kecicchivaṃ samāśritya viṣṇumāśritya vedhasam
karadhama uvāca
kecicchivaṃ samāśritya viṣṇumāśritya vedhasam ||
varṇayaṃti pare mokṣaṃ tvaṃ tu kasmāttu manyase
||1||केचिच्छिवं समाश्रित्य विष्णुमाश्रित्य वेधसम् ॥
वर्णयंति परे मोक्षं त्वं तु कस्मात्तु मन्यसे
mahākāla uvāca
apāravaibhavā devāstrayo'pyete nararṣabha ||
yogīṃdrāṇāmapi tvatra ceto muhyati kiṃ mama
||2||अपारवैभवा देवास्त्रयोऽप्येते नरर्षभ ॥
योगींद्राणामपि त्वत्र चेतो मुह्यति किं मम
purā kilaivaṃ munayo naimiṣāraṇyavāsinaḥ ||
saṃdihyāṃtaḥ śreṣṭhatāyāṃ brahmalokamupāgaman
||3||पुरा किलैवं मुनयो नैमिषारण्यवासिनः ॥
संदिह्यांतः श्रेष्ठतायां ब्रह्मलोकमुपागमन्
tasminkṣaṇe viriṃco'pi ślokaṃ prahvo'bravītkila ||
anaṃtāya namastasmai yasyāṃto nopalabhyate
||4||तस्मिन्क्षणे विरिंचोऽपि श्लोकं प्रह्वोऽब्रवीत्किल ॥
अनंताय नमस्तस्मै यस्यांतो नोपलभ्यते
maheśāya ca bhakte dvau kṛpāyetāṃ sadā mayi ||
tataḥ śreṣṭhaṃ ca taṃ matvā kṣīrodaṃ munayo yayuḥ
||5||महेशाय च भक्ते द्वौ कृपायेतां सदा मयि ॥
ततः श्रेष्ठं च तं मत्वा क्षीरोदं मुनयो ययुः
tatra yogeśvaraḥ ślokaṃ prabudhyannamumabravīt ||
brahmāṇaṃ sarvabhūteṣu paramaṃ brahmarūpiṇam
||6||तत्र योगेश्वरः श्लोकं प्रबुध्यन्नमुमब्रवीत् ॥
ब्रह्माणं सर्वभूतेषु परमं ब्रह्मरूपिणम्
sadāśivaṃ ca vaṃde tau bhavetāṃ maṃgalāya me ||
tataste vismitā viprā apasṛtya yayuḥ punaḥ
||7||सदाशिवं च वंदे तौ भवेतां मंगलाय मे ॥
ततस्ते विस्मिता विप्रा अपसृत्य ययुः पुनः
kailāse dadṛśuḥ sthāṇuṃ vadaṃtaṃ girijāṃ prati ||
ekādaśyāṃ pranṛtyāni jāgare viṣṇusadmani
||8||कैलासे ददृशुः स्थाणुं वदंतं गिरिजां प्रति ॥
एकादश्यां प्रनृत्यानि जागरे विष्णुसद्मनि
sadā tapasyāṃ carāmi prītyarthaṃ harivedhasoḥ ||
śrutveti cāpasṛtyaiva khinnāste munayo'bruvan
||9||सदा तपस्यां चरामि प्रीत्यर्थं हरिवेधसोः ॥
श्रुत्वेति चापसृत्यैव खिन्नास्ते मुनयोऽब्रुवन्
yadvā devā na saṃyāṃti pāraṃ ye ca parasparam ||
tatsṛṣṭasṛṣṭasṛṣṭeṣu gaṇanā kā'smadādiṣu
||10||यद्वा देवा न संयांति पारं ये च परस्परम् ॥
तत्सृष्टसृष्टसृष्टेषु गणना काऽस्मदादिषु
uttamādhamamadhyatvamamīṣāṃ varṇayaṃti ye ||
asatyavādinaḥ pāpāste yāṃti nirayaṃ dhruvam
||11||उत्तमाधममध्यत्वममीषां वर्णयंति ये ॥
असत्यवादिनः पापास्ते यांति निरयं ध्रुवम्
evaṃ te niściyāmāsurnaimiṣeyā stapasvinaḥ ||
satyametacca rājeṃdra mamāpīdaṃ mataṃ sphuṭam
||12||एवं ते निश्चियामासुर्नैमिषेया स्तपस्विनः ॥
सत्यमेतच्च राजेंद्र ममापीदं मतं स्फुटम्
jāpakānāṃ sahasrāṇi vaiṣṇavānāṃ tathaiva ca ||
śaivānāṃ ca vidhiṃ viṣṇuṃ sthāṇuṃ cāpyanvamūmucan
||13||जापकानां सहस्राणि वैष्णवानां तथैव च ॥
शैवानां च विधिं विष्णुं स्थाणुं चाप्यन्वमूमुचन्
tasmādyasya manorāgo yasmindeve bhavetsphuṭam ||
sa taṃ bhajedvipāpaḥ syānmamedaṃ matamuttamam
||14||तस्माद्यस्य मनोरागो यस्मिन्देवे भवेत्स्फुटम् ॥
स तं भजेद्विपापः स्यान्ममेदं मतमुत्तमम्
karaṃdhama uvāca
kāni pāpāni vipreṃdra yaistu saṃmūḍhacetasaḥ ||
na vedeṣu na dharmeṣu ratimāpadyate manaḥ
||15||कानि पापानि विप्रेंद्र यैस्तु संमूढचेतसः ॥
न वेदेषु न धर्मेषु रतिमापद्यते मनः
mahākāla uvāca
adharmabhedā vijñeyāścittavṛttiprabhedataḥ ||
sthūlāḥ sūkṣmā asūkṣmāśca koṭibhedairanekaśaḥ
||16||अधर्मभेदा विज्ञेयाश्चित्तवृत्तिप्रभेदतः ॥
