dānapraśaṃsāvarṇanam
sūta uvāca
tato dvijauḥ parivṛtaṃ nāradaṃ devapūjitam ||
abhigamyopajagrāha sarvānatha sa pāṇḍavaḥ
||1||ततो द्विजौः परिवृतं नारदं देवपूजितम् ॥
अभिगम्योपजग्राह सर्वानथ स पाण्डवः
tatastaṃ nāradaḥ prāha jayārātidhanaṃjaya ||
dharme bhavati te buddhirdeveṣu brāhmaṇeṣu ca
||2||ततस्तं नारदः प्राह जयारातिधनंजय ॥
धर्मे भवति ते बुद्धिर्देवेषु ब्राह्मणेषु च
kaccidetāṃ mahāyātrāṃ vīra dvādaśavāraṣikīm ||
ācarankhidyase naivamatha vā kupyase na ca
||3||कच्चिदेतां महायात्रां वीर द्वादशवारषिकीम् ॥
आचरन्खिद्यसे नैवमथ वा कुप्यसे न च
munīnāmapi cetāṃsi tīrthayātrāsu pāṃḍava ||
khidyaṃti parikṛpyaṃti śreyasāṃ vighnamūlataḥ
||4||मुनीनामपि चेतांसि तीर्थयात्रासु पांडव ॥
खिद्यंति परिकृप्यंति श्रेयसां विघ्नमूलतः
kaccinnaitena doṣeṇa samāśliṣṭo'si pāṃḍava ||
atra cāṃgirasā gītāṃ gāthāmetāṃ hi śuśruma
||5||कच्चिन्नैतेन दोषेण समाश्लिष्टोऽसि पांडव ॥
अत्र चांगिरसा गीतां गाथामेतां हि शुश्रुम
yasya hastau ca pādau ca manaścaiva susaṃyatam ||
nirvikārāḥ kriyāḥ sarvāḥ sa tīrthaphalamaśnute
||6||यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् ॥
निर्विकाराः क्रियाः सर्वाः स तीर्थफलमश्नुते
tadidaṃ hṛdi dhāryaṃ te kiṃ vā tvaṃ tāta manyase ||
bhrātā yudhiṣṭhiro yasya sakhā yasya sa keśavaḥ
||7||तदिदं हृदि धार्यं ते किं वा त्वं तात मन्यसे ॥
भ्राता युधिष्ठिरो यस्य सखा यस्य स केशवः
punaretatsamucitaṃ yadvipraiḥ śikṣaṇaṃ nṛṇām ||
vayaṃ hi dharmaguravaḥ sthāpitāstena viṣṇunā
||8||पुनरेतत्समुचितं यद्विप्रैः शिक्षणं नृणाम् ॥
वयं हि धर्मगुरवः स्थापितास्तेन विष्णुना
viṣṇunā cātra śrṛṇumo gītāṃ gāthāṃ dvijānprati
||9||विष्णुना चात्र श्रृणुमो गीतां गाथां द्विजान्प्रति
yasyāmalāmṛtayaśaḥśravaṇāvagāhaḥ sadyaḥ punāti jagadā śvapacādvikuṃṭhaḥ ||
sohaṃ bhavadbhirupalabdha sutīrthakīrtiśchadyāṃ svabāhumapi yaḥ pratikūlavartī
||10||यस्यामलामृतयशःश्रवणावगाहः सद्यः पुनाति जगदा श्वपचाद्विकुंठः ॥
सोहं भवद्भिरुपलब्ध सुतीर्थकीर्तिश्छद्यां स्वबाहुमपि यः प्रतिकूलवर्ती
priyaṃ ca pārtha te brūmo yeṣāṃ kuśalakāmukaḥ ||
sarve kuśalinaste ca yādavāḥ pāṃḍavāstathā
||11||प्रियं च पार्थ ते ब्रूमो येषां कुशलकामुकः ॥
सर्वे कुशलिनस्ते च यादवाः पांडवास्तथा
adhunā bhīmasenena kurūṇāmupatāpakaḥ ||
śāsanāddhṛtarāṣṭrasya vīravarmā nṛpo hataḥ
||12||अधुना भीमसेनेन कुरूणामुपतापकः ॥
शासनाद्धृतराष्ट्रस्य वीरवर्मा नृपो हतः
sa hi rājñāmajeyo'bhūdyathāpūrvaṃ balirbalī ||
kaṃṭakaṃ kaṃṭakeneva dhṛtarāṣṭro jigāya tam
||13||स हि राज्ञामजेयोऽभूद्यथापूर्वं बलिर्बली ॥
कंटकं कंटकेनेव धृतराष्ट्रो जिगाय तम्
ityādināradaproktāṃ vācamākarṇya phālgunaḥ ||
atīva muditaḥ prāha teṣāmakuśalaṃ kutaḥ
||14||इत्यादिनारदप्रोक्तां वाचमाकर्ण्य फाल्गुनः ॥
अतीव मुदितः प्राह तेषामकुशलं कुतः
ye brāhmaṇamate nityaṃ ye ca brāhmaṇapūjakāḥ ||
ahaṃ ca śaktyā niyatastīrthāni vicarannanu
||15||ये ब्राह्मणमते नित्यं ये च ब्राह्मणपूजकाः ॥
