarśanārthāya tathā cakre bhavodbhavaḥ
||48||ततः सा दक्षिणं दत्त्वा करं तं प्रोज्जहार च ॥
नरं नारी प्रोद्धरति सज्जन्तं भववारिधौ ॥
एतत्सन्दर्शनार्थाय तथा चक्रे भवोद्भवः
proddhṛtya ca tataḥ snātvā baddhva yogāsanaṃ sthitā
||49||प्रोद्धृत्य च ततः स्नात्वा बद्ध्व योगासनं स्थिता
brahmacārī tataḥ prāha prahasankimidaṃ śubhe ||
kartukāmāsi tanvaṃgi dṛḍhayogāsanasthitā
||50||ब्रह्मचारी ततः प्राह प्रहसन्किमिदं शुभे ॥
कर्तुकामासि तन्वंगि दृढयोगासनस्थिता
devī prāha jvālayiṣye śarīraṃ yogavahninā ||
mahādevakṛtamatirucchiṣṭāhaṃ yato'bhavam
||51||देवी प्राह ज्वालयिष्ये शरीरं योगवह्निना ॥
महादेवकृतमतिरुच्छिष्टाहं यतोऽभवम्
brahmacārī tataḥ prāha kāścidbrāhmaṇakāmyayā ||
kṛtvā vārtāstataḥ svīyamabhīṣṭaṃ kuru pārvati
||52||ब्रह्मचारी ततः प्राह काश्चिद्ब्राह्मणकाम्यया ॥
कृत्वा वार्तास्ततः स्वीयमभीष्टं कुरु पार्वति
nopahanyāṃ kadācidvi sādhubhirviprakāmanā ||
dharmamenaṃ manyase cenmuhūrtaṃ brūhi pārvati
||53||नोपहन्यां कदाचिद्वि साधुभिर्विप्रकामना ॥
धर्ममेनं मन्यसे चेन्मुहूर्तं ब्रूहि पार्वति
devī prāha brūhi vipra muhūrtaṃ saṃsthitā tvaham ||
tataḥ svayaṃ vratī prāha devīṃ tāṃ svasakhīyutām
||54||देवी प्राह ब्रूहि विप्र मुहूर्तं संस्थिता त्वहम् ॥
ततः स्वयं व्रती प्राह देवीं तां स्वसखीयुताम्
kimarthamiti rambhoru nave vayasi duścaram ||
tapastvayā samārabdhaṃ nānurūpaṃ vibhāti me
||55||किमर्थमिति रम्भोरु नवे वयसि दुश्चरम् ॥
तपस्त्वया समारब्धं नानुरूपं विभाति मे
durlabhaṃ prāpya mānuṣyaṃ girirājagṛhe'dhunā ||
bhogāṃśca durlabhāndevi tyaktvā kiṃ kliśyate vapuḥ
||56||दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं गिरिराजगृहेऽधुना ॥
भोगांश्च दुर्लभान्देवि त्यक्त्वा किं क्लिश्यते वपुः
atīva dūye vīkṣya tvāṃ sukumāratarākṛtim ||
atyugratapasā kliṣṭā padminīva himarditā
||57||अतीव दूये वीक्ष्य त्वां सुकुमारतराकृतिम् ॥
अत्युग्रतपसा क्लिष्टा पद्मिनीव हिमर्दिता
idaṃ cānyattva śubhe śiraso rogadaṃ mama ||
yaddehaṃ tyaktukāmā tvaṃ prabuddhā nāsi bālike
||58||इदं चान्यत्त्व शुभे शिरसो रोगदं मम ॥
यद्देहं त्यक्तुकामा त्वं प्रबुद्धा नासि बालिके
vāmaḥ kāmo manuṣyeṣu satyametadvaco yataḥ ||
spṛhaṇīyāsi sarveṣāmevaṃ pīḍayase vapuḥ