स्थूलाः सूक्ष्मा असूक्ष्माश्च कोटिभेदैरनेकशः
tatra ye pāpanicayāḥ sthūlā narakahetavaḥ ||
te samāsena kathyaṃte manovākkāyasādhanāḥ
||17||तत्र ये पापनिचयाः स्थूला नरकहेतवः ॥
ते समासेन कथ्यंते मनोवाक्कायसाधनाः
tu. mahābhārata anuśāsana 13.2 parastrīdravyasaṃkalpaścetasāniṣṭaciṃtanam ||
akāryābhiniveśaśca caturddhā karma mānasam
||18||तु. महाभारत अनुशासन १३.२ परस्त्रीद्रव्यसंकल्पश्चेतसानिष्टचिंतनम् ॥
अकार्याभिनिवेशश्च चतुर्द्धा कर्म मानसम्
anibaddhapralāpitvamasatyaṃ cāpriyaṃ ca yat ||
parāpavādapaiśunyaṃ caturdhā karma vācikam
||19||अनिबद्धप्रलापित्वमसत्यं चाप्रियं च यत् ॥
परापवादपैशुन्यं चतुर्धा कर्म वाचिकम्
abhakṣyabhakṣaṇaṃ hiṃsā mithyā kāmasya sevanam ||
parasvānāmupādānaṃ caturdhā karma kāyikam
||20||अभक्ष्यभक्षणं हिंसा मिथ्या कामस्य सेवनम् ॥
परस्वानामुपादानं चतुर्धा कर्म कायिकम्
ityetaddvādaśavidhaṃ karma proktaṃ trisaṃbhavam ||
asya bhedānpunarvakṣye yeṣāṃ phalamanaṃtakam
||21||इत्येतद्द्वादशविधं कर्म प्रोक्तं त्रिसंभवम् ॥
अस्य भेदान्पुनर्वक्ष्ये येषां फलमनंतकम्
ye dviṣaṃti mahādevaṃ saṃsārārṇavatārakam ||
sumahātpātakopetāste yāṃti narakāgniṣu
||22||ये द्विषंति महादेवं संसारार्णवतारकम् ॥
सुमहात्पातकोपेतास्ते यांति नरकाग्निषु
mahāṃti pātakānyāhurniraṃtaraphalāni ṣaṭ ||
nābhinaṃdaṃti ye dṛṣṭvā śaṃkaraṃ na stuvaṃti ye
||23||महांति पातकान्याहुर्निरंतरफलानि षट् ॥
नाभिनंदंति ये दृष्ट्वा शंकरं न स्तुवंति ये
yatheṣṭaceṣṭā niḥśaṃkāḥ saṃtiṣṭhaṃti ramaṃti ca ||
upacāravinirmuktāḥ śivasya gurusaṃnidhau
||24||यथेष्टचेष्टा निःशंकाः संतिष्ठंति रमंति च ॥
उपचारविनिर्मुक्ताः शिवस्य गुरुसंनिधौ
śivācāraṃ na manyaṃte śivabhaktāndviṣaṃti ṣaṭ ||
gurumārttamaśaktaṃ vā videśaprasthitaṃ tathā
||25||शिवाचारं न मन्यंते शिवभक्तान्द्विषंति षट् ॥
गुरुमार्त्तमशक्तं वा विदेशप्रस्थितं तथा
aribhiḥ paribhūtaṃ vā yastyajati sa pāpakṛt ||
tadbhāryāputramitreṣu yaścāvajñāṃ karoti vā
||26||अरिभिः परिभूतं वा यस्त्यजति स पापकृत् ॥
तद्भार्यापुत्रमित्रेषु यश्चावज्ञां करोति वा
ityetatpātakaṃ jñeyaṃ guruniṃdāsamaṃ mahat ||
brahmaghnaśca surāpaśca steyī ca gurutalpagaḥ
||27||इत्येतत्पातकं ज्ञेयं गुरुनिंदासमं महत् ॥
ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः
mahāpātakinastvete tatsaṃsargī ca paṃcamaḥ ||
krodhāddveṣādbhayāllobhādbrāhmaṇasya vadaṃti ye
||28||महापातकिनस्त्वेते तत्संसर्गी च पंचमः ॥
क्रोधाद्द्वेषाद्भयाल्लोभाद्ब्राह्मणस्य वदंति ये
marmāṃtikaṃ mahādoṣaṃ brahmaghnaḥ sa prakīrtitaḥ ||
brāhmaṇaṃ yaḥ samāhūya yācamānamakiṃcanam
||29||मर्मांतिकं महादोषं ब्रह्मघ्नः स प्रकीर्तितः ॥
ब्राह्मणं यः समाहूय याचमानमकिंचनम्
paścānnāstīti yo brūyātsa ca vai brahmahā smṛtaḥ ||
yaśca vidyābhimānena nistejayati saddvijam
||30||पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्स च वै ब्रह्महा स्मृतः ॥
यश्च विद्याभिमानेन निस्तेजयति सद्द्विजम्
udāsīnaḥ sabhāmadhye brahmahā sa prakīrtitaḥ ||
mithyāguṇaiḥ svamātmānaṃ nayatyutkarṣatāṃ balāt
||31||उदासीनः सभामध्ये ब्रह्महा स प्रकीर्तितः ॥
मिथ्यागुणैः स्वमात्मानं नयत्युत्कर्षतां बलात्
viruddhaṃ gurubhiḥ sārdhaṃ brahmaghnaḥ sa prakīrtitaḥ ||
kṣuttṛṣṇātaptadehānāṃ dvijānāṃ bhoktumicchatām
||32||विरुद्धं गुरुभिः सार्धं ब्रह्मघ्नः स प्रकीर्तितः ॥
