nārīyasthānapratiṣṭhāvarṇanam
śrīnārada uvāca
iti śrutvā phālgunāhaṃ romāṃcapulakīkṛtaḥ ||
svarūpaṃ prakaṭīkṛtya brāhmaṇānidamabravam
||1||इति श्रुत्वा फाल्गुनाहं रोमांचपुलकीकृतः ॥
स्वरूपं प्रकटीकृत्य ब्राह्मणानिदमब्रवम्
aho dhanyaḥ pitāsmākaṃ yasya sṛṣṭasya pālakāḥ ||
yuṣmadvidhā brāhmaṇeṃdrāḥ satyamāha purā hariḥ
||2||अहो धन्यः पितास्माकं यस्य सृष्टस्य पालकाः ॥
युष्मद्विधा ब्राह्मणेंद्राः सत्यमाह पुरा हरिः
matto'pyanaṃtātparataḥ parasmātsamastabhūtādhipaterna kiṃcit ||
teṣāṃ kimusyāditareṇa yeṣāṃ dvijeśvarāṇāṃ mama mārgavādinām
||3||मत्तोऽप्यनंतात्परतः परस्मात्समस्तभूताधिपतेर्न किंचित् ॥
तेषां किमुस्यादितरेण येषां द्विजेश्वराणां मम मार्गवादिनाम्
tatsarvathādyā dhanyo'smi saṃprāptaṃ janmanaḥ phalam ||
yadbhavanto mayā dṛṣṭāḥ pāpopadravavarjitāḥ
||4||तत्सर्वथाद्या धन्योऽस्मि संप्राप्तं जन्मनः फलम् ॥
यद्भवन्तो मया दृष्टाः पापोपद्रववर्जिताः
tataste sahasotthāya śātātapapurogamāḥ ||
arghyapādyādisatkāraiḥ pūjayāmāsurmāṃ dvijāḥ
||5||ततस्ते सहसोत्थाय शातातपपुरोगमाः ॥
अर्घ्यपाद्यादिसत्कारैः पूजयामासुर्मां द्विजाः
proktavantaśca māṃ pārtha vacaḥ sādhujano citam ||
dhanyā vayaṃ hi devarṣe tvamasmānyadihāgataḥ
||6||प्रोक्तवन्तश्च मां पार्थ वचः साधुजनो चितम् ॥
धन्या वयं हि देवर्षे त्वमस्मान्यदिहागतः
kuto vā''gamanaṃ tubhyaṃ gantavyaṃ vā kva sāṃpratam ||
atrāpyāgamane kāryamucyatāṃ munisattama
||7||कुतो वाऽऽगमनं तुभ्यं गन्तव्यं वा क्व सांप्रतम् ॥
अत्राप्यागमने कार्यमुच्यतां मुनिसत्तम
śrutvā prītikaraṃ vākyaṃ dvijānāmiti pāṃḍava ||
pratyavocaṃ munīndrāṃstāñchrūyatāṃ dvijasattamāḥ
||8||श्रुत्वा प्रीतिकरं वाक्यं द्विजानामिति पांडव ॥
प्रत्यवोचं मुनीन्द्रांस्ताञ्छ्रूयतां द्विजसत्तमाः
ahaṃ hi brahmaṇo vākyādviprāṇāṃ sthānakaṃ śubham ||
dātukāmo mahātīrthe mahīsāgarasaṃgame
||9||अहं हि ब्रह्मणो वाक्याद्विप्राणां स्थानकं शुभम् ॥
दातुकामो महातीर्थे महीसागरसंगमे
parīkṣanbrāhmaṇānatra prāpto yūyaṃ parīkṣitāḥ ||
ahaṃ vaḥ sthāyiṣyāmi cānujānīta taddvijāḥ
||10||परीक्षन्ब्राह्मणानत्र प्राप्तो यूयं परीक्षिताः ॥
अहं वः स्थायिष्यामि चानुजानीत तद्द्विजाः
evamukto vilokyaiva dvijāñchātātapo'bravīt ||
devānāmapi duṣprāpyaṃ satyaṃ nārada bhāratam
||11||एवमुक्तो विलोक्यैव द्विजाञ्छातातपोऽब्रवीत् ॥
देवानामपि दुष्प्राप्यं सत्यं नारद भारतम्
kiṃ punaścāpi tatraiva mahī sāgarasaṃgamaḥ ||
yatra snāto mahātīrthaphalaṃ sarvamupāśnute
||12||किं पुनश्चापि तत्रैव मही सागरसंगमः ॥
यत्र स्नातो महातीर्थफलं सर्वमुपाश्नुते
punareko mahāndoṣo bibhīmo nitarāṃ yataḥ ||
tatra caurāḥ subahavo nirghṛṇāḥ priyasāhasāḥ
||13||पुनरेको महान्दोषो बिभीमो नितरां यतः ॥
तत्र चौराः सुबहवो निर्घृणाः प्रियसाहसाः
sparśeṣu ṣoḍaśaṃ caikaviṃśaṃ gṛhṇaṃti no dhanam ||
dhanena tena hīnānāṃ kīdṛśaṃ janma no bhavet
||14||स्पर्शेषु षोडशं चैकविंशं गृह्णंति नो धनम् ॥
धनेन तेन हीनानां कीदृशं जन्म नो भवेत्
varaṃ bubhukṣayā vāso mā caurakaragā vayam ||
arjuna uvāca ||
adbhutaṃ varṇyate vipra ke hi caurāḥ prakīrtitāḥ
||15||वरं बुभुक्षया वासो मा चौरकरगा वयम् ॥
अर्जुन उवाच ॥
अद्भुतं वर्ण्यते विप्र के हि चौराः प्रकीर्तिताः
kiṃ dhanaṃ ca haraṃtyete yebhyo bibhyati brāhmaṇāḥ ||
nārada uvāca ||
kāmakrodhādayaścaurāstapa eva dhanaṃ tathā
||16||किं धनं च हरंत्येते येभ्यो बिभ्यति ब्राह्मणाः ॥
नारद उवाच ॥
कामक्रोधादयश्चौरास्तप एव धनं तथा
tasyāpahārabhītāste māmūcuriti brāhmaṇāḥ ||