अहं च शक्त्या नियतस्तीर्थानि विचरन्ननु
āgatastīrthametaddhi pramodo'tīva me hṛdi ||
tīrthānāṃ darśanaṃ dhanyamavagāhastato'dhikaḥ
||16||आगतस्तीर्थमेतद्धि प्रमोदोऽतीव मे हृदि ॥
तीर्थानां दर्शनं धन्यमवगाहस्ततोऽधिकः
māhātmyaśravaṇaṃ tasmādaurvopi munirabravīt ||
tadahaṃ śrotumicchāmi tīrthasyāsya guṇānmune
||17||माहात्म्यश्रवणं तस्मादौर्वोपि मुनिरब्रवीत् ॥
तदहं श्रोतुमिच्छामि तीर्थस्यास्य गुणान्मुने
etenaiva śrāvyametadyattvayāṃgīkṛtaṃ mune ||
tvaṃ hi trilokīṃ vicaranvetsi sarvāṃ hi sāratām
||18||एतेनैव श्राव्यमेतद्यत्त्वयांगीकृतं मुने ॥
त्वं हि त्रिलोकीं विचरन्वेत्सि सर्वां हि सारताम्
tadetatsarvatīrthebhyo'dhikaṃ manye tvadā hṛtam
||19||तदेतत्सर्वतीर्थेभ्योऽधिकं मन्ये त्वदा हृतम्
nārada uvāca
ucitaṃ tava pārthaitadyatpṛcchasi guṇinguṇān ||
guṇināmeva yujyante śrotuṃ dharmodbhavā guṇāḥ ||
sādhūnāṃ dharmaśravaṇaiḥ kīrtanairyāti cānvaham
||20||उचितं तव पार्थैतद्यत्पृच्छसि गुणिन्गुणान् ॥
गुणिनामेव युज्यन्ते श्रोतुं धर्मोद्भवा गुणाः ॥
साधूनां धर्मश्रवणैः कीर्तनैर्याति चान्वहम्
pāpānāmasadālāpairāyuryāti yathānvaham ||
tadahaṃ kīrtayiṣyāmi tīrthasyāsya guṇānbahūn
||21||पापानामसदालापैरायुर्याति यथान्वहम् ॥
तदहं कीर्तयिष्यामि तीर्थस्यास्य गुणान्बहून्
yathā śrutvā vijānāsi yuktamaṃgīkṛtaṃ mayā ||
purāhaṃ vicaranpārtha trilokīṃ kapilānugaḥ
||22||यथा श्रुत्वा विजानासि युक्तमंगीकृतं मया ॥
पुराहं विचरन्पार्थ त्रिलोकीं कपिलानुगः
gatavānbrahmaṇo lokaṃ tatrāpaśyaṃ pitāmaham ||
sa hi rājarṣidevarṣimūrtāmūrtaiḥ susaṃvṛtaḥ
||23||गतवान्ब्रह्मणो लोकं तत्रापश्यं पितामहम् ॥
स हि राजर्षिदेवर्षिमूर्तामूर्तैः सुसंवृतः
vibhāti vimalo brahmā nakṣatrairuḍurāḍiva ||
tamahaṃ praṇipatyātha cakṣuṣā kṛtasvāgataḥ
||24||विभाति विमलो ब्रह्मा नक्षत्रैरुडुराडिव ॥
तमहं प्रणिपत्याथ चक्षुषा कृतस्वागतः
uviṣṭaḥ pramuditaḥ kapilena sahaiva ca ||
etasminnaṃtare tatra vārtikāḥ samupāgatāḥ
||25||उविष्टः प्रमुदितः कपिलेन सहैव च ॥
एतस्मिन्नंतरे तत्र वार्तिकाः समुपागताः
prahīyaṃte hi te nityaṃ jagaddraṣṭuṃ hi brahmaṇā ||
kṛtapraṇāmānatha tānsamāsīnānpitāmahaḥ
||26||प्रहीयंते हि ते नित्यं जगद्द्रष्टुं हि ब्रह्मणा ॥
कृतप्रणामानथ तान्समासीनान्पितामहः
cakṣuṣāmṛtakalpena plāvayanniva cābravīt ||
kutra kutra vicīrṇaṃ vo dṛṣṭaṃ śrutamathāpi vā
||27||चक्षुषामृतकल्पेन प्लावयन्निव चाब्रवीत् ॥
कुत्र कुत्र विचीर्णं वो दृष्टं श्रुतमथापि वा
kiṃcidevādbhutaṃ brūta śravaṇādyena puṇyatā ||
evamukte bhagavatā teṣāṃ yaḥ pravaro mataḥ
||28||किंचिदेवाद्भुतं ब्रूत श्रवणाद्येन पुण्यता ॥
एवमुक्ते भगवता तेषां यः प्रवरो मतः
suśravānāma brahmāṇaṃ praṇipatyedamūcivān ||
prabhoragre ca vijñaptiryathā dīpo ravestathā
||29||सुश्रवानाम ब्रह्माणं प्रणिपत्येदमूचिवान् ॥
प्रभोरग्रे च विज्ञप्तिर्यथा दीपो रवेस्तथा
tathāpi khalu vācyaṃ me parārthaṃ preritena te ||
muniḥ kātyāyanonāma śrutvā dharmānpunarbahūn