क्षुत्तृष्णातप्तदेहानां द्विजानां भोक्तुमिच्छताम्
yaḥ samācarate vighnaṃ tamāhurbrahmagātakam ||
piśunaḥ sarvalokānāṃ chidrānveṣaṇatatparaḥ
||33||यः समाचरते विघ्नं तमाहुर्ब्रह्मगातकम् ॥
पिशुनः सर्वलोकानां छिद्रान्वेषणतत्परः
udvegajananaḥ krūraḥ sa ca vai brahmahā smṛtaḥ ||
gavāṃ tṛṣābhibhūtānāṃ jalārthamupasarpatām
||34||उद्वेगजननः क्रूरः स च वै ब्रह्महा स्मृतः ॥
गवां तृषाभिभूतानां जलार्थमुपसर्पताम्
yaḥ samācarate vighnaṃ tamāhurbrahmaghātakam ||
paradoṣaṃ parijñāya nṛpakarṇe japeta yaḥ
||35||यः समाचरते विघ्नं तमाहुर्ब्रह्मघातकम् ॥
परदोषं परिज्ञाय नृपकर्णे जपेत यः
pāpīyānpiśunaḥ krūrastamāhurbrahmaghātakam ||
nyāyenopārjitaṃ vipraistaddravyaharaṇaṃ ca yat
||36||पापीयान्पिशुनः क्रूरस्तमाहुर्ब्रह्मघातकम् ॥
न्यायेनोपार्जितं विप्रैस्तद्द्रव्यहरणं च यत्
chadmanā vā balādvāpi brahmahatyāsamaṃ matam ||
adhītya yaśca śāstrāṇi parityajati mūḍhadhīḥ
||37||छद्मना वा बलाद्वापि ब्रह्महत्यासमं मतम् ॥
अधीत्य यश्च शास्त्राणि परित्यजति मूढधीः
surāpānasamaṃ jñeyaṃ jīvanāyaiva vā paṭhet ||
agnihotraparityāgaḥ paṃcayajñopakarmaṇām
||38||सुरापानसमं ज्ञेयं जीवनायैव वा पठेत् ॥
अग्निहोत्रपरित्यागः पंचयज्ञोपकर्मणाम्
mātṛpitṛparityāgaḥ kūṭasākṣī suhṛdvadhaḥ ||
abhakṣyabhakṣaṇaṃ vanyajaṃtūnāṃ kāmyayā vadhaḥ
||39||मातृपितृपरित्यागः कूटसाक्षी सुहृद्वधः ॥
अभक्ष्यभक्षणं वन्यजंतूनां काम्यया वधः
grāmaṃ vanaṃ gavāvāsaṃ yaśca krodhena dīpayet ||
iti ghorāṇi pāpāni surāpānasamāni ca
||40||ग्रामं वनं गवावासं यश्च क्रोधेन दीपयेत् ॥
इति घोराणि पापानि सुरापानसमानि च
dīnasarvasvaharaṇaṃ narastrīgajavājinām ||
gobhūratnasuvarṇānāmauṣadhīnāṃ rasasya ca
||41||दीनसर्वस्वहरणं नरस्त्रीगजवाजिनाम् ॥
गोभूरत्नसुवर्णानामौषधीनां रसस्य च
caṃdanāgarukarpūrakastūrīpaṭṭavāsasām ||
hastanyāsāpaharaṇaṃ skamasteyasamaṃ smṛtam
||42||चंदनागरुकर्पूरकस्तूरीपट्टवाससाम् ॥
हस्तन्यासापहरणं स्कमस्तेयसमं स्मृतम्
kanyānāṃ varayogyānāmadānaṃ sadṛśe vare ||
putramitrakalatreṣu gamanaṃ bhaginīṣu ca
||43||कन्यानां वरयोग्यानामदानं सदृशे वरे ॥
पुत्रमित्रकलत्रेषु गमनं भगिनीषु च
kumārīsāhasaṃ ghoramaṃtyajastrīniṣevaṇam ||
savarṇāyāśca gamanaṃ gurutalpasamaṃ smṛtam
||44||कुमारीसाहसं घोरमंत्यजस्त्रीनिषेवणम् ॥
सवर्णायाश्च गमनं गुरुतल्पसमं स्मृतम्
dvijāyārthaṃ pratiśrutya na prayacchati yaḥ punaḥ ||
na ca casmārayate vipraṃ tulyaṃ tadupapapātakam
||45||द्विजायार्थं प्रतिश्रुत्य न प्रयच्छति यः पुनः ॥
न च चस्मारयते विप्रं तुल्यं तदुपपपातकम्
abhimānotikopaśca dāṃbhikatvaṃ kṛtaghnatā ||
atyaṃtaviṣayāsaktiḥ kārpaṇyaṃ śāṭhyamatsaram
||46||अभिमानोतिकोपश्च दांभिकत्वं कृतघ्नता ॥
अत्यंतविषयासक्तिः कार्पण्यं शाठ्यमत्सरम्
bhṛtyānāṃ ca parityāgaḥ sādhubaṃdhutapasvinām ||
gavāṃ kṣatriyavaiśyānāṃ strīśūdrāṇāṃ ca tāḍanam
||47||भृत्यानां च परित्यागः साधुबंधुतपस्विनाम् ॥
गवां क्षत्रियवैश्यानां स्त्रीशूद्राणां च ताडनम्
śivāśramatarūṇāṃ ca puṣpārāmavināśanam ||
ayājyānāṃ yājanaṃ cāpyayācyānāṃ ca yācanam
||48||शिवाश्रमतरूणां च पुष्पारामविनाशनम् ॥
अयाज्यानां याजनं चाप्ययाच्यानां च याचनम्
yajñārāmataḍāgādidārāpatyasya vikrayaḥ ||
tīrthayātropavāsānāṃ vratāyatanakarmaṇām
||49||यज्ञारामतडागादिदारापत्यस्य विक्रयः ॥