||59||वामः कामो मनुष्येषु सत्यमेतद्वचो यतः ॥
स्पृहणीयासि सर्वेषामेवं पीडयसे वपुः
avijñātānvayo nagnaḥ śūlī bhūtagaṇādhipaḥ ||
śmaśānanilayo bhasmoddhūlano vṛṣavāhanaḥ
||60||अविज्ञातान्वयो नग्नः शूली भूतगणाधिपः ॥
श्मशाननिलयो भस्मोद्धूलनो वृषवाहनः
gajājino dvijihvādyalaṃkṛtāṃgo jaṭādharaḥ ||
virūpākṣaḥ kathaṃkāraṃ nirguṇaḥ syāttavocitaḥ
||61||गजाजिनो द्विजिह्वाद्यलंकृतांगो जटाधरः ॥
विरूपाक्षः कथंकारं निर्गुणः स्यात्तवोचितः
guṇā ye kulaśīlādya varāṇāmuditā budhaiḥ ||
teṣāmeko'pi naivāsti tasmiṃstannocitaḥ sa te
||62||गुणा ये कुलशीलाद्य वराणामुदिता बुधैः ॥
तेषामेकोऽपि नैवास्ति तस्मिंस्तन्नोचितः स ते
śocanīyatamā pūrvamāsītpārvati kaumudī ||
tvaṃ saṃvṛttā dvitīyāsi tasyāstatsaṃgamāśayā
||63||शोचनीयतमा पूर्वमासीत्पार्वति कौमुदी ॥
त्वं संवृत्ता द्वितीयासि तस्यास्तत्संगमाशया
tapodhanāḥ sarvasamā vayaṃ yadyapi pārvati ||
dunotyeva tavāraṃbhaḥ śūlāyāṃ yūpasatkriyā
||64||तपोधनाः सर्वसमा वयं यद्यपि पार्वति ॥
दुनोत्येव तवारंभः शूलायां यूपसत्क्रिया
vṛṣabhārohaṇaṃ vāsaḥ śmaśāne pāṇisaṃgrahaḥ ||
savyālapāṇinā kṣaumagajatvagbaṃdhanaḥ katham
||65||वृषभारोहणं वासः श्मशाने पाणिसंग्रहः ॥
सव्यालपाणिना क्षौमगजत्वग्बंधनः कथम्
janahāsyakaraṃ sarvaṃ tvayārabdhamasāṃpratam ||
strībhāvādbhūtisaṃparkkaḥ kathaṃ cābhimatastava
||66||जनहास्यकरं सर्वं त्वयारब्धमसांप्रतम् ॥
स्त्रीभावाद्भूतिसंपर्क्कः कथं चाभिमतस्तव
nivartaya manastasmādasmātsarvavirodhinaḥ ||
mṛgākṣi madanārātermarkaṭākṣasya prārthanāt
||67||निवर्तय मनस्तस्मादस्मात्सर्वविरोधिनः ॥
मृगाक्षि मदनारातेर्मर्कटाक्षस्य प्रार्थनात्
viruddhavādinaṃ caivaṃ brahmacāriṇamīśvaram ||
niśamya kupitā devī prāha vācā sagadgadam
||68||विरुद्धवादिनं चैवं ब्रह्मचारिणमीश्वरम् ॥
निशम्य कुपिता देवी प्राह वाचा सगद्गदम्
mā mā brāhmaṇa bhāṣiṣṭhā viruddhamiti śaṃkare ||
mahattamo yāti pumāndevadevasya niṃdayā
||69||मा मा ब्राह्मण भाषिष्ठा विरुद्धमिति शंकरे ॥
महत्तमो याति पुमान्देवदेवस्य निंदया
na samyagabhijānāsi tasya devasya ceṣṭitam ||
śrṛṇu brāhmaṇa tvaṃ pāpādyathāsmātparimucyase
||70||न सम्यगभिजानासि तस्य देवस्य चेष्टितम् ॥
श्रृणु ब्राह्मण त्वं पापाद्यथास्मात्परिमुच्यसे