||30||तथापि खलु वाच्यं मे परार्थं प्रेरितेन ते ॥
मुनिः कात्यायनोनाम श्रुत्वा धर्मान्पुनर्बहून्
sārajijñāsayā tasthāvekāṃguṣṭhaḥ śataṃ samāḥ ||
tataḥ provāca taṃ divyā vāṇī kātyāyana śrṛṇu
||31||सारजिज्ञासया तस्थावेकांगुष्ठः शतं समाः ॥
ततः प्रोवाच तं दिव्या वाणी कात्यायन श्रृणु
puṇye sarasvatītīre pṛccha sārasvataṃ munim ||
sa te sāraṃ dharmasādhyaṃ dharmajño'bhivadiṣyati
||32||पुण्ये सरस्वतीतीरे पृच्छ सारस्वतं मुनिम् ॥
स ते सारं धर्मसाध्यं धर्मज्ञोऽभिवदिष्यति
iti śrutvā munivaro muniśreṣṭhamupetya tam ||
praṇamya śirasā bhūmau papracchedaṃ hṛdi sthitam
||33||इति श्रुत्वा मुनिवरो मुनिश्रेष्ठमुपेत्य तम् ॥
प्रणम्य शिरसा भूमौ पप्रच्छेदं हृदि स्थितम्
satyaṃ kecitpraśaṃsaṃtitapaḥ śaucaṃ tathā pare ||
sāṃkhyaṃ kecitpraśaṃsaṃti yogamanye pracakṣate
||34||सत्यं केचित्प्रशंसंतितपः शौचं तथा परे ॥
सांख्यं केचित्प्रशंसंति योगमन्ये प्रचक्षते
kṣamāṃ kecitpraśaṃsaṃti tathaiva bhṛśamārjjavam ||
kecinmaunaṃ praśaṃsaṃti kecidāhuḥ paraṃ śrutam
||35||क्षमां केचित्प्रशंसंति तथैव भृशमार्ज्जवम् ॥
केचिन्मौनं प्रशंसंति केचिदाहुः परं श्रुतम्
samyagjñānaṃ praśaṃsaṃti kecidvairāgyamuttamam ||
agniṣṭomādikarmāṇi tathā kecitparaṃ viduḥ
||36||सम्यग्ज्ञानं प्रशंसंति केचिद्वैराग्यमुत्तमम् ॥
अग्निष्टोमादिकर्माणि तथा केचित्परं विदुः
ātmajñānaṃ paraṃ kecitsamaloṣṭāśmakāṃcanam ||
itthaṃ vyavasthite loke kṛtyākṛtyavidhau janāḥ
||37||आत्मज्ञानं परं केचित्समलोष्टाश्मकांचनम् ॥
इत्थं व्यवस्थिते लोके कृत्याकृत्यविधौ जनाः
vyāmohameva gacchaṃti kiṃ śreya iti vādinaḥ ||
yadeteṣu paraṃ kṛtyam nuṣṭheyaṃ mahātmabhiḥ
||38||व्यामोहमेव गच्छंति किं श्रेय इति वादिनः ॥
यदेतेषु परं कृत्यम् नुष्ठेयं महात्मभिः
vaktumarhasi dharmajña mama sarvārthasādhakam
||39||वक्तुमर्हसि धर्मज्ञ मम सर्वार्थसाधकम्
sārasvata uvāca
yanmāṃ sarasvatī prāha sāraṃ vakṣyāmi tacchṛṇu ||
chāyākāraṃ jagatsarvamutpattikṣayadharmi ca ||
vārāṃganānetrabhaṃgasvadvadbhaṃgurameva tat
||40||यन्मां सरस्वती प्राह सारं वक्ष्यामि तच्छृणु ॥
छायाकारं जगत्सर्वमुत्पत्तिक्षयधर्मि च ॥
वारांगनानेत्रभंगस्वद्वद्भंगुरमेव तत्
dhanāyuryauvanaṃ bhogāñjalacaṃdravadasthirān ||
buddhyā samyakparāmṛśya sthāṇudānaṃ samāśrayet
||41||धनायुर्यौवनं भोगाञ्जलचंद्रवदस्थिरान् ॥
बुद्ध्या सम्यक्परामृश्य स्थाणुदानं समाश्रयेत्
dānavānpuruṣaḥ pāpaṃ nālaṃ kartumiti śrutiḥ ||
sthāṇubhakto janmamṛtyū nāpnotīti śruti stathā
||42||दानवान्पुरुषः पापं नालं कर्तुमिति श्रुतिः ॥
स्थाणुभक्तो जन्ममृत्यू नाप्नोतीति श्रुति स्तथा
sāvarṇinā ca gāthe dve kīrtite śrṛṇu ye purā ||
vṛṣo hi bhagavāndharmo vṛṣabho yasya vāhanam
||43||सावर्णिना च गाथे द्वे कीर्तिते श्रृणु ये पुरा ॥
वृषो हि भगवान्धर्मो वृषभो यस्य वाहनम्
pūjyate sa mahādevaḥ sa dharmaḥ para ucyate ||
duḥkhāvarte tamoghore dharmādharmajale tathā
||44||पूज्यते स महादेवः स धर्मः पर उच्यते ॥