तीर्थयात्रोपवासानां व्रतायतनकर्मणाम्
strīdhanānyupajīvaṃti strībhiratyaṃtanirjitāḥ ||
arakṣaṇaṃ ca nārīṇāṃ madyapastrīniṣevaṇam
||50||स्त्रीधनान्युपजीवंति स्त्रीभिरत्यंतनिर्जिताः ॥
अरक्षणं च नारीणां मद्यपस्त्रीनिषेवणम्
ṛṇānāmapradānaṃ ca mithyāghṛddhyupajīvanam ||
niṃditānāṃ dhanādānaṃ sādvīkanyoktidūṣaṇam
||51||ऋणानामप्रदानं च मिथ्याघृद्ध्युपजीवनम् ॥
निंदितानां धनादानं साद्वीकन्योक्तिदूषणम्
viṣamāraṇayaṃtrāṇāṃ proyago mūlakarmaṇām ||
uccāṭanābhicārāśca rāgavidveṣaṇakriyā
||52||विषमारणयंत्राणां प्रोयगो मूलकर्मणाम् ॥
उच्चाटनाभिचाराश्च रागविद्वेषणक्रिया
jihvākāmopabho gārthaṃ yasyāraṃbhaḥ svakarmasu ||
mūlyenādhyāpayedyastu mūlyenādhīyate ca ye
||53||जिह्वाकामोपभो गार्थं यस्यारंभः स्वकर्मसु ॥
मूल्येनाध्यापयेद्यस्तु मूल्येनाधीयते च ये
vrātyatā vratasaṃtyāgaḥ sarvāhāraniṣevaṇam ||
asacchāstrābhigamanaṃ śuṣkatarkāva laṃbanam
||54||व्रात्यता व्रतसंत्यागः सर्वाहारनिषेवणम् ॥
असच्छास्त्राभिगमनं शुष्कतर्काव लंबनम्
devāgnigurusādhūnāṃ niṃdā gobrāhmaṇasya ca ||
pratyakṣaṃ vā parokṣaṃ vā rājñāṃ maṃḍalināmapi
||55||देवाग्निगुरुसाधूनां निंदा गोब्राह्मणस्य च ॥
प्रत्यक्षं वा परोक्षं वा राज्ञां मंडलिनामपि
utsannapatṛdevejyāḥ svakarmatyāginaśca ye ||
duḥśīlā nāstikāḥ pāpā na sadā satyavādinaḥ
||56||उत्सन्नपतृदेवेज्याः स्वकर्मत्यागिनश्च ये ॥
दुःशीला नास्तिकाः पापा न सदा सत्यवादिनः
parvakāle divā cāpsu viyonau paśuyoniṣu ||
rajasvalāsvayonau ca maithunaṃ yaḥ samācaret
||57||पर्वकाले दिवा चाप्सु वियोनौ पशुयोनिषु ॥
रजस्वलास्वयोनौ च मैथुनं यः समाचरेत्
strīputramitrasuhṛdāmāśācchedakarāśca ye ||
janasyāpriyavaktāraḥ krūrāḥ samayabhedinaḥ
||58||स्त्रीपुत्रमित्रसुहृदामाशाच्छेदकराश्च ये ॥
जनस्याप्रियवक्तारः क्रूराः समयभेदिनः
bhettā taḍāgakūpānāṃ saṃkramāṇāṃrasasya ca ||
ekapaṃktisthitānāṃ ca pākabhedaṃ karoti yaḥ
||59||भेत्ता तडागकूपानां संक्रमाणांरसस्य च ॥
एकपंक्तिस्थितानां च पाकभेदं करोति यः
ityetaiśca narāḥ pāpairupapātakinaḥ smṛtāḥ ||
yuktāstadunakaiḥ pāpaiḥ pāpinastānnibodha me
||60||इत्येतैश्च नराः पापैरुपपातकिनः स्मृताः ॥
युक्तास्तदुनकैः पापैः पापिनस्तान्निबोध मे
ye gobrāhmaṇakanyānāṃ svāmimitratapasvinām ||
antaraṃ yāṃti kāryeṣu te smṛtāḥ pāpino narāḥ
||61||ये गोब्राह्मणकन्यानां स्वामिमित्रतपस्विनाम् ॥
अन्तरं यांति कार्येषु ते स्मृताः पापिनो नराः
paraśriyābhitapyaṃte hīnāṃ savaṃti ye striyām ||
paṃktyarthaṃ ye na kurvaṃti dānayajñādikāḥ kriyāḥ
||62||परश्रियाभितप्यंते हीनां सवंति ये स्त्रियाम् ॥
पंक्त्यर्थं ये न कुर्वंति दानयज्ञादिकाः क्रियाः
goṣṭhāgnijalarathyāsu tarucchāyānageṣu ca ||
tyajaṃti ye purīṣādyamārāmāyataneṣu ca
||63||गोष्ठाग्निजलरथ्यासु तरुच्छायानगेषु च ॥
त्यजंति ये पुरीषाद्यमारामायतनेषु च
gītavādyaratā nityā mattāḥ kilakilāparāḥ ||
kūṭaveṣakriyācārāḥ kūṭasaṃvyavahāriṇaḥ
||64||गीतवाद्यरता नित्या मत्ताः किलकिलापराः ॥
कूटवेषक्रियाचाराः कूटसंव्यवहारिणः
kūṭaśāsanakartāraḥ kūṭayuddhakarāśca ye ||
nirdayo'tīva bhṛtyeṣu paśūnāṃ damanaśca yaḥ
||65||कूटशासनकर्तारः कूटयुद्धकराश्च ये ॥
निर्दयोऽतीव भृत्येषु पशूनां दमनश्च यः
mithyāprasādito vākyamākarṇayati yaḥ śanaiḥ ||
capalaścāpi māyāvī śaṭho mithyāvinītakaḥ
||66||मिथ्याप्रसादितो वाक्यमाकर्णयति यः शनैः ॥
