tārakāsurotpattivarṇanam
varāṃgyuvāca
nāśitāsmyapaviddhāsmi trāsitā pīḍitāsmi ca ||
raudroṇa devanāthena naṣṭanāthena bhūriśaḥ
||1||नाशितास्म्यपविद्धास्मि त्रासिता पीडितास्मि च ॥
रौद्रोण देवनाथेन नष्टनाथेन भूरिशः
duḥkhapāramapaśyaṃtī prāṇāṃstyaktuṃ vyavasthitā ||
putraṃ me ghoraduḥkhasya tārakaṃ dehi cetkṛpā
||2||दुःखपारमपश्यंती प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिता ॥
पुत्रं मे घोरदुःखस्य तारकं देहि चेत्कृपा
evamuktastu daityeṃdro duḥkhito'ciṃtayaddhṛdi ||
āsureṣvapi bhāveṣu spṛhā yadyapi nāsti me
||3||एवमुक्तस्तु दैत्येंद्रो दुःखितोऽचिंतयद्धृदि ॥
आसुरेष्वपि भावेषु स्पृहा यद्यपि नास्ति मे
tathāpi manye śāstraibhyastvanukaṃpyā priyeti yat ||
sarvāśramānupādāya svāśrameṇa kalatravān
||4||तथापि मन्ये शास्त्रैभ्यस्त्वनुकंप्या प्रियेति यत् ॥
सर्वाश्रमानुपादाय स्वाश्रमेण कलत्रवान्
vyasanārṇavamatyeti jalayānairivārṇavam ||
yāmāśrityeṃdriyārātīndurjayānitarāśrayaiḥ
||5||व्यसनार्णवमत्येति जलयानैरिवार्णवम् ॥
यामाश्रित्येंद्रियारातीन्दुर्जयानितराश्रयैः
gehino helayā jigyurdasyūndūrga patiryathā ||
na ke'pi prabhavastāṃ cāpyanukartuṃ gṛheśvarīm
||6||गेहिनो हेलया जिग्युर्दस्यून्दूर्ग पतिर्यथा ॥
न केऽपि प्रभवस्तां चाप्यनुकर्तुं गृहेश्वरीम्
athāyuṣā vā kārtsnyena dharme ditsuryathaiva ca ||
yasyāṃ bhavati cātmaiva tato jāyā nigadyate
||7||अथायुषा वा कार्त्स्न्येन धर्मे दित्सुर्यथैव च ॥
यस्यां भवति चात्मैव ततो जाया निगद्यते
bhartavyā eva yasmācca tasmādbhāryeti sā smṛtā ||
sā eva gṛhamuktaṃ ca gṛhīṇī sā tataḥ smṛtā
||8||भर्तव्या एव यस्माच्च तस्माद्भार्येति सा स्मृता ॥
सा एव गृहमुक्तं च गृहीणी सा ततः स्मृता
saṃsārakalmaṣāttrātrī kalatramiti sā tataḥ ||
evaṃvidhāṃ priyāṃ ko vai nānukaṃpitumarhati
||9||संसारकल्मषात्त्रात्री कलत्रमिति सा ततः ॥
एवंविधां प्रियां को वै नानुकंपितुमर्हति
trīṇi jyotīṃṣi puruṣa iti vai devalo'bravīt ||
bhāryā karma ca vidyā ca saṃsādhyaṃ yatnatastrayam
||10||त्रीणि ज्योतींषि पुरुष इति वै देवलोऽब्रवीत् ॥
भार्या कर्म च विद्या च संसाध्यं यत्नतस्त्रयम्
tadenāṃ pīḍitāṃ cedyaḥ patirbhūtvā na pālaye ||
tato yāsye śāstravādānnarakāṃtaṃ na saṃśayaḥ
||11||तदेनां पीडितां चेद्यः पतिर्भूत्वा न पालये ॥
ततो यास्ये शास्त्रवादान्नरकांतं न संशयः
aha mapyenamiṃdraṃ vai śakto jetuṃ yathā'nṛṇām ||
punaḥ kāmaṃ kariṣye'syā dāsye putraūṃ mahābalam
||12||अह मप्येनमिंद्रं वै शक्तो जेतुं यथाऽनृणाम् ॥
पुनः कामं करिष्येऽस्या दास्ये पुत्रऊं महाबलम्
iti saṃciṃtya vajrāṃgaḥ kopavyākulalocanaḥ ||