दुःखावर्ते तमोघोरे धर्माधर्मजले तथा
krodhapaṃke madagrāhe lobhabudbadasaṃkaṭe ||
mānagaṃbhīrapātāle sattvayānavibhūṣite
||45||क्रोधपंके मदग्राहे लोभबुद्बदसंकटे ॥
मानगंभीरपाताले सत्त्वयानविभूषिते
majjaṃtaṃ tārayatyeko haraḥ saṃsārasāgarāt ||
dānaṃ vṛttaṃ vrataṃ vācaḥ kīrtidharmau tathāyuṣaḥ
||46||मज्जंतं तारयत्येको हरः संसारसागरात् ॥
दानं वृत्तं व्रतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथायुषः
paropakaraṇaṃ kāyādasārātsāramuddharet ||
dharme rāgaḥ śrutau ciṃtā dāne vyasanamuttamam
||47||परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत् ॥
धर्मे रागः श्रुतौ चिंता दाने व्यसनमुत्तमम्
iṃdriyārtheṣu vairāgyaṃ saṃprāptaṃ janmanaḥ phalam ||
deśe'sminbhārate janma prāpya mānuṣyamadhruvam
||48||इंद्रियार्थेषु वैराग्यं संप्राप्तं जन्मनः फलम् ॥
देशेऽस्मिन्भारते जन्म प्राप्य मानुष्यमध्रुवम्
na kuryādātmanaḥ śreyastenātmā vaṃcataściram ||
devāsurāṇāṃ sarveṣāṃ mānuṣyamatidurlabham
||49||न कुर्यादात्मनः श्रेयस्तेनात्मा वंचतश्चिरम् ॥
देवासुराणां सर्वेषां मानुष्यमतिदुर्लभम्
tatsaṃprāpya tathā kuryānna gacchennarakaṃ yathā ||
sarvasya mūlaṃ mānuṣyaṃ tathā sarvārthasādhakam
||50||तत्संप्राप्य तथा कुर्यान्न गच्छेन्नरकं यथा ॥
सर्वस्य मूलं मानुष्यं तथा सर्वार्थसाधकम्
yadi lābhe na yatnaste mūlaṃ rakṣa prayatnataḥ ||
mahatā puṇyamūlyena krīyate kāyanaustvayā
||51||यदि लाभे न यत्नस्ते मूलं रक्ष प्रयत्नतः ॥
महता पुण्यमूल्येन क्रीयते कायनौस्त्वया
gaṃtuṃ duḥkhodadheḥ pāraṃ tara yāvanna bhidyate ||
avikāriśarīratvaṃ duṣprāpyaṃ vai tataḥ
||52||गंतुं दुःखोदधेः पारं तर यावन्न भिद्यते ॥
अविकारिशरीरत्वं दुष्प्राप्यं वै ततः
nāpakrāmati saṃsārādātmahā sa narādhamaḥ ||
tapastapyanti yatayo juhvate cātra yajvinaḥ ||
dānāni cātra dīyaṃte paralokārthamādarāt
||53||नापक्रामति संसारादात्महा स नराधमः ॥
तपस्तप्यन्ति यतयो जुह्वते चात्र यज्विनः ॥
दानानि चात्र दीयंते परलोकार्थमादरात्
kātyāyana uvāca
dānasya tapaso vāpi bhagavankiṃ ca duṣkaram ||
kiṃ vā mahatphalaṃ pretya sārasvata bravīhi tat
||54||दानस्य तपसो वापि भगवन्किं च दुष्करम् ॥
किं वा महत्फलं प्रेत्य सारस्वत ब्रवीहि तत्
sārasvata uvāca
na dānādduṣkarataraṃ pṛthivyāmasti kiṃcana ||
mune pratyakṣamevaitaddṛśyate lokasākṣikam
||55||न दानाद्दुष्करतरं पृथिव्यामस्ति किंचन ॥
मुने प्रत्यक्षमेवैतद्दृश्यते लोकसाक्षिकम्
parityajya priyānprāṇāndhanārthe hi mahābhayam ||
praviśaṃti mahālobhātsamudramaṭavīṃ girim
||56||परित्यज्य प्रियान्प्राणान्धनार्थे हि महाभयम् ॥
प्रविशंति महालोभात्समुद्रमटवीं गिरिम्
sevāmanye prapadyaṃte śvavṛttiriti yā smṛtā ||
hiṃsāprāyāṃ bahukleśāṃ kṛṣiṃ caiva tathā pare
||57||सेवामन्ये प्रपद्यंते श्ववृत्तिरिति या स्मृता ॥
हिंसाप्रायां बहुक्लेशां कृषिं चैव तथा परे
tasya duḥkhārjitasyeha prāṇebhyopi garīyasaḥ ||
āyāsaśatalabdhasya parityāgaḥ suduṣkaraḥ
||58||तस्य दुःखार्जितस्येह प्राणेभ्योपि गरीयसः ॥