sa ādiḥ sarvajagatāṃ kosya vedānvayaṃ tataḥ ||
sarvaṃ jagadyasya rūpaṃ digvāsāḥ kīrtyate tataḥ
||71||स आदिः सर्वजगतां कोस्य वेदान्वयं ततः ॥
सर्वं जगद्यस्य रूपं दिग्वासाः कीर्त्यते ततः
guṇatrayamayaṃ śūlaṃ śūlī yasmādbibhārte saḥ ||
abaddhāḥ sarvato muktā bhūtā eva ca tatpatiḥ
||72||गुणत्रयमयं शूलं शूली यस्माद्बिभार्ते सः ॥
अबद्धाः सर्वतो मुक्ता भूता एव च तत्पतिः
śmaśānaṃ cāpi saṃsārastadvāsī kṛpayārthinām ||
bhūtayaḥ kathitā bhūtistāṃ bibharti sa bhūtibhṛt
||73||श्मशानं चापि संसारस्तद्वासी कृपयार्थिनाम् ॥
भूतयः कथिता भूतिस्तां बिभर्ति स भूतिभृत्
vṛṣo dharma iti proktastamārūḍhastato vṛṣī ||
sarpāśca doṣāḥ krodhādyāstānbibharti jaganmayaḥ
||74||वृषो धर्म इति प्रोक्तस्तमारूढस्ततो वृषी ॥
सर्पाश्च दोषाः क्रोधाद्यास्तान्बिभर्ति जगन्मयः
nānāvidhāḥ karmayogā jaṭārūpā bibharti saḥ ||
vedatrayī trinetrāṇi tripuraṃ triguṇaṃ vapuḥ
||75||नानाविधाः कर्मयोगा जटारूपा बिभर्ति सः ॥
वेदत्रयी त्रिनेत्राणि त्रिपुरं त्रिगुणं वपुः
bhasmīkaroti taddevastripuradhnastataḥ smṛtaḥ ||
evaṃvidha mahādevaṃ vidurye sūkṣmadarśinaḥ
||76||भस्मीकरोति तद्देवस्त्रिपुरध्नस्ततः स्मृतः ॥
एवंविध महादेवं विदुर्ये सूक्ष्मदर्शिनः
kathaṃkāraṃ hi te nāma bhajaṃte naiva taṃ haram ||
atha vā bhītasaṃsārāḥ sarve vipra yato janāḥ
||77||कथंकारं हि ते नाम भजंते नैव तं हरम् ॥
अथ वा भीतसंसाराः सर्वे विप्र यतो जनाः
vimṛśya kurvate sarvaṃ vimṛśyaitanmayā kṛtam ||
śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāstu tvamapyenaṃ prapūjaya
||78||विमृश्य कुर्वते सर्वं विमृश्यैतन्मया कृतम् ॥
शुभं वाप्यशुभं वास्तु त्वमप्येनं प्रपूजय
iti bruvaṃtyāṃ tasyāṃ tu kiṃcitprasphuritādharam ||
vijñāya tāṃ sakhīmāha kimapyeṣa vivakṣukaḥ
||79||इति ब्रुवंत्यां तस्यां तु किंचित्प्रस्फुरिताधरम् ॥
विज्ञाय तां सखीमाह किमप्येष विवक्षुकः
vāryatāmiti vipro'yaṃ mahaddūṣaṇabāṣakaḥ ||
na kevalaṃ pāpabhāgī śrotā vai syānna saṃśayaḥ
||80||वार्यतामिति विप्रोऽयं महद्दूषणबाषकः ॥
न केवलं पापभागी श्रोता वै स्यान्न संशयः
atha vā kiṃ ca naḥ kāryaṃ vādena saha brāhmaṇaiḥ ||
karṇau pidhāya yāsyāmo yathā yaḥ syāttatāstu saḥ
||81||अथ वा किं च नः कार्यं वादेन सह ब्राह्मणैः ॥
कर्णौ पिधाय यास्यामो यथा यः स्यात्ततास्तु सः