pratikartuṃ maheṃdrāya tapo bhūyo vyavasyata
||13||इति संचिंत्य वज्रांगः कोपव्याकुललोचनः ॥
प्रतिकर्तुं महेंद्राय तपो भूयो व्यवस्यत
jñātvā tu tasya saṃkalpaṃ brahmā krūrataraṃ punaḥ ||
ājagāma tvarāyukto yatrā'sau ditinaṃdanaḥ
||14||ज्ञात्वा तु तस्य संकल्पं ब्रह्मा क्रूरतरं पुनः ॥
आजगाम त्वरायुक्तो यत्राऽसौ दितिनंदनः
uvācainaṃ sa bhagavānprabhurmadhurayā girā
||15||उवाचैनं स भगवान्प्रभुर्मधुरया गिरा
brahmovāca
kimarthaṃ bhūya eva tvaṃ niyamaṃ krūramicchasi ||
āhārābhimukho daitya tanme brūhi mahāvrataḥ
||16||किमर्थं भूय एव त्वं नियमं क्रूरमिच्छसि ॥
आहाराभिमुखो दैत्य तन्मे ब्रूहि महाव्रतः
yāvadabdasahasreṇa nirāhāreṇa vai phalam ||
tyajatā prāptamāhāraṃ labdhaṃ te kṣaṇamātrataḥ
||17||यावदब्दसहस्रेण निराहारेण वै फलम् ॥
त्यजता प्राप्तमाहारं लब्धं ते क्षणमात्रतः
tyāgo hyaprāptakāmānāṃ na tathā ca guruḥ smṛtaḥ ||
yathā prāptaṃ parityajya kāmaṃ kamalalocana ||
śrutvaitadbrahmaṇo vākyaṃ daityaḥ prāṃjalirabravīt
||18||त्यागो ह्यप्राप्तकामानां न तथा च गुरुः स्मृतः ॥
यथा प्राप्तं परित्यज्य कामं कमललोचन ॥
श्रुत्वैतद्ब्रह्मणो वाक्यं दैत्यः प्रांजलिरब्रवीत्
daitya uvāca
patnyarthe'haṃ kariṣyāmi tapo ghoraṃ pitāmaha ||
putrārthamudyataścāhaṃ yaḥ syādgīrvāṇadarpahā
||19||पत्न्यर्थेऽहं करिष्यामि तपो घोरं पितामह ॥
पुत्रार्थमुद्यतश्चाहं यः स्याद्गीर्वाणदर्पहा
etacchrutvā vaco devaḥ padmagarbhodbhavastadā ||
uvāca daityarājānaṃ prasannaścaturānanaḥ
||20||एतच्छ्रुत्वा वचो देवः पद्मगर्भोद्भवस्तदा ॥
उवाच दैत्यराजानं प्रसन्नश्चतुराननः
brahmovāca
alaṃ te tapasā vatsa mā kleśe vistare viśa ||
putraste tārakonāma bhaviṣyati mahābalaḥ
||21||अलं ते तपसा वत्स मा क्लेशे विस्तरे विश ॥
पुत्रस्ते तारकोनाम भविष्यति महाबलः
devasīmaṃtinīkāmyadhammillakavimokṣaṇaḥ ||
ityukto daityarājastu praṇamya prapitāmaham
||22||देवसीमंतिनीकाम्यधम्मिल्लकविमोक्षणः ॥
इत्युक्तो दैत्यराजस्तु प्रणम्य प्रपितामहम्
visṛjya gatvā mahiṣīṃ naṃdayā māsa tāṃ mudā ||
tau daṃpatī kṛtārthau ca jagmatuścāśramaṃ tadā
||23||विसृज्य गत्वा महिषीं नंदया मास तां मुदा ॥
तौ दंपती कृतार्थौ च जग्मतुश्चाश्रमं तदा
āhitaṃ ca tato garbhaṃ varāṃgī varavarṇinī ||
pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu dadhārodara eva hi
||24||आहितं च ततो गर्भं वरांगी वरवर्णिनी ॥
पूर्णं वर्षसहस्रं तु दधारोदर एव हि
tato varṣasahasrāṃte varāṃgī samasūyata ||
jāyamāne tu daityeṃdre tasmim̐llokabhayaṃkare
||25||ततो वर्षसहस्रांते वरांगी समसूयत ॥
जायमाने तु दैत्येंद्रे तस्मिँल्लोकभयंकरे