tānahaṃ prābravaṃ paścādvi jānīta dvijottamāḥ
||17||तस्यापहारभीतास्ते मामूचुरिति ब्राह्मणाः ॥
तानहं प्राब्रवं पश्चाद्वि जानीत द्विजोत्तमाः
jāgratāṃ tu manuṣyāṇāṃ caurāḥ kurvaṃti kiṃ khalāḥ ||
bhayabhītaścālasaśca tathā cāśucireva yaḥ
||18||जाग्रतां तु मनुष्याणां चौराः कुर्वंति किं खलाः ॥
भयभीतश्चालसश्च तथा चाशुचिरेव यः
tena kiṃ nāma saṃsādhyaṃ bhūmistaṃ grasate naram
||19||तेन किं नाम संसाध्यं भूमिस्तं ग्रसते नरम्
śātātapa uvāca
vayaṃ caurabhayādbhītāste haraṃti dhanaṃ mahat ||
kartuṃ tadā kathaṃ śakyamaṃga jāgaraṇaṃ tathā
||20||वयं चौरभयाद्भीतास्ते हरंति धनं महत् ॥
कर्तुं तदा कथं शक्यमंग जागरणं तथा
khalāścaurā gatāḥ kvāpi tato natvā''gatā vayam ||
tasmāsarvaṃ saṃtyajāmo bhayabhītā vayaṃ mune
||21||खलाश्चौरा गताः क्वापि ततो नत्वाऽऽगता वयम् ॥
तस्मासर्वं संत्यजामो भयभीता वयं मुने
pratigrahaśca vai ghoraḥ ṣaṣṭhāṃ'śaphaladastathā ||
evaṃ bruvati tasmiṃśca hārītonāma cābravīt
||22||प्रतिग्रहश्च वै घोरः षष्ठांऽशफलदस्तथा ॥
एवं ब्रुवति तस्मिंश्च हारीतोनाम चाब्रवीत्
mūḍhabuddhyā hi ko nāma mahīsāgarasaṃgamam ||
tyajecca yatra mokṣaśca svargaśca karago'tha vā
||23||मूढबुद्ध्या हि को नाम महीसागरसंगमम् ॥
त्यजेच्च यत्र मोक्षश्च स्वर्गश्च करगोऽथ वा
kalāpādiṣu grāmeṣu ko vaseta vicakṣaṇaḥ ||
yadi vāsaḥ stambhatīrthe kṣaṇārdhamapi labhyate
||24||कलापादिषु ग्रामेषु को वसेत विचक्षणः ॥
यदि वासः स्तम्भतीर्थे क्षणार्धमपि लभ्यते
bhayaṃ ca caurajaṃ sarvaṃ kiṃ kariṣyati tatra na ||
kumāranāthaṃ manasi pālakaṃ kurvatāṃ dṛḍham
||25||भयं च चौरजं सर्वं किं करिष्यति तत्र न ॥
कुमारनाथं मनसि पालकं कुर्वतां दृढम्
sāhasaṃ ca vinā bhūtirna kathaṃcana prāpyate ||
tasmānnārada tatrāhamāyāsye tava vākyataḥ
||26||साहसं च विना भूतिर्न कथंचन प्राप्यते ॥
तस्मान्नारद तत्राहमायास्ये तव वाक्यतः
ṣaḍviṃśatisahasrāṇi brāhmaṇā me parigrahe ||
ṣaṭkarmaniratāḥ śuddhā lobhadambhavivarjitāḥ
||27||षड्विंशतिसहस्राणि ब्राह्मणा मे परिग्रहे ॥
षट्कर्मनिरताः शुद्धा लोभदम्भविवर्जिताः
taiḥ sārdhamāgamiṣyāmi mamedaṃ matamuttamam ||
ityukte vacane tāṃśca kṛtvāhaṃ daṃḍamūrdhani
||28||तैः सार्धमागमिष्यामि ममेदं मतमुत्तमम् ॥
इत्युक्ते वचने तांश्च कृत्वाहं दंडमूर्धनि
nivṛttaḥ sahasā pārtha khecaro'timudānvitaḥ ||
śatayojanamātraṃ tu himamārgamatītya ca
||29||निवृत्तः सहसा पार्थ खेचरोऽतिमुदान्वितः ॥
शतयोजनमात्रं तु हिममार्गमतीत्य च
kedāraṃ samupāyāto yuktastairdvijasattamaiḥ ||
ākāśena suśakyaśca bilenātha sa deśakaḥ
||30||केदारं समुपायातो युक्तस्तैर्द्विजसत्तमैः ॥
आकाशेन सुशक्यश्च बिलेनाथ स देशकः
atikrāṃtuṃ nānyathā ca tathā skaṃdaprasādataḥ
||31||अतिक्रांतुं नान्यथा च तथा स्कंदप्रसादतः
arjuna uvāca
kva kalāpaṃ ca tadgrāmaṃ kathaṃ śakyaṃ bilena ca ||
kathaṃ skaṃdaprasādaḥ syādetanme brūhi nārada
||32||क्व कलापं च तद्ग्रामं कथं शक्यं बिलेन च ॥
कथं स्कंदप्रसादः स्यादेतन्मे ब्रूहि नारद
nārada uvāca
kedārāddhimasaṃyuktaṃ yojanānāṃ śataṃ smṛtam ||
tadaṃte yojanaśataṃ vistṛtaṃ tatkalāpakam
||33||केदाराद्धिमसंयुक्तं योजनानां शतं स्मृतम् ॥
तदंते योजनशतं विस्तृतं तत्कलापकम्
tadaṃte yojanaśataṃ vāsukārṇava mucyate ||
śatayojanamātraḥ sa bhūmisvargastataḥ smṛtaḥ
||34||तदंते योजनशतं वासुकार्णव मुच्यते ॥
शतयोजनमात्रः स भूमिस्वर्गस्ततः स्मृतः
bilena ca yathā śakyaṃ gaṃtuṃ tatra śrṛṇuṣva tat ||
nirannaṃ vai nirudakaṃ devamārādhayedguham
