koṭitīrthamāhātmyavarṇanam
arjuna uvāca
koṭitīrthaṃ kathaṃ jātaṃ kena vā nirmitaṃ mune ||
kasmādvā koṭitīrthānāṃ phalamatrocyate mune
||1||कोटितीर्थं कथं जातं केन वा निर्मितं मुने ॥
कस्माद्वा कोटितीर्थानां फलमत्रोच्यते मुने
nārada uvāca
yadā me sthāpitaṃ sthānaṃ prasādyātha mayā prabhuḥ ||
brahmalokātsamānītaḥ sākṣādbrahmā pitāmahaḥ
||2||यदा मे स्थापितं स्थानं प्रसाद्याथ मया प्रभुः ॥
ब्रह्मलोकात्समानीतः साक्षाद्ब्रह्मा पितामहः
tato madhyāhnasamaye snānārthe bhagavānvidhiḥ ||
sasmāra koṭitīrthānāṃ smṛtānyatrāgatāni ca
||3||ततो मध्याह्नसमये स्नानार्थे भगवान्विधिः ॥
सस्मार कोटितीर्थानां स्मृतान्यत्रागतानि च
svargāttridaśalakṣāṇi saptatiśca mahītalāt ||
pātālādviṃśalakṣāṇi smṛtānyabhyāgatāni ca
||4||स्वर्गात्त्रिदशलक्षाणि सप्ततिश्च महीतलात् ॥
पातालाद्विंशलक्षाणि स्मृतान्यभ्यागतानि च
anena pravibhāgena liṃgānyapi kurūdvaha ||
āyātāni yathā pūjāṃ vidadhāti pitāmahaḥ
||5||अनेन प्रविभागेन लिंगान्यपि कुरूद्वह ॥
आयातानि यथा पूजां विदधाति पितामहः
tato'bhiṣecanaṃ kṛtvā liṃgānyabhyarcya padmabhūḥ ||
madhyāhnakṛtyaṃ saṃsādhya mama premṇā varaṃ dadau
||6||ततोऽभिषेचनं कृत्वा लिंगान्यभ्यर्च्य पद्मभूः ॥
मध्याह्नकृत्यं संसाध्य मम प्रेम्णा वरं ददौ
tato bhagavatā hyatra manasā nirmitaṃ saraḥ ||
bhagavānarcitastīrthairidamūce prajāpatiḥ
||7||ततो भगवता ह्यत्र मनसा निर्मितं सरः ॥
भगवानर्चितस्तीर्थैरिदमूचे प्रजापतिः
kiṃ kurma bhagavandhātarādeśaṃ dehi naḥ prabho ||
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā brahmā prāha prajāpatiḥ
||8||किं कुर्म भगवन्धातरादेशं देहि नः प्रभो ॥
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा प्राह प्रजापतिः
etasminsarasi stheyaṃ tīrthaiḥ sarvairathātra ca ||
ekasmiṃśca tathā liṃge sarvaliṃgairmamārcanāt
||9||एतस्मिन्सरसि स्थेयं तीर्थैः सर्वैरथात्र च ॥
एकस्मिंश्च तथा लिंगे सर्वलिंगैर्ममार्चनात्
koṭīnāmeva tīrthānāṃ liṃgānāṃ snānapūjayā ||
dānena ca phalaṃ tvatra yadi satyaṃ vaco mama
||10||कोटीनामेव तीर्थानां लिंगानां स्नानपूजया ॥
दानेन च फलं त्वत्र यदि सत्यं वचो मम
yaḥ śrāddhaṃ kurute cātra piṃḍadānaṃ yathāvidhi ||
pitṝṇāmakṣayā tṛptirjāyate nātra saṃśayaḥ
||11||यः श्राद्धं कुरुते चात्र पिंडदानं यथाविधि ॥
पितॄणामक्षया तृप्तिर्जायते नात्र संशयः
snātvā yo'bhyarcayeddevaṃ koṭīśvaramananyadhīḥ ||
koṭiliṃgārcanaphalaṃ vyaktaṃ tasyopajāyate
||12||स्नात्वा योऽभ्यर्चयेद्देवं कोटीश्वरमनन्यधीः ॥