आयासशतलब्धस्य परित्यागः सुदुष्करः
yaddadāti yadaśnāti tadeva dhanino dhanam ||
anye mṛtasya krīḍaṃti dārairapi dhanairapi
||59||यद्ददाति यदश्नाति तदेव धनिनो धनम् ॥
अन्ये मृतस्य क्रीडंति दारैरपि धनैरपि
ahanyahani yācaṃtamahaṃ manye guruṃ yathā ||
mārjanaṃ darpaṇasyeva yaḥ karoti dinedine
||60||अहन्यहनि याचंतमहं मन्ये गुरुं यथा ॥
मार्जनं दर्पणस्येव यः करोति दिनेदिने
dīyamānaṃ hi nāpaiti bhūya evābhivardhate ||
kūpa utsicyamāno hi bhavecchuddho bahūdakaḥ
||61||दीयमानं हि नापैति भूय एवाभिवर्धते ॥
कूप उत्सिच्यमानो हि भवेच्छुद्धो बहूदकः
ekajanmasukhasyārthe sahasrāṇi vilāpayet ||
prājño janmasahasreṣu saṃcinotyekajanmani
||62||एकजन्मसुखस्यार्थे सहस्राणि विलापयेत् ॥
प्राज्ञो जन्मसहस्रेषु संचिनोत्येकजन्मनि
mūrkho hi na dadātyarthāniha dāridryaśaṃkayā ||
prājñastu visṛjatyarthānamutra tasya śaṃkayā
||63||मूर्खो हि न ददात्यर्थानिह दारिद्र्यशंकया ॥
प्राज्ञस्तु विसृजत्यर्थानमुत्र तस्य शंकया
kiṃ dhanena kariṣyaṃti dehino bhaṃgurāśrayāḥ ||
yadarthaṃ dhanamicchaṃti taccharīramaśāśvatam
||64||किं धनेन करिष्यंति देहिनो भंगुराश्रयाः ॥
यदर्थं धनमिच्छंति तच्छरीरमशाश्वतम्
akṣaradvayamabhyastaṃ nāstināstīti yatpurā ||
tadidaṃ dehidehiti viparītamupasthitam
||65||अक्षरद्वयमभ्यस्तं नास्तिनास्तीति यत्पुरा ॥
तदिदं देहिदेहिति विपरीतमुपस्थितम्
bodhayaṃti ca yāvaṃto dehīti kṛpaṇaṃ janāḥ ||
avastheyamadānasya mā bhūdevaṃ bhavānapi
||66||बोधयंति च यावंतो देहीति कृपणं जनाः ॥
अवस्थेयमदानस्य मा भूदेवं भवानपि
dāturevopakārāya vadatyarthīti dehi me ||
yasmāddātā prayātyūrdhvamadhastiṣṭhetpratigrahī
||67||दातुरेवोपकाराय वदत्यर्थीति देहि मे ॥
यस्माद्दाता प्रयात्यूर्ध्वमधस्तिष्ठेत्प्रतिग्रही
daridrā vyādhitā mūrkhāḥ parapreṣyakarāḥ sadā ||
adattadānājjāyaṃte duḥkhasyaiva hi bhājanāḥ
||68||दरिद्रा व्याधिता मूर्खाः परप्रेष्यकराः सदा ॥
अदत्तदानाज्जायंते दुःखस्यैव हि भाजनाः
dhanavaṃtamadātāraṃ daridraṃ vā'tapasvinam ||
ubhāvaṃbhasi moktavyau kaṃṭhe baddhā mahāśilām
||69||धनवंतमदातारं दरिद्रं वाऽतपस्विनम् ॥
उभावंभसि मोक्तव्यौ कंठे बद्धा महाशिलाम्
śateṣu jāyate śūraḥ sahasreṣu ca paṃḍitaḥ ||
vaktā śatasahasreṣu dātā jāyeta vā na vā
||70||शतेषु जायते शूरः सहस्रेषु च पंडितः ॥
वक्ता शतसहस्रेषु दाता जायेत वा न वा
gobhirvipraiśca vedaiśca satībhiḥ satyavādibhiḥ ||
alubdhairdānaśīlaiśca saptabhirdhāryate mahī
||71||गोभिर्विप्रैश्च वेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः ॥
अलुब्धैर्दानशीलैश्च सप्तभिर्धार्यते मही
śibirauśīnaroṅgāni sutaṃ ca priyamaurasam ||
brāhmaṇārthamupākṛtya nākapṛṣṭhamito gataḥ
||72||शिबिरौशीनरोङ्गानि सुतं च प्रियमौरसम् ॥
ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गतः
pratarddanaḥ kāśipati pradāya nayane svake ||
brāhmaṇāyātulāṃ kīrtimiha cāmutra cāśnute
||73||प्रतर्द्दनः काशिपति प्रदाय नयने स्वके ॥
ब्राह्मणायातुलां कीर्तिमिह चामुत्र चाश्नुते