||35||बिलेन च यथा शक्यं गंतुं तत्र श्रृणुष्व तत् ॥
निरन्नं वै निरुदकं देवमाराधयेद्गुहम्
dakṣiṇāyāṃ diśi tato niṣpāpaṃ manyate yadā ||
tadā guho'sya svapne gaccheti bhārata
||36||दक्षिणायां दिशि ततो निष्पापं मन्यते यदा ॥
तदा गुहोऽस्य स्वप्ने गच्छेति भारत
tato guhātpaścimato bilamasti bṛhattaram ||
tatra praviśya gaṃtavyaṃ kramāṇāṃ śatasaptakam
||37||ततो गुहात्पश्चिमतो बिलमस्ति बृहत्तरम् ॥
तत्र प्रविश्य गंतव्यं क्रमाणां शतसप्तकम्
tatra mārakataṃ liṃgamasti sūryasamaprabham ||
tadagre mṛttikā cāsti svarṇavarṇā sunirmalā
||38||तत्र मारकतं लिंगमस्ति सूर्यसमप्रभम् ॥
तदग्रे मृत्तिका चास्ति स्वर्णवर्णा सुनिर्मला
namaskṛtya ca talliṃgaṃ gṛhītvā mṛttikāṃ ca tām ||
āgaṃtavyaṃ staṃbhatīrthe samārādhya kumārakam
||39||नमस्कृत्य च तल्लिंगं गृहीत्वा मृत्तिकां च ताम् ॥
आगंतव्यं स्तंभतीर्थे समाराध्य कुमारकम्
kolaṃ vā kūpato grāhyaṃ bhūtāyāṃ niśi tajjalam ||
tenodakena mṛttikayā kṛtvā netradvayāñjanam
||40||कोलं वा कूपतो ग्राह्यं भूतायां निशि तज्जलम् ॥
तेनोदकेन मृत्तिकया कृत्वा नेत्रद्वयाञ्जनम्
udvartanaṃ ca dehasya kadācitṣaṣṭime pade ||
netrāṃjanaprabhāvācca bilaṃ paśyati śobhanam
||41||उद्वर्तनं च देहस्य कदाचित्षष्टिमे पदे ॥
नेत्रांजनप्रभावाच्च बिलं पश्यति शोभनम्
tanmadhyena tato yāti gātrodvarttaprabhāvataḥ ||
kārīṣairnāma cātyugrairbhakṣyate naiva kīṭakaiḥ
||42||तन्मध्येन ततो याति गात्रोद्वर्त्तप्रभावतः ॥
कारीषैर्नाम चात्युग्रैर्भक्ष्यते नैव कीटकैः
bilamadhye ca saṃpaśyansiddhānbhāskarasannibhān ||
yātyevaṃ yātyasau pārtha kalāpaṃ grāmamuttamam
||43||बिलमध्ये च संपश्यन्सिद्धान्भास्करसन्निभान् ॥
यात्येवं यात्यसौ पार्थ कलापं ग्राममुत्तमम्
tatra varṣasahasrāṇi catvāryāyuḥprakīrtitam ||
phalānāṃ bhojanaṃ ca syātpunaḥ puṇyaṃ ca nārjjayet
||44||तत्र वर्षसहस्राणि चत्वार्यायुःप्रकीर्तितम् ॥
फलानां भोजनं च स्यात्पुनः पुण्यं च नार्ज्जयेत्
ityetatkathitaṃ tubhyamataścābhūcchṛṇuṣva tat ||
tapaḥ sāmarthyataḥ sūkṣmāndaṇḍasyāgre nidhāya tān
||45||इत्येतत्कथितं तुभ्यमतश्चाभूच्छृणुष्व तत् ॥
तपः सामर्थ्यतः सूक्ष्मान्दण्डस्याग्रे निधाय तान्
dvijānahaṃ samāyāto mahīsāgarasaṃgamam
||46||द्विजानहं समायातो महीसागरसंगमम्
tadottārya mayā muktāstīre puṇyajalāśaye ||
tato mayā kṛtaṃ snānaṃ saha tairdvijasattamaiḥ
||47||तदोत्तार्य मया मुक्तास्तीरे पुण्यजलाशये ॥
ततो मया कृतं स्नानं सह तैर्द्विजसत्तमैः
niḥśeṣadoṣadāvāgnau mahīsāgarasaṃgame ||
pitṝṇāṃ devatānāṃ ca kṛtvā tarpaṇasatkriyāḥ
||48||निःशेषदोषदावाग्नौ महीसागरसंगमे ॥
पितॄणां देवतानां च कृत्वा तर्पणसत्क्रियाः
japamānāḥ paraṃ japyaṃ niviṣṭāḥ saṃgame vayam ||
bhāskaraṃ samavekṣaṃtaściṃtayaṃto hariṃ hṛdi
||49||जपमानाः परं जप्यं निविष्टाः संगमे वयम् ॥
भास्करं समवेक्षंतश्चिंतयंतो हरिं हृदि
tasmiṃścaivāṃtare pārtha devāḥ śakrapurogamāḥ ||
ādityādyā grahāḥ sarve lokapālāśca saṃgatāḥ
||50||तस्मिंश्चैवांतरे पार्थ देवाः शक्रपुरोगमाः ॥
आदित्याद्या ग्रहाः सर्वे लोकपालाश्च संगताः
devānāṃ yonayo hyaṣṭau gaṃdharvāpsarasāṃ gaṇāḥ ||
mahotsave tatastasmingītavāditra uttame
||51||देवानां योनयो ह्यष्टौ गंधर्वाप्सरसां गणाः ॥
महोत्सवे ततस्तस्मिन्गीतवादित्र उत्तमे
pādaprakṣālanaṃ kartuṃ viprāṇāmudyatastvaham ||
tasminkāle cāśrṛṇavamahamātithyavākyatām
||52||पादप्रक्षालनं कर्तुं विप्राणामुद्यतस्त्वहम् ॥
तस्मिन्काले चाश्रृणवमहमातिथ्यवाक्यताम्
sāmadhvanisamāyuktāṃ tṛtīyasvaranāditām ||
atīva manaso ramyāṃ śiva bhaktimivottamām