कोटिलिंगार्चनफलं व्यक्तं तस्योपजायते
trailokye yāni tīrthāni gaṃgādyāḥ saritastathā ||
teṣāṃ sa phalamāpnoti koṭitīrthāvagāhanāt
||13||त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि गंगाद्याः सरितस्तथा ॥
तेषां स फलमाप्नोति कोटितीर्थावगाहनात्
evaṃ dattvā varaṃ brahmā brahmalokaṃ yayau prabhuḥ ||
koṭitīrthaṃ ca saṃjātaṃ tataḥ prabhṛti viśrutam
||14||एवं दत्त्वा वरं ब्रह्मा ब्रह्मलोकं ययौ प्रभुः ॥
कोटितीर्थं च संजातं ततः प्रभृति विश्रुतम्
asya tīre purā pārtha brahmādyairdevasattamaiḥ ||
yajñānbahuvidhānkṛtvā tataḥ siddhiṃ parāṃ yayuḥ
||15||अस्य तीरे पुरा पार्थ ब्रह्माद्यैर्देवसत्तमैः ॥
यज्ञान्बहुविधान्कृत्वा ततः सिद्धिं परां ययुः
vasiṣṭhādyairmunivaraistapaścīrṇaṃ purānagha ||
manaso'bhīpsitānkāmānprāpuranye tapodhanāḥ
||16||वसिष्ठाद्यैर्मुनिवरैस्तपश्चीर्णं पुरानघ ॥
मनसोऽभीप्सितान्कामान्प्रापुरन्ये तपोधनाः
atra tīrthe purā pārtha atriṇā vihitaṃ tapaḥ ||
koṭitīrthāddakṣiṇataḥ sthāpitaṃ liṃgamuttamam
||17||अत्र तीर्थे पुरा पार्थ अत्रिणा विहितं तपः ॥
कोटितीर्थाद्दक्षिणतः स्थापितं लिंगमुत्तमम्
atrīśvarābhisaṃjñaṃ tu mahāpāpaharaṃ param ||
sthāpayitvā ca talliṃgamagre cakre sarovaram
||18||अत्रीश्वराभिसंज्ञं तु महापापहरं परम् ॥
स्थापयित्वा च तल्लिंगमग्रे चक्रे सरोवरम्
tatra snātvā ca yo martyaḥ śrāddhaṃ kuryātprayatnataḥ ||
atrīśvaraṃ samabhyarcya rudraloke vasecciram
||19||तत्र स्नात्वा च यो मर्त्यः श्राद्धं कुर्यात्प्रयत्नतः ॥
अत्रीश्वरं समभ्यर्च्य रुद्रलोके वसेच्चिरम्
bharadvājena muninā koṭitīrthe sarovare ||
tapaścīrṇaṃ mahābāho yajñāśca vihitāḥ kila
||20||भरद्वाजेन मुनिना कोटितीर्थे सरोवरे ॥
तपश्चीर्णं महाबाहो यज्ञाश्च विहिताः किल
bharadvājeśvaraṃ liṃgaṃ sthāpitaṃ sumanoharam ||
tatra kṛtvā saro ramyaṃ parāṃ mudamavāptavān
||21||भरद्वाजेश्वरं लिंगं स्थापितं सुमनोहरम् ॥
तत्र कृत्वा सरो रम्यं परां मुदमवाप्तवान्
tatra snātvā naro bhaktyā śrāddhaṃ kuryādvidhānataḥ ||
bharadvājeśvaraṃ pūjya śivaloke mahīyate
||22||तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या श्राद्धं कुर्याद्विधानतः ॥
भरद्वाजेश्वरं पूज्य शिवलोके महीयते
tataśca koṭitīrthe'smingautamo bhagavānṛṣiḥ ||
atapyata tapo ghoramahalyāsaṃgamāśayā
||23||ततश्च कोटितीर्थेऽस्मिन्गौतमो भगवानृषिः ॥
अतप्यत तपो घोरमहल्यासंगमाशया
taṃ kāmaṃ prāptavāndhīmānparāṃ mudamupāgataḥ ||
ahalyayā samāyogametattīrthaprabhāvataḥ