ityuktvotthāya gacchaṃtyāṃ pidhāya śravaṇāvubhau ||
svarūpaṃ samupāśritya jagṛhe vasanaṃ haraḥ
||82||इत्युक्त्वोत्थाय गच्छंत्यां पिधाय श्रवणावुभौ ॥
स्वरूपं समुपाश्रित्य जगृहे वसनं हरः
tato nirīkṣya taṃ devaṃ saṃbhrāṃtā parameśvarī ||
praṇipatya maheśānaṃ tuṣṭāvāvanatā umā
||83||ततो निरीक्ष्य तं देवं संभ्रांता परमेश्वरी ॥
प्रणिपत्य महेशानं तुष्टावावनता उमा
prāha tāṃ ca mahādevo dāso'smi tava śobhane ||
tapodravyeṇa krītaśca samādiśa yathepsitam
||84||प्राह तां च महादेवो दासोऽस्मि तव शोभने ॥
तपोद्रव्येण क्रीतश्च समादिश यथेप्सितम्
devyuvāca
manasastvaṃ prabhuḥ śaṃbho dattaṃ tacca mayā tava ||
vapuṣaḥ pitarāvīśau tau sammānayitumarhasi
||85||मनसस्त्वं प्रभुः शंभो दत्तं तच्च मया तव ॥
वपुषः पितरावीशौ तौ सम्मानयितुमर्हसि
mahādeva uvāca
pitrā hi te parijñātaṃ dṛṣṭvā tvāṃ rūpaśālinīm ||
bālāṃ svayaṃvaraṃ putrī mahaṃ dāsyāmi nānyathā
||86||पित्रा हि ते परिज्ञातं दृष्ट्वा त्वां रूपशालिनीम् ॥
बालां स्वयंवरं पुत्री महं दास्यामि नान्यथा
tattasya sarvamevāstu vacanaṃ tvaṃ himācalam ||
svayaṃvarārthaṃ suśroṇi preraya tvāṃ vṛṇe tataḥ
||87||तत्तस्य सर्वमेवास्तु वचनं त्वं हिमाचलम् ॥
स्वयंवरार्थं सुश्रोणि प्रेरय त्वां वृणे ततः
ityuktvā tāṃ mahādevaḥ śuciḥ śuciṣado vibhuḥ ||
jagāmeṣṭaṃ tadā deśaṃ svapuraṃ prayayau ca sā
||88||इत्युक्त्वा तां महादेवः शुचिः शुचिषदो विभुः ॥
जगामेष्टं तदा देशं स्वपुरं प्रययौ च सा
dṛṣṭvā devīṃ tadā hṛṣṭo menayā sahito'calaḥ
||89||दृष्ट्वा देवीं तदा हृष्टो मेनया सहितोऽचलः
āliṃgyāghrāya papraccha sarvaṃ sā ca nyavedayat ||
duhiturdevadevena ājñaptaṃ tu himācalaḥ
||90||आलिंग्याघ्राय पप्रच्छ सर्वं सा च न्यवेदयत् ॥
दुहितुर्देवदेवेन आज्ञप्तं तु हिमाचलः
svayaṃvaraṃ pramuditaḥ sarvalokeṣvaghoṣayat ||
aśvino dvādaśādityā gandharvaruḍoragāḥ
||91||स्वयंवरं प्रमुदितः सर्वलोकेष्वघोषयत् ॥
अश्विनो द्वादशादित्या गन्धर्वरुडोरगाः
yakṣāḥ siddhāstathā sādhyā daityāḥ kiṃpuruṣā nagāḥ ||
samudrādyāśca ye kecittrailokyapravarāsca ye
||92||यक्षाः सिद्धास्तथा साध्या दैत्याः किंपुरुषा नगाः ॥
समुद्राद्याश्च ये केचित्त्रैलोक्यप्रवरास्च ये
trayastriṃśatsahasrāṇi trayastriṃśacchatāni ca ||