||53||सामध्वनिसमायुक्तां तृतीयस्वरनादिताम् ॥
अतीव मनसो रम्यां शिव भक्तिमिवोत्तमाम्
viprairutthāya saṃpṛṣṭaḥ kastvaṃ vipra kva cāgataḥ ||
kiṃ vā prārthayase brūhi yatte manasi rocate
||54||विप्रैरुत्थाय संपृष्टः कस्त्वं विप्र क्व चागतः ॥
किं वा प्रार्थयसे ब्रूहि यत्ते मनसि रोचते
vipra uvāca
muniḥ kapilanāmāhaṃ nāradāya nivedyatām ||
āgataḥ prārthanāyaiva tacchrutvāhamathābravam
||55||मुनिः कपिलनामाहं नारदाय निवेद्यताम् ॥
आगतः प्रार्थनायैव तच्छ्रुत्वाहमथाब्रवम्
dhanyohaṃ yadihāyātaḥ kapila tvaṃ mahāmune ||
nāstyadeyaṃ tavāsmābhiḥ pātraṃ nāsti tavādhikam
||56||धन्योहं यदिहायातः कपिल त्वं महामुने ॥
नास्त्यदेयं तवास्माभिः पात्रं नास्ति तवाधिकम्
kapila uvāca
brahmaputra tvayā deyaṃ yadi me tvaṃ śrṛṇuṣva tat ||
aṣṭau viprasahasrāṇi mama dehīti nārada
||57||ब्रह्मपुत्र त्वया देयं यदि मे त्वं श्रृणुष्व तत् ॥
अष्टौ विप्रसहस्राणि मम देहीति नारद
bhūmidānaṃ kariṣyāmi kalāpagrāmavāsinām ||
brāhmaṇānāmahaṃ caiṣāṃ tadidaṃ kriyatāṃ vibho
||58||भूमिदानं करिष्यामि कलापग्रामवासिनाम् ॥
ब्राह्मणानामहं चैषां तदिदं क्रियतां विभो
tato mayā pratijñātamevamastu mahāmune ||
tvayāpi kriyatāṃ sthānaṃ kāpilaṃ kapilottamam
||59||ततो मया प्रतिज्ञातमेवमस्तु महामुने ॥
त्वयापि क्रियतां स्थानं कापिलं कपिलोत्तमम्
śrāddhe vā prāptakāle vā hyatithirvimukhībhavet ||
yasyāśramamupāyātasyasya sarvaṃ hi niṣphalam
||60||श्राद्धे वा प्राप्तकाले वा ह्यतिथिर्विमुखीभवेत् ॥
यस्याश्रममुपायातस्यस्य सर्वं हि निष्फलम्
sa gacchedrauravām̐llokānyo'tithiṃ nābhipūjayet ||
atithiḥ pūjito yena sa devairapi pūjyate
||61||स गच्छेद्रौरवाँल्लोकान्योऽतिथिं नाभिपूजयेत् ॥
अतिथिः पूजितो येन स देवैरपि पूज्यते
dānairyajñaista tastasminbhojitaḥ kapilo muniḥ ||
tato mahāmuniḥ śrīmānhārīto hvayitastadā
||62||दानैर्यज्ञैस्त तस्तस्मिन्भोजितः कपिलो मुनिः ॥
ततो महामुनिः श्रीमान्हारीतो ह्वयितस्तदा
pādaprakṣālanārthāya siddhadevasamāgame ||
hārītaśca puraskṛtya vāmapādaṃ tadā sthitaḥ
||63||पादप्रक्षालनार्थाय सिद्धदेवसमागमे ॥
हारीतश्च पुरस्कृत्य वामपादं तदा स्थितः
tato hāso mahāñjajñe siddhāpsaraḥ suparvaṇām ||
viciṃtya bahudhā pṛthvīṃ sādhu sādhukṛtā dvijāḥ
||64||ततो हासो महाञ्जज्ञे सिद्धाप्सरः सुपर्वणाम् ॥
विचिंत्य बहुधा पृथ्वीं साधु साधुकृता द्विजाः
tato mamāpi manasi śokavego mahānabhūt ||
satyāṃ caiva tathā mene gāthāṃ pūrvabudheritām
||65||ततो ममापि मनसि शोकवेगो महानभूत् ॥
सत्यां चैव तथा मेने गाथां पूर्वबुधेरिताम्
sarveṣvapi ca kāryeṣu hetiśabdo vigarhitaḥ ||
kurvatāmatikāryāṇi śilāpāto dhruvaṃ bhavet
||66||सर्वेष्वपि च कार्येषु हेतिशब्दो विगर्हितः ॥
कुर्वतामतिकार्याणि शिलापातो ध्रुवं भवेत्
tatohamabraṃvaṃ viprānyūyaṃ mūrkhā bhaviṣyatha ||
dhanadhānyālpasaṃyuktā dāridryakalilāvṛtāḥ
||67||ततोहमब्रंवं विप्रान्यूयं मूर्खा भविष्यथ ॥
धनधान्याल्पसंयुक्ता दारिद्र्यकलिलावृताः
evamukte prahasyaiva hārītaḥ prābravīdidam ||
tavaiveyaṃ mune hāniryadasmāñchapate bhavān
||68||एवमुक्ते प्रहस्यैव हारीतः प्राब्रवीदिदम् ॥
तवैवेयं मुने हानिर्यदस्माञ्छपते भवान्
kaḥ śāpo dīyate tubhyaṃ śāpoyamayameva te ||
tato vimṛśya bhūyo'habravaṃ kimahaṃdvija
||69||कः शापो दीयते तुभ्यं शापोयमयमेव ते ॥
ततो विमृश्य भूयोऽहब्रवं किमहंद्विज
tathāvidhasya bhavato vāmapādapradānataḥ
||70||तथाविधस्य भवतो वामपादप्रदानतः
hārīta uvāca
śrṛṇu tatkāraṇaṃ dhīmañchūnyatā me yato bhavet