चपलश्चापि मायावी शठो मिथ्याविनीतकः
yo bhāryāputramitrāṇi bālavṛddhakṛśāturān ||
bhṛtyānatithibaṃdhūṃśca tyaktvāśnāti bubhukṣitān
||67||यो भार्यापुत्रमित्राणि बालवृद्धकृशातुरान् ॥
भृत्यानतिथिबंधूंश्च त्यक्त्वाश्नाति बुभुक्षितान्
yaḥ svayaṃ mṛṣṭamaśnāti viprāyānyatprayacchati ||
vṛthāpākaḥ sa vijñeyo brahmavādivigarhitaḥ
||68||यः स्वयं मृष्टमश्नाति विप्रायान्यत्प्रयच्छति ॥
वृथापाकः स विज्ञेयो ब्रह्मवादिविगर्हितः
niyamānsvayamādāya ye tyajaṃtyajiteṃdriyāḥ ||
ye tāḍayaṃti gāṃ nityaṃ vāhayaṃti muhurmuhuḥ
||69||नियमान्स्वयमादाय ये त्यजंत्यजितेंद्रियाः ॥
ये ताडयंति गां नित्यं वाहयंति मुहुर्मुहुः
durbalānnaiva puṣṇaṃti praṇaṣṭārthā dviṣaṃti ca ||
pīḍayantyabhicāreṇa sakṣatānvāhayaṃti ca
||70||दुर्बलान्नैव पुष्णंति प्रणष्टार्था द्विषंति च ॥
पीडयन्त्यभिचारेण सक्षतान्वाहयंति च
teṣā madattvā cāśraṃti cikitsaṃti na rogiṇaḥ ||
ajāviko māhiṣikaḥ samudrī vṛṣalīpatiḥ
||71||तेषा मदत्त्वा चाश्रंति चिकित्संति न रोगिणः ॥
अजाविको माहिषिकः समुद्री वृषलीपतिः
hīnavarṇātmavṛttiśca vaidyo dharmadhvajī ca yaḥ ||
yaśca śāstramatikramya svecchayaivāharetkaram
||72||हीनवर्णात्मवृत्तिश्च वैद्यो धर्मध्वजी च यः ॥
यश्च शास्त्रमतिक्रम्य स्वेच्छयैवाहरेत्करम्
sadā daṇḍaruciryaśca yo vā daṇḍarucirna hi ||
utkocakairadhikṛtaistaskaraisca prapīḍyate
||73||सदा दण्डरुचिर्यश्च यो वा दण्डरुचिर्न हि ॥
उत्कोचकैरधिकृतैस्तस्करैस्च प्रपीड्यते
yasya rājñaḥ prajā rāṣṭre pacyate narakeṣu saḥ ||
acauraṃ cauravatpaśyeccauraṃ vā'caurarūpiṇam
||74||यस्य राज्ञः प्रजा राष्ट्रे पच्यते नरकेषु सः ॥
अचौरं चौरवत्पश्येच्चौरं वाऽचौररूपिणम्
ālasyopahato rājā vyasanī narakaṃ vrajet ||
evamādīni cānyāni pāpānyāhuḥ purāvidaḥ
||75||आलस्योपहतो राजा व्यसनी नरकं व्रजेत् ॥
एवमादीनि चान्यानि पापान्याहुः पुराविदः
yadvātadvā paradravyamapi sarṣapamātrakam ||
apahṛtya naraḥ pāpo nārakī nātra saṃśayaḥ
||76||यद्वातद्वा परद्रव्यमपि सर्षपमात्रकम् ॥
अपहृत्य नरः पापो नारकी नात्र संशयः
evamādyairnaraḥ pāpairutkrāntaiḥ samanaṃtaram ||
śarīraṃ yātanārthāya pūrvākāramavāpnuyāt
||77||एवमाद्यैर्नरः पापैरुत्क्रान्तैः समनंतरम् ॥
शरीरं यातनार्थाय पूर्वाकारमवाप्नुयात्
tasmāttrividhamapyetannārakīyaṃ vivarjayet ||
sadāśivaṃ ca śaraṇaṃ vrajetsacchraddhayā yutaḥ
||78||तस्मात्त्रिविधमप्येतन्नारकीयं विवर्जयेत् ॥
सदाशिवं च शरणं व्रजेत्सच्छ्रद्धया युतः
namaskāraḥ stutiḥ pūjā nāmasaṃkīrtanaṃ tathā ||
saṃparkātkautukāllobhānna tasya viphalaṃ bhavet
||79||नमस्कारः स्तुतिः पूजा नामसंकीर्तनं तथा ॥
संपर्कात्कौतुकाल्लोभान्न तस्य विफलं भवेत्
karaṃdhama uvāca
saṃkṣepācchivapūjāyā vidhānaṃ vaktumarhasi ||
kṛtena yena manujaḥ śivapūjāphalaṃ labhet
||80||संक्षेपाच्छिवपूजाया विधानं वक्तुमर्हसि ॥
कृतेन येन मनुजः शिवपूजाफलं लभेत्
mahākāla uvāca
prātarmadhyāhnasāyāhne śaṃkaraṃ sarvadā bhajet ||
darśanātsparśanānmartyaḥ kṛtatṛtyo bhavetsphuṭam
||81||प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने शंकरं सर्वदा भजेत् ॥
दर्शनात्स्पर्शनान्मर्त्यः कृततृत्यो भवेत्स्फुटम्
ādau snānaṃ prakurvita bhasmasnānamathāpi vā ||
āpadgataḥ kaṇṭhasnānaṃ mantrasnānamathāpi vā
||82||आदौ स्नानं प्रकुर्वित भस्मस्नानमथापि वा ॥
आपद्गतः कण्ठस्नानं मन्त्रस्नानमथापि वा