||24||तं कामं प्राप्तवान्धीमान्परां मुदमुपागतः ॥
अहल्यया समायोगमेतत्तीर्थप्रभावतः
asminkṣetre mahāliṃgaṃ gautameśvarasaṃjñitam ||
sthāpayāmāsa bhagavānahalyāsarasastaṭe
||25||अस्मिन्क्षेत्रे महालिंगं गौतमेश्वरसंज्ञितम् ॥
स्थापयामास भगवानहल्यासरसस्तटे
arjuna uvāca
ahalyayā kadā brahmankhānitaṃ vai mahatsaraḥ ||
tanmama brūhi sakalamahalyāsaraḥkāraṇam
||26||अहल्यया कदा ब्रह्मन्खानितं वै महत्सरः ॥
तन्मम ब्रूहि सकलमहल्यासरःकारणम्
nārada uvāca
ahalyā śāpamāpannā gautamātkila phālguna ||
purā ceṃdrasamāyoge paraṃ duḥkhamupāgatā
||27||अहल्या शापमापन्ना गौतमात्किल फाल्गुन ॥
पुरा चेंद्रसमायोगे परं दुःखमुपागता
tato duḥkhārtaḥ sa muniḥ koṭitīrthe'karottapaḥ ||
tapasā tena vai pārthāhalyayā saha saṃgataḥ
||28||ततो दुःखार्तः स मुनिः कोटितीर्थेऽकरोत्तपः ॥
तपसा तेन वै पार्थाहल्यया सह संगतः
tataḥ sādhvī paraṃ hṛṣṭā atra kṣetre sarovaram ||
cakāra sumahatpuṇyaṃ tīrthodaiḥ paripūritam
||29||ततः साध्वी परं हृष्टा अत्र क्षेत्रे सरोवरम् ॥
चकार सुमहत्पुण्यं तीर्थोदैः परिपूरितम्
ahalyāsarasi snānaṃ piṃḍadānaṃ samācaret ||
gautameśaṃ ca saṃpūjya brahmalokaṃ sa gacchati
||30||अहल्यासरसि स्नानं पिंडदानं समाचरेत् ॥
गौतमेशं च संपूज्य ब्रह्मलोकं स गच्छति
koṭitīrthe naraśreṣṭha aneke munayo'malāḥ ||
tapastaptvā sughoraṃ ca parāṃ siddhimapāgatāḥ
||31||कोटितीर्थे नरश्रेष्ठ अनेके मुनयोऽमलाः ॥
तपस्तप्त्वा सुघोरं च परां सिद्धिमपागताः
rājabhirbahubhiḥ pūrvaṃ tapo dānaṃ tathādhvarāḥ ||
asmiṃstīrthe suvihitāḥ parāṃ siddhimupāgatāḥ
||32||राजभिर्बहुभिः पूर्वं तपो दानं तथाध्वराः ॥
अस्मिंस्तीर्थे सुविहिताः परां सिद्धिमुपागताः
asya tīre dvijaṃ caikaṃ mṛṣṭānnairyaśca tarpayet ||
tena śraddhāsahāyena koṭirbhavati tarpitā
||33||अस्य तीरे द्विजं चैकं मृष्टान्नैर्यश्च तर्पयेत् ॥
तेन श्रद्धासहायेन कोटिर्भवति तर्पिता
asya tīre naraḥ pārtha ratnāni vividhāni ca ||
gobhūmitiladhānyāni vāsāṃsi vividhāni ca
||34||अस्य तीरे नरः पार्थ रत्नानि विविधानि च ॥
गोभूमितिलधान्यानि वासांसि विविधानि च
śraddhayā parayā pārtha dvijebhyaḥ saṃprayacchati ||
śatakoṭiguṇaṃ puṇyaṃ koṭitīrthaprabhāvataḥ ||
koṭitīrthe pratiśrutya dvijebhyo na prayacchati
||35||श्रद्धया परया पार्थ द्विजेभ्यः संप्रयच्छति ॥
शतकोटिगुणं पुण्यं कोटितीर्थप्रभावतः ॥
कोटितीर्थे प्रतिश्रुत्य द्विजेभ्यो न प्रयच्छति
narake pātayitvā ca kulamekottaraṃ śatam ||
ātmānaṃ pātayetpaścāddāruṇaṃ rauravaṃ mahat