cacāla sakalā pṛthvī proddhūtāśca mahārṇavā ||
celurdharādharāścāpi vavurvātā vibhīṣaṇāḥ
||26||चचाल सकला पृथ्वी प्रोद्धूताश्च महार्णवा ॥
चेलुर्धराधराश्चापि ववुर्वाता विभीषणाः
jepurjapyaṃ munivarā vyādhaviddhā mṛgā iva ||
jahuḥ kāṃtiṃ ca sūryādyā nīhārāśchāṃdayandiśaḥ
||27||जेपुर्जप्यं मुनिवरा व्याधविद्धा मृगा इव ॥
जहुः कांतिं च सूर्याद्या नीहाराश्छांदयन्दिशः
jāte mahāsure tasminsarva eva mahāsurāḥ ||
ājagmurharṣitāstatra tathā cāsurayoṣitaḥ
||28||जाते महासुरे तस्मिन्सर्व एव महासुराः ॥
आजग्मुर्हर्षितास्तत्र तथा चासुरयोषितः
jagurharṣasamāviṣṭā nanṛtuścāsurāṃganāḥ ||
tato mahotsave jāte dānavānāṃ pṛthāsuta
||29||जगुर्हर्षसमाविष्टा ननृतुश्चासुरांगनाः ॥
ततो महोत्सवे जाते दानवानां पृथासुत
viṣaṇṇamanaso devāḥ samaheṃdrāstadābhavan ||
jātāmātrastu daityeṃdrastārakaścaṃḍavikramaḥ
||30||विषण्णमनसो देवाः समहेंद्रास्तदाभवन् ॥
जातामात्रस्तु दैत्येंद्रस्तारकश्चंडविक्रमः
abhiṣikto'suro daityaiḥ kuraṃgamahiṣādibhiḥ ||
sarvāsuramahārājye yutaḥ sarvairmahāsuraiḥ
||31||अभिषिक्तोऽसुरो दैत्यैः कुरंगमहिषादिभिः ॥
सर्वासुरमहाराज्ये युतः सर्वैर्महासुरैः
sa tu prāptamahārājyastārakaḥ pāṃḍusattama ||
uvāca dānavaśreṣṭhānyuktiyuktamidaṃ vacaḥ
||32||स तु प्राप्तमहाराज्यस्तारकः पांडुसत्तम ॥
उवाच दानवश्रेष्ठान्युक्तियुक्तमिदं वचः
śrṛṇudhvamasurāḥ sarve vākyaṃ mama mahābalāḥ ||
śrutvā vaḥ stheyasī buddhiḥ kriyatāṃ vacane mama
||33||श्रृणुध्वमसुराः सर्वे वाक्यं मम महाबलाः ॥
श्रुत्वा वः स्थेयसी बुद्धिः क्रियतां वचने मम
asmākaṃ jātidharmeṇa virūḍhaṃ vairamakṣayam ||
kariṣyāmyahaṃ tadvairaṃ teṣāṃ ca vijayāya ca
||34||अस्माकं जातिधर्मेण विरूढं वैरमक्षयम् ॥
करिष्याम्यहं तद्वैरं तेषां च विजयाय च
kiṃ tu tattapasā sādhyaṃ manyehaṃ surasaṃgamam ||
tasmādādau kariṣyāmi tapo ghoraṃ danoḥ sutāḥ
||35||किं तु तत्तपसा साध्यं मन्येहं सुरसंगमम् ॥
तस्मादादौ करिष्यामि तपो घोरं दनोः सुताः
tataḥ surānvijeṣyāmo bhokṣyāmo'tha jagattrayam ||
yuktopāyo'hi puruṣaḥ sthiraśrīreva jāyate
||36||ततः सुरान्विजेष्यामो भोक्ष्यामोऽथ जगत्त्रयम् ॥
युक्तोपायोऽहि पुरुषः स्थिरश्रीरेव जायते
ayuktaścapalaḥ prāptāmapi rakṣitumakṣamaḥ ||
tacchrutvā dānavāḥ sarve vākyaṃ tasyāsurasya tu
||37||अयुक्तश्चपलः प्राप्तामपि रक्षितुमक्षमः ॥
तच्छ्रुत्वा दानवाः सर्वे वाक्यं तस्यासुरस्य तु
sādhusādhvityathocuste vacanaṃ tasya vismitāḥ ||
so'gacchatpāriyātrasya gireḥ kaṃdaramuttamam
||38||साधुसाध्वित्यथोचुस्ते वचनं तस्य विस्मिताः ॥
सोऽगच्छत्पारियात्रस्य गिरेः कंदरमुत्तमम्