trayastriṃśacca ye devāstrayastriṃśacca koṭayaḥ
||93||त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च ॥
त्रयस्त्रिंशच्च ये देवास्त्रयस्त्रिंशच्च कोटयः
jagmurgirīndraputryāstu svayaṃvaramanuttamam ||
āmaṃtritastathā viṣṇurmerumāha hasanniva
||94||जग्मुर्गिरीन्द्रपुत्र्यास्तु स्वयंवरमनुत्तमम् ॥
आमंत्रितस्तथा विष्णुर्मेरुमाह हसन्निव
tātāsmākaṃ ca sā devī mero gaccha namāmi tām ||
atha śailasutā devī haimamāruhya śobhanam
||95||तातास्माकं च सा देवी मेरो गच्छ नमामि ताम् ॥
अथ शैलसुता देवी हैममारुह्य शोभनम्
vimānaṃ sarvatobhadraṃ sarvaratnairalaṃkṛtam ||
apsarobhiḥ pranṛtyadbhiḥ sarvābharaṇabhūṣitā
||96||विमानं सर्वतोभद्रं सर्वरत्नैरलंकृतम् ॥
अप्सरोभिः प्रनृत्यद्भिः सर्वाभरणभूषिता
gaṃdharvasaṃghairvividhaiḥ kiṃnaraiśca suśobhanaiḥ ||
baṃdibhiḥ stūyamānā ca vīrakāṃsyadharā sthitā
||97||गंधर्वसंघैर्विविधैः किंनरैश्च सुशोभनैः ॥
बंदिभिः स्तूयमाना च वीरकांस्यधरा स्थिता
sitātapatraratnāṃśumiśritaṃ cāvahattadā ||
śālinī nāma pārvatyāḥ saṃdhyāpūrṇedumaṃḍalā
||98||सितातपत्ररत्नांशुमिश्रितं चावहत्तदा ॥
शालिनी नाम पार्वत्याः संध्यापूर्णेदुमंडला
cāmarāsaktahastābhirdivyastrībhiśca saṃvṛtā ||
mālāṃ pragṛhya sā tasthau suradrumasamudbhavām
||99||चामरासक्तहस्ताभिर्दिव्यस्त्रीभिश्च संवृता ॥
मालां प्रगृह्य सा तस्थौ सुरद्रुमसमुद्भवाम्
evaṃ tasyāṃ sthitāyāṃ tu sthite lokatraye tadā ||
śiśurbhūtvā mahādevaḥ krīḍārthaṃ vṛṣabhadhvajaḥ
||100||एवं तस्यां स्थितायां तु स्थिते लोकत्रये तदा ॥
शिशुर्भूत्वा महादेवः क्रीडार्थं वृषभध्वजः
utsaṃgatalasaṃgupto babhūva bhagavānbhavaḥ ||
jayeti yatpadaṃ khyātaṃ tasya satyārthamīśvaram
||101||उत्संगतलसंगुप्तो बभूव भगवान्भवः ॥
जयेति यत्पदं ख्यातं तस्य सत्यार्थमीश्वरम्
atha dṛṣṭvā śiśuṃ devāstasya utsaṃgavartinaḥ ||
koyamatreti saṃmaṃtrya cukruśurbhṛśaroṣitāḥ
||102||अथ दृष्ट्वा शिशुं देवास्तस्य उत्संगवर्तिनः ॥
कोयमत्रेति संमंत्र्य चुक्रुशुर्भृशरोषिताः
vajramāhārayattasya bāhumudyamya vṛtrahā ||
sa bāhurudyatastasya tathaiva samatiṣṭhata
||103||वज्रमाहारयत्तस्य बाहुमुद्यम्य वृत्रहा ॥
स बाहुरुद्यतस्तस्य तथैव समतिष्ठत
staṃbhitaḥ śiśurūpeṇa devadevena līlayā ||
vajraṃ kṣeptuṃ na śaknoti bāhuṃ cālayituṃ tadā