||36||नरके पातयित्वा च कुलमेकोत्तरं शतम् ॥
आत्मानं पातयेत्पश्चाद्दारुणं रौरवं महत्
māghamāse tu saṃprāpte prātaḥkāle tathā'male ||
yaḥ snāti makarāditye tasya puṇyaṃ śṛṇuṣva me
||37||माघमासे तु संप्राप्ते प्रातःकाले तथाऽमले ॥
यः स्नाति मकरादित्ये तस्य पुण्यं शृणुष्व मे
sarvatīrtheṣu yatpuṇyaṃ sarvayajñeṣu yatphalam ||
sarvadānavratairyacca koṭi tīrthe dinedine
||38||सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वयज्ञेषु यत्फलम् ॥
सर्वदानव्रतैर्यच्च कोटि तीर्थे दिनेदिने
tatpuṇyaṃ labhate martyo nātra kāryā vicāraṇā ||
kanyāgate savitari yaḥ śrāddhaṃ kurute naraḥ
||39||तत्पुण्यं लभते मर्त्यो नात्र कार्या विचारणा ॥
कन्यागते सवितरि यः श्राद्धं कुरुते नरः
pitarastasya tuṣyaṃti gayāśrāddhaśatairna tu ||
kārtike māsi saṃprāpte snānādi kurute yadi
||40||पितरस्तस्य तुष्यंति गयाश्राद्धशतैर्न तु ॥
कार्तिके मासि संप्राप्ते स्नानादि कुरुते यदि
tadakṣayaphalaṃ sarvaṃ brahmaṇo vacanaṃ yathā ||
iṣṭvātra yajñamekaṃ tu koṭiyajñaphalaṃ labhet
||41||तदक्षयफलं सर्वं ब्रह्मणो वचनं यथा ॥
इष्ट्वात्र यज्ञमेकं तु कोटियज्ञफलं लभेत्
kanyāṃ brāhmeṇa vidhinā dattvā koṭiguṇaṃ phalam ||
sarvadānaṃ koṭiguṇaṃ koṭitīrthe bhavedyataḥ
||42||कन्यां ब्राह्मेण विधिना दत्त्वा कोटिगुणं फलम् ॥
सर्वदानं कोटिगुणं कोटितीर्थे भवेद्यतः
koṭi tīrthe tyajetprāṇānhṛdi kṛtvā tu mādhavam ||
tasya pārtha ciraṃ svarge hyakṣayā śāśvatī gatiḥ
||43||कोटि तीर्थे त्यजेत्प्राणान्हृदि कृत्वा तु माधवम् ॥
तस्य पार्थ चिरं स्वर्गे ह्यक्षया शाश्वती गतिः
koṭitīrthe tīrthavare dehatyāgaṃ karoti yaḥ ||
tasya pūjāṃ prakurvaṃti brahmādyā devatāgaṇāḥ
||44||कोटितीर्थे तीर्थवरे देहत्यागं करोति यः ॥
तस्य पूजां प्रकुर्वंति ब्रह्माद्या देवतागणाः
asya tīre dehadāho yasya kasya prajāyate ||
asthikṣepo yasya bhavenmahīsāgarasaṃgame
||45||अस्य तीरे देहदाहो यस्य कस्य प्रजायते ॥
अस्थिक्षेपो यस्य भवेन्महीसागरसंगमे
tatphalaṃ gadituṃ pārtha vāgīśo'pi na vai kṣamaḥ ||
etajjñātvā paraṃ pārtha koṭitīrthaṃ prasevate
||46||तत्फलं गदितुं पार्थ वागीशोऽपि न वै क्षमः ॥
एतज्ज्ञात्वा परं पार्थ कोटितीर्थं प्रसेवते
dinedine phalaṃ tasya kāpilaṃ gosahasrakam ||
svarge martye ca pātāle tasmādetatsudurlabham
||47||दिनेदिने फलं तस्य कापिलं गोसहस्रकम् ॥
स्वर्गे मर्त्ये च पाताले तस्मादेतत्सुदुर्लभम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe koṭitīrthamāhātmyavarṇanaṃnāma dvipañcāśattamo'dhyāyaḥ || 52 ||