sarvartukusumākīrṇanānauṣadhividipitam ||
nānādhāturasasrāvicitranānāgṛhāśrayam
||39||सर्वर्तुकुसुमाकीर्णनानौषधिविदिपितम् ॥
नानाधातुरसस्राविचित्रनानागृहाश्रयम्
anekākārabahulaṃ pṛthakpakṣikulākulam ||
nānāprasravaṇopetaṃ nānāvidhajalāśayam
||40||अनेकाकारबहुलं पृथक्पक्षिकुलाकुलम् ॥
नानाप्रस्रवणोपेतं नानाविधजलाशयम्
prāpya tatkaṃdaraṃ daityaścakāra vipulaṃ tapaḥ ||
vahanpāśupatīṃ dīkṣāṃ paṃca maṃtrāñjajāpa saḥ
||41||प्राप्य तत्कंदरं दैत्यश्चकार विपुलं तपः ॥
वहन्पाशुपतीं दीक्षां पंच मंत्राञ्जजाप सः
nirāhāraḥ paṃcatapā varṣāyutamabhūtkila ||
tataḥ svadehādutkṛttya karṣaṃkarṣaṃ dinedine
||42||निराहारः पंचतपा वर्षायुतमभूत्किल ॥
ततः स्वदेहादुत्कृत्त्य कर्षंकर्षं दिनेदिने
māṃsasyāgnau juhāvaiva tato nirmāṃsatāṃ gataḥ ||
tato nirmāṃsadehaḥ sa taporāśirajāyata
||43||मांसस्याग्नौ जुहावैव ततो निर्मांसतां गतः ॥
ततो निर्मांसदेहः स तपोराशिरजायत
jajvaluḥ sarvabhūtāni tejasā tasya sarvataḥ ||
udvignāśca surāḥ sarve tapasā tasya bhīṣitāḥ
||44||जज्वलुः सर्वभूतानि तेजसा तस्य सर्वतः ॥
उद्विग्नाश्च सुराः सर्वे तपसा तस्य भीषिताः
etasminnaṃtare brahmā paramaṃ toṣamāgataḥ ||
tārakasya varaṃ dātuṃ jagāma śikharaṃ gireḥ
||45||एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा परमं तोषमागतः ॥
तारकस्य वरं दातुं जगाम शिखरं गिरेः
prāpya taṃ śailarājānaṃ haṃsasyaṃdanamāsthitaḥ ||
uvāca tārakaṃ devo girā madhurayā tadā
||46||प्राप्य तं शैलराजानं हंसस्यंदनमास्थितः ॥
उवाच तारकं देवो गिरा मधुरया तदा
brahmovāca
uttiṣṭha putra tapaso nāstyasādhyaṃ tavādhunā ||
varaṃ vṛṇīṣvābhimataṃ yatte manasi vartate
||47||उत्तिष्ठ पुत्र तपसो नास्त्यसाध्यं तवाधुना ॥
वरं वृणीष्वाभिमतं यत्ते मनसि वर्तते
ityuktastārako daityaḥ prāṃjaliḥ prāha taṃ vibhum
||48||इत्युक्तस्तारको दैत्यः प्रांजलिः प्राह तं विभुम्
tāraka uvāca
vayaṃ prabho jātidharmāḥ kṛtavairāḥ sahamaraiḥ ||
taiśca niḥśeṣitā daityāḥ kṛtāḥ krūrainṛśaṃ savat
||49||वयं प्रभो जातिधर्माः कृतवैराः सहमरैः ॥
तैश्च निःशेषिता दैत्याः कृताः क्रूरैनृशं सवत्
teṣāmahaṃ samuddhartā bhaveyamiti me matiḥ ||
avadhyaḥ sarvabhūtānāmastrāṇāṃ ca mahaujasām
||50||तेषामहं समुद्धर्ता भवेयमिति मे मतिः ॥
अवध्यः सर्वभूतानामस्त्राणां च महौजसाम्
syāmahaṃ cāmaraiścaiṣa varo mama hṛdisthitaḥ ||
etanme dehi deveśa nānyaṃ vai rocaye varam
||51||स्यामहं चामरैश्चैष वरो मम हृदिस्थितः ॥
एतन्मे देहि देवेश नान्यं वै रोचये वरम्
tamuvāca tato daityaṃ viraṃco'maranāyakaḥ ||
na yujyate vinā mṛtyuṃ dehino dehadhāraṇam ||