nimī rāṣṭraṃ ca vaideho jāmadagnyo vasuṃdharām ||
brāhmaṇebhyo dadau cāpi gayaścorvīṃ sapattanām
||74||निमी राष्ट्रं च वैदेहो जामदग्न्यो वसुंधराम् ॥
ब्राह्मणेभ्यो ददौ चापि गयश्चोर्वीं सपत्तनाम्
avarṣati ca parjanye sarvabhūtanivāsakṛt ||
vasiṣṭho jīvayāmāsa prajāpatiriva prajāḥ
||75||अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतनिवासकृत् ॥
वसिष्ठो जीवयामास प्रजापतिरिव प्रजाः
brahmadattaśca pāṃcālyo rājā buddhimatāṃ varaḥ ||
nidhiṃ śaṃkhaṃ dvijāgryebhyo dattvā svargamavāptavān
||76||ब्रह्मदत्तश्च पांचाल्यो राजा बुद्धिमतां वरः ॥
निधिं शंखं द्विजाग्र्येभ्यो दत्त्वा स्वर्गमवाप्तवान्
sahasrajicca rājarṣiḥ prāṇāniṣṭānmahāyaśāḥ ||
brāhmaṇārthe parityajya gato lokānanuttamān
||77||सहस्रजिच्च राजर्षिः प्राणानिष्टान्महायशाः ॥
ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान्
ete cānye ca bahavaḥ sthāṇordānena bhaktitaḥ ||
rudralokaṃ gatā nityaṃ śāntātmāno jitendriyāḥ
||78||एते चान्ये च बहवः स्थाणोर्दानेन भक्तितः ॥
रुद्रलोकं गता नित्यं शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः
eṣāṃ pratiṣṭhitā kīrtiryāvatsthāsyati medinī ||
iti saṃciṃtya sārārthī sthāṇudānaparo bhava
||79||एषां प्रतिष्ठिता कीर्तिर्यावत्स्थास्यति मेदिनी ॥
इति संचिंत्य सारार्थी स्थाणुदानपरो भव
so'pi moha parityajya tathā kātyāyano'bhavat
||80||सोऽपि मोह परित्यज्य तथा कात्यायनोऽभवत्
nārada uvāca
evaṃ suśravasā proktāṃ kathāmākarṇya padmabhūḥ ||
harṣāśrusaṃyuto'tīva praśaśaṃsa muhurmuhuḥ
||81||एवं सुश्रवसा प्रोक्तां कथामाकर्ण्य पद्मभूः ॥
हर्षाश्रुसंयुतोऽतीव प्रशशंस मुहुर्मुहुः
sādhu te vyāhṛtaṃ vatsa evametanna cānyathā ||
satyaṃ sārasvataḥ prāha satyā caivaṃ tathā śrutiḥ
||82||साधु ते व्याहृतं वत्स एवमेतन्न चान्यथा ॥
सत्यं सारस्वतः प्राह सत्या चैवं तथा श्रुतिः
dānaṃ yajñānāṃ varūthaṃ dakṣiṇā loke dātāram̐sarvabhūtānyupajīvaṃti dānenārātīram̐pānudaṃta dānena dviṣaṃto mitrā bhavaṃti dāne sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ tasmāddānaṃ paramaṃ vadaṃtīti
||83||दानं यज्ञानां वरूथं दक्षिणा लोके दातारँसर्वभूतान्युपजीवंति दानेनारातीरँपानुदंत दानेन द्विषंतो मित्रा भवंति दाने सर्वं प्रतिष्ठितं तस्माद्दानं परमं वदंतीति
saṃsārasāgare ghore dharmādharmormisaṃkule ||
dānaṃ tatra niṣeveta tacca nauriva nirmitam
||84||संसारसागरे घोरे धर्माधर्मोर्मिसंकुले ॥
दानं तत्र निषेवेत तच्च नौरिव निर्मितम्
iti saṃciṃtya ca mayā puṣkare sthāpitā dvijāḥ ||
gaṅgāyamunayormadhye madhyadeśe dvijāḥ sṛte
||85||इति संचिंत्य च मया पुष्करे स्थापिता द्विजाः ॥
गङ्गायमुनयोर्मध्ये मध्यदेशे द्विजाः सृते
sthāpitāḥ śrīharibhyāṃ tu śrīgauryā vedavittamāḥ ||
rudreṇa nāgarāścaiva pārvatyā śaktipūrbhavāḥ
||86||स्थापिताः श्रीहरिभ्यां तु श्रीगौर्या वेदवित्तमाः ॥
रुद्रेण नागराश्चैव पार्वत्या शक्तिपूर्भवाः
śrīmāle ca tathā lakṣmyā hyevamādisurottamaiḥ ||