||71||श्रृणु तत्कारणं धीमञ्छून्यता मे यतो भवेत्
iti ciṃtayataścitte hā duḥkho'yaṃ pratigrahaḥ ||
pratigraheṇa viprāṇāṃ brāhmyaṃ tejo hi śāmyati
||72||इति चिंतयतश्चित्ते हा दुःखोऽयं प्रतिग्रहः ॥
प्रतिग्रहेण विप्राणां ब्राह्म्यं तेजो हि शाम्यति
mahādānaṃ hi gṛhṇāno brāhmaṇaḥ svaṃ śubhaṃ hi yat ||
dadāti dāturdātā ca aśubhaṃ yacchati svakam
||73||महादानं हि गृह्णानो ब्राह्मणः स्वं शुभं हि यत् ॥
ददाति दातुर्दाता च अशुभं यच्छति स्वकम्
dātā pratigrahītā ca vacanaṃ hi parasparam ||
manyate'dhaḥkaro yasya so'lpabuddhiḥ prahīyate
||74||दाता प्रतिग्रहीता च वचनं हि परस्परम् ॥
मन्यतेऽधःकरो यस्य सोऽल्पबुद्धिः प्रहीयते
iti ciṃtayato mahyaṃ śūnyatābhūddhi nārada ||
nidrārtaśca bhayārtaśca kāmārtaḥ śokapīḍitaḥ
||75||इति चिंतयतो मह्यं शून्यताभूद्धि नारद ॥
निद्रार्तश्च भयार्तश्च कामार्तः शोकपीडितः
hṛtasvaścānyacittaśca śūnyāhyete bhavaṃti ca ||
tadeṣu matimānkopaṃ na kurvīta yadi tvayā
||76||हृतस्वश्चान्यचित्तश्च शून्याह्येते भवंति च ॥
तदेषु मतिमान्कोपं न कुर्वीत यदि त्वया
kṛtaḥ kopastatastubhyamevaṃ hāniriyaṃ mune ||
tatastāpānvitaścāhaṃ tānvi prānabravaṃ punaḥ
||77||कृतः कोपस्ततस्तुभ्यमेवं हानिरियं मुने ॥
ततस्तापान्वितश्चाहं तान्वि प्रानब्रवं पुनः
dhiṅmāmastu ca durbuddhimavimṛśyārthakāriṇam ||
kurvatāmavimṛśyaiva tatkimasti na yadbhavet
||78||धिङ्मामस्तु च दुर्बुद्धिमविमृश्यार्थकारिणम् ॥
कुर्वतामविमृश्यैव तत्किमस्ति न यद्भवेत्
sahasā na kriyāṃ kuryātpadametanmahāpadām ||
vimṛśyakāriṇaṃ dhīraṃ vṛṇate sarvasaṃpadaḥ
||79||सहसा न क्रियां कुर्यात्पदमेतन्महापदाम् ॥
विमृश्यकारिणं धीरं वृणते सर्वसंपदः
satyamāha mahābuddhiścirakārī purā hi saḥ ||
purā hi brāhmaṇaḥ kaścitprakhyātoṃ girasāṃ kule
||80||सत्यमाह महाबुद्धिश्चिरकारी पुरा हि सः ॥
पुरा हि ब्राह्मणः कश्चित्प्रख्यातों गिरसां कुले
cirakāri mahāprājño gautamasyābhavatsutaḥ ||
cireṇa sarvakāryāṇi yo vimṛśya prapadyate
||81||चिरकारि महाप्राज्ञो गौतमस्याभवत्सुतः ॥
चिरेण सर्वकार्याणि यो विमृश्य प्रपद्यते
cirakāryābhisaṃpateścirakārī tathocyate ||
alasagrahaṇaṃ prāpto durmedhāvī tathocyate
||82||चिरकार्याभिसंपतेश्चिरकारी तथोच्यते ॥
अलसग्रहणं प्राप्तो दुर्मेधावी तथोच्यते
buddhilāghavayuktena janenādīrghadarśinā ||
vyabhicāreṇa kasminsa vyatikramyā parānsutān
||83||बुद्धिलाघवयुक्तेन जनेनादीर्घदर्शिना ॥
व्यभिचारेण कस्मिन्स व्यतिक्रम्या परान्सुतान्
pitroktaḥ kupitenātha jahīmāṃ jananīmiti ||
sa tatheti cireṇoktaḥ svabhāvāccirakārakaḥ
||84||पित्रोक्तः कुपितेनाथ जहीमां जननीमिति ॥
स तथेति चिरेणोक्तः स्वभावाच्चिरकारकः
vimṛśya cirakāritvācciṃ tayāmāsa vai ciram ||
piturājñāṃ kathaṃ kuryāṃ na hanyāṃ mātaraṃ katham
||85||विमृश्य चिरकारित्वाच्चिं तयामास वै चिरम् ॥
पितुराज्ञां कथं कुर्यां न हन्यां मातरं कथम्
kathaṃ dharmacchalenāsminnimajjeyamasādhuvat ||
piturājñā paro dharmo hyadharmo mātṛrakṣaṇam
||86||कथं धर्मच्छलेनास्मिन्निमज्जेयमसाधुवत् ॥
पितुराज्ञा परो धर्मो ह्यधर्मो मातृरक्षणम्
asvataṃtraṃ ca putratvaṃ kiṃ tu māṃ nātra pīḍayet ||
striyaṃ hatvā mātaraṃ ca ko hi jātu sukhī bhavet
||87||अस्वतंत्रं च पुत्रत्वं किं तु मां नात्र पीडयेत् ॥
स्त्रियं हत्वा मातरं च को हि जातु सुखी भवेत्
pitaraṃ cāpyavajñāya kaḥ pratiṣṭhāmavāpnuyāt ||
anavajñā pituryuktā yuktaṃ mātuśca rakṣaṇam
||88||पितरं चाप्यवज्ञाय कः प्रतिष्ठामवाप्नुयात् ॥
अनवज्ञा पितुर्युक्ता युक्तं मातुश्च रक्षणम्