āvikaṃ paridadhyācca tato vāsaḥ sitaṃ ca vā ||
dhāturaktamatho navyaṃ malinaṃ saṃdhitaṃ na ca
||83||आविकं परिदध्याच्च ततो वासः सितं च वा ॥
धातुरक्तमथो नव्यं मलिनं संधितं न च
uttarīyaṃ ca saṃdadhyādvinā tanniṣphalārcanam ||
bhasmatripuṇḍradhārī ca lalāṭe hṛti cāṃsayoḥ
||84||उत्तरीयं च संदध्याद्विना तन्निष्फलार्चनम् ॥
भस्मत्रिपुण्ड्रधारी च ललाटे हृति चांसयोः
pūjayedyo mahādevaṃ prītaḥ paśyati taṃ muhuḥ ||
sarvadoṣānbahiḥ kṣipya śivāyatanamāviśet
||85||पूजयेद्यो महादेवं प्रीतः पश्यति तं मुहुः ॥
सर्वदोषान्बहिः क्षिप्य शिवायतनमाविशेत्
praviśya ca praṇamyeśaṃ tato garbhagṛhaṃ viśet ||
pāṇī prakṣālya taccitto nirmālyamavaropayet
||86||प्रविश्य च प्रणम्येशं ततो गर्भगृहं विशेत् ॥
पाणी प्रक्षाल्य तच्चित्तो निर्माल्यमवरोपयेत्
yena rudrāyate bhaktyā kurute mārjanakriyām ||
tasmānmārjayate tvevaṃ sthāṇunaitatparasparam
||87||येन रुद्रायते भक्त्या कुरुते मार्जनक्रियाम् ॥
तस्मान्मार्जयते त्वेवं स्थाणुनैतत्परस्परम्
rudrabhaktyā ca saṃtiṣṭhenamālinyaṃ mārjayettataḥ ||
bhaktirdevasya tiṣṭhenna mālinyaṃ mārjataḥ sadā
||88||रुद्रभक्त्या च संतिष्ठेनमालिन्यं मार्जयेत्ततः ॥
भक्तिर्देवस्य तिष्ठेन्न मालिन्यं मार्जतः सदा
gaḍukānpūrayetpaścānnirmalena jalena vai ||
gaḍukāstu samāḥ sarve sarve ca śubhadarśanāḥ
||89||गडुकान्पूरयेत्पश्चान्निर्मलेन जलेन वै ॥
गडुकास्तु समाः सर्वे सर्वे च शुभदर्शनाः
nirvraṇāḥ saumyarūpāśca sarve codakapūritāḥ ||
vastrapūtajalaiḥ pūrṇāgandhadhūpaiśca vāsitāḥ
||90||निर्व्रणाः सौम्यरूपाश्च सर्वे चोदकपूरिताः ॥
वस्त्रपूतजलैः पूर्णागन्धधूपैश्च वासिताः
kṣālitāḥ pūritā nītāḥ ṣaḍakṣarajapena ca ||
gaḍukāṣcaśataṃ kuryādathavāpyaṣṭaviṃśatiḥ
||91||क्षालिताः पूरिता नीताः षडक्षरजपेन च ॥
गडुकाष्चशतं कुर्यादथवाप्यष्टविंशतिः
aṣṭādaśāpi caturastatonyūnaṃ na kārayet ||
payo dadhi ghṛtaṃ caiva kṣaudramikṣurasaṃ tathā
||92||अष्टादशापि चतुरस्ततोन्यूनं न कारयेत् ॥
पयो दधि घृतं चैव क्षौद्रमिक्षुरसं तथा
evaṃ sarvaṃ ca taddravyaṃ vāmataḥ saṃnyasedbhavāt ||
tato bahirviniṣkramya pūjayetpratihārakān
||93||एवं सर्वं च तद्द्रव्यं वामतः संन्यसेद्भवात् ॥
ततो बहिर्विनिष्क्रम्य पूजयेत्प्रतिहारकान्
sarveṣāṃ vācakā mantrāḥ kathyaṃte'taḥ paraṃ kramāt
||94||सर्वेषां वाचका मन्त्राः कथ्यंतेऽतः परं क्रमात्
oṃgaṃ gaṇapataye namaḥ ||
oṃkṣāṃ kṣetrapālāya namaḥ ||
oṃgaṃ gurubhyo namaḥ ||
iti ākāśe ||
oṃkauṃ kuladevyai namaḥ ||
oṃ naṃdine namaḥ ||
oṃmahākālāya namaḥ ||
oṃdhātre vidhātrai namaḥ ||
tataḥ pravisya liṃgācca kiñciddakṣiṇataḥ śuciḥ ||
udaṅmukhaḥ kṣaṇaṃ dhyāyetsamakāyāsanasthitaḥ
||95||ॐगं गणपतये नमः ॥
ॐक्षां क्षेत्रपालाय नमः ॥
ॐगं गुरुभ्यो नमः ॥
इति आकाशे ॥
ॐकौं कुलदेव्यै नमः ॥
ॐ नंदिने नमः ॥
ॐमहाकालाय नमः ॥
ॐधात्रे विधात्रै नमः ॥
ततः प्रविस्य लिंगाच्च किञ्चिद्दक्षिणतः शुचिः ॥
उदङ्मुखः क्षणं ध्यायेत्समकायासनस्थितः
darbhādibhiḥ parivṛtaṃ madhyapadmārkamaṃḍalam ||
somamaṇḍalamadhyasthaṃ dhyāyedvai vahnimaṃḍalam
||96||दर्भादिभिः परिवृतं मध्यपद्मार्कमंडलम् ॥
सोममण्डलमध्यस्थं ध्यायेद्वै वह्निमंडलम्
tanmadhye viśvarūpaṃ ca vāmādyaṣṭādiśaktikam ||
paṃcavaktraṃ daśabhujaṃ trinetraṃ caṃdrabhūṣitam
||97||तन्मध्ये विश्वरूपं च वामाद्यष्टादिशक्तिकम् ॥