nānāgrahārāḥ saṃdattā lokoddharaṇakāṃkṣayā
||87||श्रीमाले च तथा लक्ष्म्या ह्येवमादिसुरोत्तमैः ॥
नानाग्रहाराः संदत्ता लोकोद्धरणकांक्षया
na hi dānaphale kāṃkṣā kācinna'sti surottamāḥ ||
sādhusaṃrakṣaṇārthaṃ hi dānaṃ naḥ parikīrtitam
||88||न हि दानफले कांक्षा काचिन्नऽस्ति सुरोत्तमाः ॥
साधुसंरक्षणार्थं हि दानं नः परिकीर्तितम्
brāhmaṇāśca kṛtasthānā nānādharmopadeśanaiḥ ||
samuddharaṃti varṇāṃstrīṃstataḥ pūjyatamā dvijāḥ
||89||ब्राह्मणाश्च कृतस्थाना नानाधर्मोपदेशनैः ॥
समुद्धरंति वर्णांस्त्रींस्ततः पूज्यतमा द्विजाः
dānaṃ caturvidhaṃ dānamutsargaḥ kalpitaṃ tathā ||
saṃśrutaṃ ceti vividhaṃ tatkramātparikīrtitam
||90||दानं चतुर्विधं दानमुत्सर्गः कल्पितं तथा ॥
संश्रुतं चेति विविधं तत्क्रमात्परिकीर्तितम्
vāpīkūpataḍāgānāṃ vṛkṣavidyāsuraukasām ||
maṭhaprapāgṛhakṣetradānamutsarga ityasau
||91||वापीकूपतडागानां वृक्षविद्यासुरौकसाम् ॥
मठप्रपागृहक्षेत्रदानमुत्सर्ग इत्यसौ
upajīvannimānyaśca puṇyaṃ ko'pi carennaraḥ ||
ṣaṣṭhamaṃśaṃ sa labhate yāvadyo visṛjeddvijaḥ
||92||उपजीवन्निमान्यश्च पुण्यं कोऽपि चरेन्नरः ॥
षष्ठमंशं स लभते यावद्यो विसृजेद्द्विजः
tadeṣāmeva sarveṣāṃ viprasaṃsthāpanaṃ param ||
devasaṃsthāpanaṃ caiva dharmastanmūla eva yat
||93||तदेषामेव सर्वेषां विप्रसंस्थापनं परम् ॥
देवसंस्थापनं चैव धर्मस्तन्मूल एव यत्
devatāyatanaṃ yāvadyāvacca brāhmaṇagṛham ||
tāvaddātuḥ pūrvajānāṃ puṇyāṃśaścopatiṣṭhati
||94||देवतायतनं यावद्यावच्च ब्राह्मणगृहम् ॥
तावद्दातुः पूर्वजानां पुण्यांशश्चोपतिष्ठति
etatsvalpaṃ hi vāṇijyaṃ punarbahuphalapradam ||
jīrṇoddhāre ca dviguṇametadeva prakīrtitam
||95||एतत्स्वल्पं हि वाणिज्यं पुनर्बहुफलप्रदम् ॥
जीर्णोद्धारे च द्विगुणमेतदेव प्रकीर्तितम्
tasmādidaṃ tvahamapibravīmi surasattamāḥ ||
nāsti dānasamaṃ kiṃcitsatyaṃ sārasvato jagau
||96||तस्मादिदं त्वहमपिब्रवीमि सुरसत्तमाः ॥
नास्ति दानसमं किंचित्सत्यं सारस्वतो जगौ
nārada uvāca
iti sārasvataproktāṃ tathā padmabhuveritām ||
sādhusādhvityamodaṃta surāścāhaṃ suvismitāḥ
||97||इति सारस्वतप्रोक्तां तथा पद्मभुवेरिताम् ॥
साधुसाध्वित्यमोदंत सुराश्चाहं सुविस्मिताः
tataḥ sabhāvisargāṃte suramye merumūrdhani ||
upaviśya śilāpṛṣṭhe ahametadaciṃtayam
||98||ततः सभाविसर्गांते सुरम्ये मेरुमूर्धनि ॥
उपविश्य शिलापृष्ठे अहमेतदचिंतयम्
satyamāha viraṃcistu sa kimarthaṃ tu jīvati ||
yenaikamapi taddhṛttaṃ naiva yena kṛtārthatā
||99||सत्यमाह विरंचिस्तु स किमर्थं तु जीवति ॥
येनैकमपि तद्धृत्तं नैव येन कृतार्थता
tadahaṃ dānapuṇyaṃ hi kariṣyāmi kathaṃ sphuṭam ||
kaupīnadaṇḍātmadhano dhanaṃ svalpaṃ hi nāsti me
||100||तदहं दानपुण्यं हि करिष्यामि कथं स्फुटम् ॥
कौपीनदण्डात्मधनो धनं स्वल्पं हि नास्ति मे
anarhate yaddadāti na dadāti tathārhate ||
arhānarhaparijñānāddānadharmo hi duṣkaraḥ
||101||अनर्हते यद्ददाति न ददाति तथार्हते ॥
अर्हानर्हपरिज्ञानाद्दानधर्मो हि दुष्करः
deśekāle ca pātre ca śuddhena manasā tathā ||