kṣamāyogyāvubhāvetau nātivarteta vai katham ||
pitā hyātmānamādhatte jāyāyāṃ jajñivāniti
||89||क्षमायोग्यावुभावेतौ नातिवर्तेत वै कथम् ॥
पिता ह्यात्मानमाधत्ते जायायां जज्ञिवानिति
śīlacāritragotrasya dhāraṇārthaṃ kulasya ca ||
so'hamātmā svayaṃ pitrā putratve parikalpitaḥ
||90||शीलचारित्रगोत्रस्य धारणार्थं कुलस्य च ॥
सोऽहमात्मा स्वयं पित्रा पुत्रत्वे परिकल्पितः
jātakarmaṇi yatprāha pitā yaccopakarmaṇi ||
paryāptaḥ sa dṛḍhīkāraḥ piturgauravalipsayā
||91||जातकर्मणि यत्प्राह पिता यच्चोपकर्मणि ॥
पर्याप्तः स दृढीकारः पितुर्गौरवलिप्सया
śarīrādīni deyāni pitā tvekaḥ prayaccati ||
tasmātpiturvacaḥ kāryaṃ na vicāryaṃ kathaṃcana
||92||शरीरादीनि देयानि पिता त्वेकः प्रयच्चति ॥
तस्मात्पितुर्वचः कार्यं न विचार्यं कथंचन
pātakānyapi cūryaṃte piturvacanakāriṇaḥ ||
pitā svargaḥ pitā dharmaḥ pitā paramakaṃ tapaḥ
||93||पातकान्यपि चूर्यंते पितुर्वचनकारिणः ॥
पिता स्वर्गः पिता धर्मः पिता परमकं तपः
pitari prītimāpanne sarvāḥ prīṇaṃti devatāḥ ||
āśiṣastā bhajaṃtyenaṃ puruṣaṃ prāha yāḥ pitā
||94||पितरि प्रीतिमापन्ने सर्वाः प्रीणंति देवताः ॥
आशिषस्ता भजंत्येनं पुरुषं प्राह याः पिता
niṣkṛtiḥ sarvapāpānāṃ pitā yadabhinaṃdati ||
mucyate baṃdhanātpuṣpaṃ phalaṃ vṛṃtātpramucyate
||95||निष्कृतिः सर्वपापानां पिता यदभिनंदति ॥
मुच्यते बंधनात्पुष्पं फलं वृंतात्प्रमुच्यते
kliśyannapi sutaḥ snehaṃ pitā snehaṃ na muṃcati ||
etadviciṃtyataṃ tāvatputrasya pitṛgauravam
||96||क्लिश्यन्नपि सुतः स्नेहं पिता स्नेहं न मुंचति ॥
एतद्विचिंत्यतं तावत्पुत्रस्य पितृगौरवम्
pitā nālpataraṃ sthānaṃ ciṃtayiṣyāmi mātaram ||
yo hyayaṃ mayi saṃghāto martyatve pāṃcabhautikaḥ
||97||पिता नाल्पतरं स्थानं चिंतयिष्यामि मातरम् ॥
यो ह्ययं मयि संघातो मर्त्यत्वे पांचभौतिकः
asya me jananī hetuḥ pāvakasya yathāraṇiḥ ||
mātā dehāraṇiḥ puṃsaḥ sarvasyārthasya nirvṛtiḥ
||98||अस्य मे जननी हेतुः पावकस्य यथारणिः ॥
माता देहारणिः पुंसः सर्वस्यार्थस्य निर्वृतिः
mātṛlābhe sanāthatvamanāthatvaṃ viparyaye ||
na sa śocati nāpyenaṃ sthāvaryamapi karṣati
||99||मातृलाभे सनाथत्वमनाथत्वं विपर्यये ॥
न स शोचति नाप्येनं स्थावर्यमपि कर्षति
śriyā hīno'pi yo gehe aṃbeti pratipadyate ||
putrapautrasamāpanno jananīṃ yaḥ samāśritaḥ
||100||श्रिया हीनोऽपि यो गेहे अंबेति प्रतिपद्यते ॥
पुत्रपौत्रसमापन्नो जननीं यः समाश्रितः
api varṣaśatasyāṃte sa dvihāyanavaccaret ||
samarthaṃ vā'samarthaṃ vā kṛśaṃ vāpyakṛśaṃ tathā
||101||अपि वर्षशतस्यांते स द्विहायनवच्चरेत् ॥
समर्थं वाऽसमर्थं वा कृशं वाप्यकृशं तथा
rakṣayecca sutaṃ mātā nānyaḥ poṣyavidhānataḥ ||
tadā sa vṛddho bhavati tadā bhavati duḥkhitaḥ
||102||रक्षयेच्च सुतं माता नान्यः पोष्यविधानतः ॥
तदा स वृद्धो भवति तदा भवति दुःखितः
tadā śunyaṃ jagattasya yadā mātrā viyujyate ||
nāsti mātṛsamā cchāyā nāsti mātṛsamā gatiḥ
||103||तदा शुन्यं जगत्तस्य यदा मात्रा वियुज्यते ॥
नास्ति मातृसमा च्छाया नास्ति मातृसमा गतिः
nāsti mātṛsamaṃ trāṇaṃ nāsti mātṛsamā prapā ||
kukṣisaṃdhāraṇāddhātrī jananājjananī tathā
||104||नास्ति मातृसमं त्राणं नास्ति मातृसमा प्रपा ॥
कुक्षिसंधारणाद्धात्री जननाज्जननी तथा
aṃgānāṃ vardhanādaṃbā vīrasūtve ca vīrasūḥ ||
śiśoḥ śuśrūṣaṇācchvaśrūrmātā syānmānanāttathā
||105||अंगानां वर्धनादंबा वीरसूत्वे च वीरसूः ॥
शिशोः शुश्रूषणाच्छ्वश्रूर्माता स्यान्माननात्तथा
devatānāṃ samāvāpamekatvaṃ pitaraṃ viduḥ martyānāṃ devatānāṃ ca pūgo nātyeti mātaram