||104||स्तंभितः शिशुरूपेण देवदेवेन लीलया ॥
वज्रं क्षेप्तुं न शक्नोति बाहुं चालयितुं तदा
vahniḥ śaktiṃ tadā kṣeptuṃ na śaśāka tathotthitaḥ ||
yamo'pi daṃḍaṃ khaḍgaṃ ca nirṛtistaṃ śiśuṃ prati
||105||वह्निः शक्तिं तदा क्षेप्तुं न शशाक तथोत्थितः ॥
यमोऽपि दंडं खड्गं च निर्ऋतिस्तं शिशुं प्रति
pāśaṃ ca varuṇo rājā dhvajayaṣṭiṃ samīraṇaḥ ||
somo guḍaṃ dhaneśaśca gadāṃ sumahatīṃ dṛḍhām
||106||पाशं च वरुणो राजा ध्वजयष्टिं समीरणः ॥
सोमो गुडं धनेशश्च गदां सुमहतीं दृढाम्
nānāyudhāni cādityā musalaṃ vasavastathā ||
mahāghorāṇi śastrāṇi tārakādyāśca dānavāḥ
||107||नानायुधानि चादित्या मुसलं वसवस्तथा ॥
महाघोराणि शस्त्राणि तारकाद्याश्च दानवाः
staṃbhitā devadevena tathānye bhuvaneṣu ye ||
pūṣā daṃtāndaśandaṃrbālamaikṣata mohitaḥ
||108||स्तंभिता देवदेवेन तथान्ये भुवनेषु ये ॥
पूषा दंतान्दशन्दंर्बालमैक्षत मोहितः
tasyāpi daśanāḥ peturdṛṣṭamātrasya śaṃbhunā ||
bhagaśca netre vikṛte cakāra sphuṭite ca te
||109||तस्यापि दशनाः पेतुर्दृष्टमात्रस्य शंभुना ॥
भगश्च नेत्रे विकृते चकार स्फुटिते च ते
balaṃ tejaśca yogāṃśca sarveṣāṃ jagṛhe prabhuḥ ||
atha teṣu sthiteṣveva manyumatsu sureṣvapi
||110||बलं तेजश्च योगांश्च सर्वेषां जगृहे प्रभुः ॥
अथ तेषु स्थितेष्वेव मन्युमत्सु सुरेष्वपि
brahmā dhyānamupāśritya bubodha haraceṣṭitam ||
so'bhigamya mahādevaṃ tuṣṭāva prayato vidhiḥ
||111||ब्रह्मा ध्यानमुपाश्रित्य बुबोध हरचेष्टितम् ॥
सोऽभिगम्य महादेवं तुष्टाव प्रयतो विधिः
paurāṇaiḥ sāmasaṃgītairvedikairguhyanāmabhiḥ ||
namastubhyaṃ mahādeva mahādevyai namonamaḥ
||112||पौराणैः सामसंगीतैर्वेदिकैर्गुह्यनामभिः ॥
नमस्तुभ्यं महादेव महादेव्यै नमोनमः
prasādāttava buddhyādirjagadetatpravartate ||
mūḍhāśca devatāḥ sarvā nainaṃ budhyata śaṃkaram
||113||प्रसादात्तव बुद्ध्यादिर्जगदेतत्प्रवर्तते ॥
मूढाश्च देवताः सर्वा नैनं बुध्यत शंकरम्
mahādevamihāyātaṃ sarvadevanamaskṛtam ||
gacchadhvaṃ śaraṇaṃ śīghraṃ yadi jīvitumicchata
||114||महादेवमिहायातं सर्वदेवनमस्कृतम् ॥
गच्छध्वं शरणं शीघ्रं यदि जीवितुमिच्छत
tataḥ saṃbhrama saṃpannāstuṣṭuvuḥ praṇatāḥ surāḥ ||
namonamo mahādeva pāhipāhi jagatpate
||115||ततः संभ्रम संपन्नास्तुष्टुवुः प्रणताः सुराः ॥