nyāyārjitaṃ ca yo dadyādyauvane sa tadaśnute
||102||देशेकाले च पात्रे च शुद्धेन मनसा तथा ॥
न्यायार्जितं च यो दद्याद्यौवने स तदश्नुते
tamovṛtastu yo dadyātkrodhāttathaiva ca ||
bhuṃkte dāna phalaṃ taddhi garbhastho nātra saṃśayaḥ
||103||तमोवृतस्तु यो दद्यात्क्रोधात्तथैव च ॥
भुंक्ते दान फलं तद्धि गर्भस्थो नात्र संशयः
bālatve'pi ca so'śrāti yaddattaṃ dambhakāraṇāt ||
dattamanyāyato vittaṃ vai cārthakāraṇam
||104||बालत्वेऽपि च सोऽश्राति यद्दत्तं दम्भकारणात् ॥
दत्तमन्यायतो वित्तं वै चार्थकारणम्
vṛddhatve hi samaśrāti naro vai nātra bhaviṣyati ||
tasmāddeśe ca kāle ca supātre vidhinā naraḥ ||
śubhārjitaṃ prayuñjīta śraddhayā śāṭhyavarjitaḥ
||105||वृद्धत्वे हि समश्राति नरो वै नात्र भविष्यति ॥
तस्माद्देशे च काले च सुपात्रे विधिना नरः ॥
शुभार्जितं प्रयुञ्जीत श्रद्धया शाठ्यवर्जितः
tadetannirdhanatvācca kathaṃ nāma bhaviṣyati ||
satyamāhuḥ purā vākyaṃ purāṇamunayo'malāḥ
||106||तदेतन्निर्धनत्वाच्च कथं नाम भविष्यति ॥
सत्यमाहुः पुरा वाक्यं पुराणमुनयोऽमलाः
nādhanasyāstyayaṃ loko na paraśca kathaṃcana ||
abhiśastaṃ prapaśyaṃti daridraṃ pārśvataḥ sthitam
||107||नाधनस्यास्त्ययं लोको न परश्च कथंचन ॥
अभिशस्तं प्रपश्यंति दरिद्रं पार्श्वतः स्थितम्
dāridryaṃ pātakaṃ loke kastacchaṃsitumarhati ||
patitaḥ śocyate sarvairnirdhanaścāpi śocyate
||108||दारिद्र्यं पातकं लोके कस्तच्छंसितुमर्हति ॥
पतितः शोच्यते सर्वैर्निर्धनश्चापि शोच्यते
yaḥ kṛśāśvaḥ kṛśadhanaḥ kṛśabhṛtyaḥ kṛśātithiḥ ||
sa vai proktaḥ kṛśonāma na śarīrakṛśaḥ kṛśaṛ
||109||यः कृशाश्वः कृशधनः कृशभृत्यः कृशातिथिः ॥
स वै प्रोक्तः कृशोनाम न शरीरकृशः कृशऋ
arthavānduṣkulīno'pi loke pūjyatamo naraḥ ||
śaśinastulyavaṃśo'pi nirdhanaḥ paribhūyate
||110||अर्थवान्दुष्कुलीनोऽपि लोके पूज्यतमो नरः ॥
शशिनस्तुल्यवंशोऽपि निर्धनः परिभूयते
jñānavṛddhāstapovṛddhā ye ca vṛddhā bahuśrutāḥ ||
te sarve dhanavṛddhasya dvāri tiṣṭhanti kiṃkarāḥ
||111||ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धा ये च वृद्धा बहुश्रुताः ॥
ते सर्वे धनवृद्धस्य द्वारि तिष्ठन्ति किंकराः
yadyapyayaṃ tribhuvane artho'smākaṃ parāgnahi ||
tathāpyanyaprārthito hi tasyaiva phalado bhavet
||112||यद्यप्ययं त्रिभुवने अर्थोऽस्माकं पराग्नहि ॥
तथाप्यन्यप्रार्थितो हि तस्यैव फलदो भवेत्
athavaitatpurā sarvaṃ ciṃtayiṣyāmi susphuṭam ||
vilokayāmi pūrvaṃ tu kiṃcidyogyaṃ hi sthānakam
||113||अथवैतत्पुरा सर्वं चिंतयिष्यामि सुस्फुटम् ॥
विलोकयामि पूर्वं तु किंचिद्योग्यं हि स्थानकम्
sa ciṃtayitveti bahuprakāraṃ deśāṃśca grāmānnagarāṇi cāśramān ||
bahūnahaṃ paryaṭannāptavānhi sthānaṃ hitaṃ sthāpaye yatra viprān
||114||स चिंतयित्वेति बहुप्रकारं देशांश्च ग्रामान्नगराणि चाश्रमान् ॥
बहूनहं पर्यटन्नाप्तवान्हि स्थानं हितं स्थापये यत्र विप्रान्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe nāradārjunasaṃvāde dānapraśaṃsāvarṇanaṃnāma dvitīya'dhyāyaḥ || 2 ||