||106||देवतानां समावापमेकत्वं पितरं विदुः मर्त्यानां देवतानां च पूगो नात्येति मातरम्
patitā guravastyājyā mātā ca na kathaṃcana ||
garbhadhāraṇapoṣābhyāṃ tena mātā garīyasī
||107||पतिता गुरवस्त्याज्या माता च न कथंचन ॥
गर्भधारणपोषाभ्यां तेन माता गरीयसी
evaṃ sa kauśikītīre baliṃ rājānamīkṣatīm ||
strīvṛttiṃ cirakālatvāddhantuṃ diṣṭaḥ svamātaram
||108||एवं स कौशिकीतीरे बलिं राजानमीक्षतीम् ॥
स्त्रीवृत्तिं चिरकालत्वाद्धन्तुं दिष्टः स्वमातरम्
vimṛśya cirakālaṃ hi ciṃtāṃtaṃ nābhyapadyata ||
etasminnaṃtare śakro rūpamāsthitaḥ
||109||विमृश्य चिरकालं हि चिंतांतं नाभ्यपद्यत ॥
एतस्मिन्नंतरे शक्रो रूपमास्थितः
gāyangākhāmupāyātaḥ pitustasyāśramāṃtike ||
anṛnā hi striyaḥ sarvāḥ sūtrakāro yadabravīt
||110||गायन्गाखामुपायातः पितुस्तस्याश्रमांतिके ॥
अनृना हि स्त्रियः सर्वाः सूत्रकारो यदब्रवीत्
atastābhyaḥ phalaṃ grāhyaṃ na syāddoṣekṣaṇaḥ sudhīḥ ||
iti śrutvā tamānarca medhātithirudāradhīḥ
||111||अतस्ताभ्यः फलं ग्राह्यं न स्याद्दोषेक्षणः सुधीः ॥
इति श्रुत्वा तमानर्च मेधातिथिरुदारधीः
duḥkhitaściṃtayanprāpto bhṛśamaśrūṇi vartayan ||
aho'hamīrṣyayākṣipto magno'haṃ duḥkhasāgare
||112||दुःखितश्चिंतयन्प्राप्तो भृशमश्रूणि वर्तयन् ॥
अहोऽहमीर्ष्ययाक्षिप्तो मग्नोऽहं दुःखसागरे
hatvā nārīṃ ca sādhvīṃ ca ko nu māṃ tārayiṣyati ||
satvareṇa mayājñaptaścirakārī hyudāradhīḥ
||113||हत्वा नारीं च साध्वीं च को नु मां तारयिष्यति ॥
सत्वरेण मयाज्ञप्तश्चिरकारी ह्युदारधीः
yadyayaṃ cirakārī syātsa māṃ trāyeta pātakāt ||
cirakārika bhadraṃ te bhadraṃ te cirakārika
||114||यद्ययं चिरकारी स्यात्स मां त्रायेत पातकात् ॥
चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक
yadadya cirakārī tvaṃ tato'si cirakārikaḥ ||
trāhi māṃ mātaraṃ caiva tapo yaccārjitaṃ mayā
||115||यदद्य चिरकारी त्वं ततोऽसि चिरकारिकः ॥
त्राहि मां मातरं चैव तपो यच्चार्जितं मया
ātmānaṃ pātake viṣṭaṃ śubhāhva cirakārika ||
evaṃ sa duḥkhitaḥ prāpto gautamo'ciṃtayattadā
||116||आत्मानं पातके विष्टं शुभाह्व चिरकारिक ॥
एवं स दुःखितः प्राप्तो गौतमोऽचिंतयत्तदा
cirakārikaṃ dadarśātha putraṃ māturupāṃtike ||
cirakārī tu pitaraṃ dṛṣṭvā paramaduḥkhitaḥ
||117||चिरकारिकं ददर्शाथ पुत्रं मातुरुपांतिके ॥
चिरकारी तु पितरं दृष्ट्वा परमदुःखितः
śastraṃ tyaktvā sthito mūrdhnā prasādāyopacakrame ||
medhātithiḥ sutaṃ dṛṣṭvā śirasā patitaṃ bhuvi
||118||शस्त्रं त्यक्त्वा स्थितो मूर्ध्ना प्रसादायोपचक्रमे ॥
मेधातिथिः सुतं दृष्ट्वा शिरसा पतितं भुवि
patnīṃ caiva tu jīvaṃtīṃ parāmabhyagamanmudam ||
hanyāditi na sā veda śastrapāṇau sthite sute
||119||पत्नीं चैव तु जीवंतीं परामभ्यगमन्मुदम् ॥
हन्यादिति न सा वेद शस्त्रपाणौ स्थिते सुते
buddhirāsītsutaṃ dṛṣṭvā pituścaraṇayornatam ||
śastragrahaṇacāpalyaṃ saṃvṛṇoti bhayāditi
||120||बुद्धिरासीत्सुतं दृष्ट्वा पितुश्चरणयोर्नतम् ॥
शस्त्रग्रहणचापल्यं संवृणोति भयादिति
tataḥ pitrā ciraṃ smṛtvā ciraṃ cāghrāya mūrdhani ||
ciraṃ dorbhyāṃ pariṣvajya ciraṃjīvetyu dāhṛtaḥ
||121||ततः पित्रा चिरं स्मृत्वा चिरं चाघ्राय मूर्धनि ॥
चिरं दोर्भ्यां परिष्वज्य चिरंजीवेत्यु दाहृतः
ciraṃ mudānvitaḥ putraṃ medhātithirathābravīt ||
cirakārika bhadraṃ te cirakārī bhavecciram
||122||चिरं मुदान्वितः पुत्रं मेधातिथिरथाब्रवीत् ॥
चिरकारिक भद्रं ते चिरकारी भवेच्चिरम्
cirāya yatkṛtaṃ saumya ciramasmin duḥkhitaḥ ||
gāthāścāpyabravīdvidvāngautamo munisattamaḥ
||123||चिराय यत्कृतं सौम्य चिरमस्मिन् दुःखितः ॥