jātasya hi dhruvo mṛtyuḥ satyametacchrutīritam
||52||तमुवाच ततो दैत्यं विरंचोऽमरनायकः ॥
न युज्यते विना मृत्युं देहिनो देहधारणम् ॥
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः सत्यमेतच्छ्रुतीरितम्
iti saṃciṃtya varaya varaṃ yasmānna śaṃkase ||
tataḥ saṃciṃtya daityeṃdraḥ śiśutaḥ saptavāsarāt
||53||इति संचिंत्य वरय वरं यस्मान्न शंकसे ॥
ततः संचिंत्य दैत्येंद्रः शिशुतः सप्तवासरात्
tāraka uvāca
vāsarāṇāṃ ca saptānāṃ varjayitvā tu bālakam ||
devānāmapyavadhyo'haṃ bhūyāsaṃ tena yācitaḥ
||54||वासराणां च सप्तानां वर्जयित्वा तु बालकम् ॥
देवानामप्यवध्योऽहं भूयासं तेन याचितः
vavre mahāsuro mṛtyuṃ brahmāṇaṃ mānamohitaḥ ||
brahmā proce tatastaṃ ca tatheti haravākyataḥ
||55||वव्रे महासुरो मृत्युं ब्रह्माणं मानमोहितः ॥
ब्रह्मा प्रोचे ततस्तं च तथेति हरवाक्यतः
jagāma tridivaṃ devo daityo'pi svakamālayam ||
uttīrṇaṃ tapasastaṃ ca daityaṃ daityeśvarāstadā
||56||जगाम त्रिदिवं देवो दैत्योऽपि स्वकमालयम् ॥
उत्तीर्णं तपसस्तं च दैत्यं दैत्येश्वरास्तदा
parivavruḥ phalākīrṇaṃ vṛkṣaṃ śakunayo yathā ||
tasminmahati rājyasthe tārake ditinaṃdane
||57||परिवव्रुः फलाकीर्णं वृक्षं शकुनयो यथा ॥
तस्मिन्महति राज्यस्थे तारके दितिनंदने
brahmaṇābhihi tasthāne mahārṇavataṭottare ||
taravo jajñire pārtha tatra sarvartavaḥ śubhāḥ
||58||ब्रह्मणाभिहि तस्थाने महार्णवतटोत्तरे ॥
तरवो जज्ञिरे पार्थ तत्र सर्वर्तवः शुभाः
kāṃtirdyutirdhṛtirmedhā śrīrakhaṃḍā ca dānavam ||
parivavrurguṇā kīrṇaṃ niśchidrāḥ sarva eva hi
||59||कांतिर्द्युतिर्धृतिर्मेधा श्रीरखंडा च दानवम् ॥
परिवव्रुर्गुणा कीर्णं निश्छिद्राः सर्व एव हि
kālāgaruviliptāṃgaṃ mahāmukuṭamaṃḍitam ||
rucirāṃgadasannaddhaṃ mahāsiṃhāsane sthitam
||60||कालागरुविलिप्तांगं महामुकुटमंडितम् ॥
रुचिरांगदसन्नद्धं महासिंहासने स्थितम्
nṛtyaṃtyapsarasaḥ śreṣṭhā gandharvā gāyayaṃti ca ||
candrārkau dīpamārgeṣu vyajaneṣu ca mārutaḥ ||
grahā agresarāstasya jīvādeśaprabhāṣiṇaḥ
||61||नृत्यंत्यप्सरसः श्रेष्ठा गन्धर्वा गाययंति च ॥
चन्द्रार्कौ दीपमार्गेषु व्यजनेषु च मारुतः ॥
ग्रहा अग्रेसरास्तस्य जीवादेशप्रभाषिणः
evaṃ svakādbāhubalātsa daityaḥ saṃprāpya rājyaṃ parimodamānaḥ ||
kadācidābhāṣya jagāda maṃtriṇaḥ proddhṛttasarvāṃgabalena darpitaḥ
||62||एवं स्वकाद्बाहुबलात्स दैत्यः संप्राप्य राज्यं परिमोदमानः ॥
कदाचिदाभाष्य जगाद मंत्रिणः प्रोद्धृत्तसर्वांगबलेन दर्पितः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikakhaṇḍe kumāreśamāhātmaye tārakāsurotpattivarṇanaṃnāma paṃcadaśo'dhyāyaḥ || 15 ||