पंचवक्त्रं दशभुजं त्रिनेत्रं चंद्रभूषितम्
vāmāṃkagirijaṃ devaṃ dhyāyetsiddhaiḥ stutaṃ muhuḥ ||
tataḥ pūrvaṃ pradadyācca pādyārghaṃ śaṃbhave nṛpa
||98||वामांकगिरिजं देवं ध्यायेत्सिद्धैः स्तुतं मुहुः ॥
ततः पूर्वं प्रदद्याच्च पाद्यार्घं शंभवे नृप
pānīyamakṣatā darbhā gaṃdhapūṣpaṃ sasarpiṣam ||
kṣīraṃ dadhi madhu punarnavāṃgo'rghaḥ prakīrtitaḥ
||99||पानीयमक्षता दर्भा गंधपूष्पं ससर्पिषम् ॥
क्षीरं दधि मधु पुनर्नवांगोऽर्घः प्रकीर्तितः
tataḥ śraddhārdracittasya snānaṃ liṃgasya cācaret ||
gṛhītvā gaḍukaṃ pūrvaṃ malasnānaṃ samācaret
||100||ततः श्रद्धार्द्रचित्तस्य स्नानं लिंगस्य चाचरेत् ॥
गृहीत्वा गडुकं पूर्वं मलस्नानं समाचरेत्
arddhena snāpayetpūrvaṃ kuryācca malagharṣaṇam ||
sarveṇa snāpayetpaścātpūjayetsnāpayettataḥ
||101||अर्द्धेन स्नापयेत्पूर्वं कुर्याच्च मलघर्षणम् ॥
सर्वेण स्नापयेत्पश्चात्पूजयेत्स्नापयेत्ततः
praṇamya ca tato bhaktyā snāpayenmūlamaṃtrataḥ ||
oṃhūṃ viśvamūrtaye śivāya nama ||
iti dvādaśākṣaro mūlamaṃtraḥ
||102||प्रणम्य च ततो भक्त्या स्नापयेन्मूलमंत्रतः ॥
ॐहूं विश्वमूर्तये शिवाय नम ॥
इति द्वादशाक्षरो मूलमंत्रः
vārikṣaradadhikṣaudraghṛtenekṣurasena ca ||
snāpayenmūlamantreṇa jaladhūpārcanātpṛthak
||103||वारिक्षरदधिक्षौद्रघृतेनेक्षुरसेन च ॥
स्नापयेन्मूलमन्त्रेण जलधूपार्चनात्पृथक्
gaḍukaiḥ snāpayetsarvaiḥ snātaṃ gandhairvirūkṣayet
||104||गडुकैः स्नापयेत्सर्वैः स्नातं गन्धैर्विरूक्षयेत्
virūkṣitaṃ tataḥ snāpya śrīkhaṇḍena vilepayet ||
pūjayedvividhaiḥ puṣpairvidhinā yena tacchṛṇu
||105||विरूक्षितं ततः स्नाप्य श्रीखण्डेन विलेपयेत् ॥
पूजयेद्विविधैः पुष्पैर्विधिना येन तच्छृणु
āgneyapāde ||
oṃdharmāya namaḥ ||
nairṛtake ||
oṃjñānāya namaḥ ||
vāyavye ||
oṃvairāgyāya namaḥ ||
īśānapāde ||
oṃaiśvaryāya namaḥ ||
pūrvapāde ||
oṃadharmāya namaḥ ||
dakṣiṇe ||
oṃajñānāya namaḥ ||
paścime ||
oṃavairāgyāya namaḥ ||
uttare oṃanaiśvaryāya namaḥ ||
oṃanantāya namaḥ ||
oṃpadmāya namaḥ oṃarkamaṇḍalā namaḥ ||
oṃsomamaṇḍalāya namaḥ ||
oṃvahnimaṇḍalā namaḥ ||
oṃvāmājyeṣṭhādipaṃcamantraśaktibhyo namaḥ ||
oṃparamaprakṛtyai devyai namaḥ ||
oṃīśānatatpuruṣāghoravāmadevasadyojātapañcavaktrāya rudrasādhyavasvādityaviśvedevādidevaviśvarūpāya aṇḍajasvedajodbhijjajarāyujarūpasthāvarajaṅgamamūrtaye parameśvarāya oṃhūṃ viśvamūrtaye śivāya namastriśūladhanuḥkhaḍgakapāladaṇḍakuṭhārebhyaḥ
||106||आग्नेयपादे ॥
ॐधर्माय नमः ॥
नैर्ऋतके ॥
ॐज्ञानाय नमः ॥
वायव्ये ॥
ॐवैराग्याय नमः ॥
ईशानपादे ॥
ॐऐश्वर्याय नमः ॥
पूर्वपादे ॥
ॐअधर्माय नमः ॥
दक्षिणे ॥
ॐअज्ञानाय नमः ॥
पश्चिमे ॥
ॐअवैराग्याय नमः ॥
उत्तरे ॐअनैश्वर्याय नमः ॥
ॐअनन्ताय नमः ॥
ॐपद्माय नमः ॐअर्कमण्डला नमः ॥
ॐसोममण्डलाय नमः ॥
ॐवह्निमण्डला नमः ॥
ॐवामाज्येष्ठादिपंचमन्त्रशक्तिभ्यो नमः ॥
ॐपरमप्रकृत्यै देव्यै नमः ॥
ॐईशानतत्पुरुषाघोरवामदेवसद्योजातपञ्चवक्त्राय रुद्रसाध्यवस्वादित्यविश्वेदेवादिदेवविश्वरूपाय अण्डजस्वेदजोद्भिज्जजरायुजरूपस्थावरजङ्गममूर्तये परमेश्वराय ॐहूं विश्वमूर्तये शिवाय नमस्त्रिशूलधनुःखड्गकपालदण्डकुठारेभ्यः
tato jalādhāramukhe caṇḍīśvarāya namaḥ ||
evaṃ saṃpūjya vidhivattato'rghaṃ saṃniveśayet
||107||ततो जलाधारमुखे चण्डीश्वराय नमः ॥
एवं संपूज्य विधिवत्ततोऽर्घं संनिवेशयेत्
pānīyamakṣatāḥ puṣpametairyuktaṃ phalottamaiḥ ||