गाथाश्चाप्यब्रवीद्विद्वान्गौतमो मुनिसत्तमः
cireṇa maṃtraṃ saṃdhīyāccirema ca kṛtaṃ tyajet ||
cireṇa vihataṃ mitraṃ ciraṃ dhāraṇamarhati
||124||चिरेण मंत्रं संधीयाच्चिरेम च कृतं त्यजेत् ॥
चिरेण विहतं मित्रं चिरं धारणमर्हति
roge darpe ca māne ca drohe pāpe ca karmaṇi ||
apriye caiva kartavye cirakārī praśasyate
||125||रोगे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि ॥
अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते
baṃdhūnāṃ suhṛdāṃ caiva bhṛtyānāṃ strījanasya ca ||
avyakteṣvaparādheṣu cirakārī praśasyate
||126||बंधूनां सुहृदां चैव भृत्यानां स्त्रीजनस्य च ॥
अव्यक्तेष्वपराधेषु चिरकारी प्रशस्यते
ciraṃ dharmānniṣeveta kuryāccānveṣaṇaṃ ciram ||
ciramanvāsya viduṣaściramiṣṭānupāsya ca
||127||चिरं धर्मान्निषेवेत कुर्याच्चान्वेषणं चिरम् ॥
चिरमन्वास्य विदुषश्चिरमिष्टानुपास्य च
ciraṃ vinīya cātmānaṃ ciraṃ yātyanavajñatām ||
bruvataśca parasyāpi vākyaṃ dharmopasaṃhitam
||128||चिरं विनीय चात्मानं चिरं यात्यनवज्ञताम् ॥
ब्रुवतश्च परस्यापि वाक्यं धर्मोपसंहितम्
ciraṃ pṛcchecca śrṛṇuyācciraṃ na paribhūyate ||
dharme śatrau śastrahaste pātre ca nikaṭasthite
||129||चिरं पृच्छेच्च श्रृणुयाच्चिरं न परिभूयते ॥
धर्मे शत्रौ शस्त्रहस्ते पात्रे च निकटस्थिते
bhaye ca sādhupūjāyāṃ cirakārī na śasyate ||
evamuktvā putrabhāryāsahitaḥ prāpya cāśramam
||130||भये च साधुपूजायां चिरकारी न शस्यते ॥
एवमुक्त्वा पुत्रभार्यासहितः प्राप्य चाश्रमम्
tataściramupāsyātha divaṃ yātiściraṃ muniḥ ||
vayaṃ tvevaṃ bruvanto'pi mohenaivaṃ pratāritāḥ
||131||ततश्चिरमुपास्याथ दिवं यातिश्चिरं मुनिः ॥
वयं त्वेवं ब्रुवन्तोऽपि मोहेनैवं प्रतारिताः
kalau ca bhavatāṃ viprā macchāpo nipatiṣyati ||
kecitsadā bhaviṣyaṃti viprāḥ sarvaguṇairyutāḥ
||132||कलौ च भवतां विप्रा मच्छापो निपतिष्यति ॥
केचित्सदा भविष्यंति विप्राः सर्वगुणैर्युताः
pādaprakṣālanaṃ kṛtvā tato'haṃ dharmavarmaṇaḥ ||
samīpe sākṣiṇo devānkṛtvā saṃkalpamācaram
||133||पादप्रक्षालनं कृत्वा ततोऽहं धर्मवर्मणः ॥
समीपे साक्षिणो देवान्कृत्वा संकल्पमाचरम्
kāṃcanairarnopradānaiśca gṛhadānairdhanādibhiḥ ||
bhāryābhūṣaṇavastraiśca kṛtārthā brāhmaṇāḥ kṛtāḥ
||134||कांचनैरर्नोप्रदानैश्च गृहदानैर्धनादिभिः ॥
भार्याभूषणवस्त्रैश्च कृतार्था ब्राह्मणाः कृताः
tataḥ karaṃ samudyamya prāhendro devasaṃgame ||
harāṃgaruddhavāmārddha yāvaddevī gireḥ sutā
||135||ततः करं समुद्यम्य प्राहेन्द्रो देवसंगमे ॥
हरांगरुद्धवामार्द्ध यावद्देवी गिरेः सुता
gaṇādhīśo vayaṃ yāvadyāvattribhuvanaṃ tvidam ||
tāvannandyādide sthānaṃ nāradasthāpitaṃ surāḥ
||136||गणाधीशो वयं यावद्यावत्त्रिभुवनं त्विदम् ॥
तावन्नन्द्यादिदे स्थानं नारदस्थापितं सुराः
brahmaśāpo rudraśāpo viṣṇuśāpastathaiva ca ||
dvijaśāpastathā bhūyādidaṃ sthānaṃ viluṃpataḥ
||137||ब्रह्मशापो रुद्रशापो विष्णुशापस्तथैव च ॥
द्विजशापस्तथा भूयादिदं स्थानं विलुंपतः
tatastatheti taiḥ sarvairhṛṣṭaistatra tathoditam ||
evaṃ mayā sthāpite sthānake'sminsaṃsthāpayāmāsa ca kāpilaṃ muniḥ ||
sthāne ubhe devakṛte prasannāstato yayurdevatā devasadma
||138||ततस्तथेति तैः सर्वैर्हृष्टैस्तत्र तथोदितम् ॥
एवं मया स्थापिते स्थानकेऽस्मिन्संस्थापयामास च कापिलं मुनिः ॥
स्थाने उभे देवकृते प्रसन्नास्ततो ययुर्देवता देवसद्म
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṃḍe nārīyasthānapratiṣṭhāvarṇanaṃnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ 6 || cha ||