नमोनमो महादेव पाहिपाहि जगत्पते
durācārānbhavānasmānātmadrohaparāyaṇān ||
aho paśyata no mauḍhyaṃ jānaṃtastava bhāvinīm
||116||दुराचारान्भवानस्मानात्मद्रोहपरायणान् ॥
अहो पश्यत नो मौढ्यं जानंतस्तव भाविनीम्
bhāryāmumāṃ mahādevīṃ tathāpyatra samāgatāḥ ||
yuktametadyadasmākaṃ rājyaṃ gṛhyeta cāsuraiḥ
||117||भार्यामुमां महादेवीं तथाप्यत्र समागताः ॥
युक्तमेतद्यदस्माकं राज्यं गृह्येत चासुरैः
yeṣāmevaṃvidhābuddhirasmābhiḥ kiṃ kṛtaṃ tvidam ||
atha vā no na doṣo'sti paśavo hi vayaṃ yataḥ
||118||येषामेवंविधाबुद्धिरस्माभिः किं कृतं त्विदम् ॥
अथ वा नो न दोषोऽस्ति पशवो हि वयं यतः
tvayaiva patinā sarve preritāḥ kurmahe vibho ||
īśvaraḥ sarva bhūtānāṃ patistvaṃ parameśvaraḥ
||119||त्वयैव पतिना सर्वे प्रेरिताः कुर्महे विभो ॥
ईश्वरः सर्व भूतानां पतिस्त्वं परमेश्वरः
bhrāmayasyakhilaṃ viśvaṃ yantrārūḍhaṃ svamāyayā ||
yena vibhrāmitā mūḍhāḥ samāyātāḥ svayaṃvaram
||120||भ्रामयस्यखिलं विश्वं यन्त्रारूढं स्वमायया ॥
येन विभ्रामिता मूढाः समायाताः स्वयंवरम्
tasmai paśunāṃ pataye namastubhyaṃ prasīda naḥ ||
atha teṣāṃ prasanna'bhūddevadevāstriyaṃbakaḥ
||121||तस्मै पशुनां पतये नमस्तुभ्यं प्रसीद नः ॥
अथ तेषां प्रसन्नऽभूद्देवदेवास्त्रियंबकः
yathāpūrvaṃ cakāraitānsaṃstavādbrahmaṇaḥ prabhuḥ ||
tārakapramukhā daityāḥ saṃkruddhāstatra procire
||122||यथापूर्वं चकारैतान्संस्तवाद्ब्रह्मणः प्रभुः ॥
तारकप्रमुखा दैत्याः संक्रुद्धास्तत्र प्रोचिरे
koyamaṃga mahādevo na manyāmo vayaṃ ca tam ||
tataḥ prahasya bālo'sau huṃkāraṃ līlayā vyadhāt
||123||कोयमंग महादेवो न मन्यामो वयं च तम् ॥
ततः प्रहस्य बालोऽसौ हुंकारं लीलया व्यधात्
huṃkāreṇaiva te daityāḥ svameva nagaraṃ gatāḥ ||
vismṛtaṃ sakalaṃ teṣāṃ svayaṃvaramukhaṃ ca tat
||124||हुंकारेणैव ते दैत्याः स्वमेव नगरं गताः ॥
विस्मृतं सकलं तेषां स्वयंवरमुखं च तत्
mahādevaprabhāvena daityānāṃ ghorakarmaṇām ||
evaṃ yasya prabhāvo hi devadaityeṣu phālguna
||125||महादेवप्रभावेन दैत्यानां घोरकर्मणाम् ॥
एवं यस्य प्रभावो हि देवदैत्येषु फाल्गुन
kathamīśvaravākyārthastasmādanyatra mucyate ||
asaṃśayaṃ vimuḍhāste paścāttāpaḥ purā mahān
||126||कथमीश्वरवाक्यार्थस्तस्मादन्यत्र मुच्यते ॥
असंशयं विमुढास्ते पश्चात्तापः पुरा महान्
īśvaraṃ bhuvanasyāsya ye bhajaṃte na tryaṃbakam ||
tataḥ saṃstūyamānaḥ sa suraiḥ padmabhuvādibhiḥ
||127||ईश्वरं भुवनस्यास्य ये भजंते न त्र्यंबकम् ॥
ततः संस्तूयमानः स सुरैः पद्मभुवादिभिः
vapuścakāra deveśastryaṃbakaḥ paramādbhutam ||
tejasā tasya devāste seṃdracaṃdradivākarāḥ
||128||वपुश्चकार देवेशस्त्र्यंबकः परमाद्भुतम् ॥
तेजसा तस्य देवास्ते सेंद्रचंद्रदिवाकराः
sabrahmakāḥ sasādhyāśca vasurviśve ca devatāḥ ||
sayamāśca sarudrāśca cakṣuraprārthayanprabhum
||129||सब्रह्मकाः ससाध्याश्च वसुर्विश्वे च देवताः ॥
सयमाश्च सरुद्राश्च चक्षुरप्रार्थयन्प्रभुम्
tebhyaḥ paratamaṃ cakṣuḥ svavapurdraṣṭumuttamam ||
dadāvambāpatiḥ śarvo bhavānyāścālasya ca
||130||तेभ्यः परतमं चक्षुः स्ववपुर्द्रष्टुमुत्तमम् ॥
ददावम्बापतिः शर्वो भवान्याश्चालस्य च
labdhvā rudraprasādena divyaṃ cakṣuranuttamam ||
sabrahyakāstadā devāstamapaśyanmaheśvaram
||131||लब्ध्वा रुद्रप्रसादेन दिव्यं चक्षुरनुत्तमम् ॥
सब्रह्यकास्तदा देवास्तमपश्यन्महेश्वरम्
tato jaguśca munayaḥ puṣpavṛṣṭiṃ ca khecarāḥ ||
mumucuśca tadā nedurdevaduṃdubhayo bhṛśam
||132||ततो जगुश्च मुनयः पुष्पवृष्टिं च खेचराः ॥
मुमुचुश्च तदा नेदुर्देवदुंदुभयो भृशम्
jagugadharvamukhyāśca nanṛtuścāpsarogaṇāḥ ||
mumudurgaṇapāḥ sarve mumodāṃbā ca pārvatī
||133||जगुगधर्वमुख्याश्च ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥
मुमुदुर्गणपाः सर्वे मुमोदांबा च पार्वती
brahmādyā menire pūrṇāṃ bhavānīṃ ca girīśvaram ||
tasya devī tato hṛṣṭā samakṣaṃ tridivaukasām
||134||ब्रह्माद्या मेनिरे पूर्णां भवानीं च गिरीश्वरम् ॥
तस्य देवी ततो हृष्टा समक्षं त्रिदिवौकसाम्
pādayoḥ sthāpayāmāsa mālāṃ divyāṃ sugaṃdhinīm ||
sādusādhviti saṃprocya tayā taṃ tatra carcitam
||135||पादयोः स्थापयामास मालां दिव्यां सुगंधिनीम् ॥
सादुसाध्विति संप्रोच्य तया तं तत्र चर्चितम्
saha devyā namaścakruḥ śirobhirbhūtalāśritaiḥ ||
sarve sabrahmakā devā jayeti ca mudā jaguḥ
||136||सह देव्या नमश्चक्रुः शिरोभिर्भूतलाश्रितैः ॥
सर्वे सब्रह्मका देवा जयेति च मुदा जगुः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe kumāreśvaramāhātmye śrīmahādevavaivāhikotsāvarṇanaṃnāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ || 25 ||