gṛhāṇārghyaṃ mahādeva pūjāsaṃpūrtihetave
||108||पानीयमक्षताः पुष्पमेतैर्युक्तं फलोत्तमैः ॥
गृहाणार्घ्यं महादेव पूजासंपूर्तिहेतवे
arghādanaṃtaraṃ śaktaḥ pūjayedvasupūjayā ||
dhūpaṃ dīpaṃ ca naivedyaṃ kramātpaścānnivedayet
||109||अर्घादनंतरं शक्तः पूजयेद्वसुपूजया ॥
धूपं दीपं च नैवेद्यं क्रमात्पश्चान्निवेदयेत्
ghaṇṭāṃ ca vādayettatra tato nīrājanaṃ caret ||
bhrāmayeddevadevasya śaṃkhavāditraniḥsvanaiḥ
||110||घण्टां च वादयेत्तत्र ततो नीराजनं चरेत् ॥
भ्रामयेद्देवदेवस्य शंखवादित्रनिःस्वनैः
nīrājanaṃ ca yaḥ paśye ddevadevasya śūlinaḥ ||
sa mucyetpātakaiḥ sarvaiḥ kiṃ punaryaḥ kariṣyati
||111||नीराजनं च यः पश्ये द्देवदेवस्य शूलिनः ॥
स मुच्येत्पातकैः सर्वैः किं पुनर्यः करिष्यति
nṛtyaṃ gītaṃ ca vādyaṃ ca alīkamapi yaścaret ||
tasya tuṣyedanaṃtaṃhi gītavādyaphalaṃ yataḥ
||112||नृत्यं गीतं च वाद्यं च अलीकमपि यश्चरेत् ॥
तस्य तुष्येदनंतंहि गीतवाद्यफलं यतः
stotraistataśca saṃstūya daṇḍavatpraṇamedbhuvi ||
kṣamāpayecca deveśaṃ sukṛtaṃ kukṛtaṃ kṣama
||113||स्तोत्रैस्ततश्च संस्तूय दण्डवत्प्रणमेद्भुवि ॥
क्षमापयेच्च देवेशं सुकृतं कुकृतं क्षम
ya evaṃ yajate rudramasmim̐lliṃge viśeṣataḥ ||
pitaraṃ pitāmahaṃ caiva tathaiva prapitāmaham
||114||य एवं यजते रुद्रमस्मिँल्लिंगे विशेषतः ॥
पितरं पितामहं चैव तथैव प्रपितामहम्
sarvātpāpātsamuttārya rudraloke vasecciram ||
evaṃ māheśvaro bhūtvā sadācāravratasthitaḥ
||115||सर्वात्पापात्समुत्तार्य रुद्रलोके वसेच्चिरम् ॥
एवं माहेश्वरो भूत्वा सदाचारव्रतस्थितः
paśupāśavimokṣārthaṃ pūjayettanmanā yadi ||
ya evaṃ yajate rudraṃ tenaitattarpitaṃ jagat
||116||पशुपाशविमोक्षार्थं पूजयेत्तन्मना यदि ॥
य एवं यजते रुद्रं तेनैतत्तर्पितं जगत्
kiṃ tvetatsaphalaṃ rājannācārayo na laṃghayet ||
ācārātphalate dharmo hyācārātsvargamaśnute
||117||किं त्वेतत्सफलं राजन्नाचारयो न लंघयेत् ॥
आचारात्फलते धर्मो ह्याचारात्स्वर्गमश्नुते
ācārāllabhate hyāyurācāro haṃtyalakṣaṇam ||
yajñadānatapāṃsīha puruṣasya na bhūtaye
||118||आचाराल्लभते ह्यायुराचारो हंत्यलक्षणम् ॥
यज्ञदानतपांसीह पुरुषस्य न भूतये
bhavanti yaḥ sadācāraṃ samullaṃghya pravartate ||
tasya kiñcitsamuddeśaṃ vakṣye taṃ śrṛṇu pārthiva
||119||भवन्ति यः सदाचारं समुल्लंघ्य प्रवर्तते ॥
तस्य किञ्चित्समुद्देशं वक्ष्ये तं श्रृणु पार्थिव
trivargasādhane yatnaḥ kartavyo gṛhamedhinā ||
tatsaṃsiddhau gṛhasthasya siddhiratra paratra ca
||120||त्रिवर्गसाधने यत्नः कर्तव्यो गृहमेधिना ॥
तत्संसिद्धौ गृहस्थस्य सिद्धिरत्र परत्र च
brāhme muhūrte budhyena dharmārthau cāpi cintayet ||
samutthāya tathācamya daṃtadhāvanapūrvakam
||121||ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येन धर्मार्थौ चापि चिन्तयेत् ॥
समुत्थाय तथाचम्य दंतधावनपूर्वकम्
sandhyāmupāsīta budhaḥ saṃśāṃtaḥ prayataḥ śuciḥ ||
pūrvāṃ sandhyāṃ sanakṣatrāṃ paścimāṃ sadivākarām
||122||सन्ध्यामुपासीत बुधः संशांतः प्रयतः शुचिः ॥
पूर्वां सन्ध्यां सनक्षत्रां पश्चिमां सदिवाकराम्
upāsīta yathānyāyaṃ naināṃ jahyādanāpadi ||
varjayedanṛtaṃ cāsatpralāpaṃ paruṣaṃ tathā
||123||उपासीत यथान्यायं नैनां जह्यादनापदि ॥
वर्जयेदनृतं चासत्प्रलापं परुषं तथा
asatsevāṃ hyasadvādaṃ hyasacchāstraṃ ca pārthiva ||
ādarśadarśanaṃ daṃtadhāvanaṃ keśasādhanam
||124||असत्सेवां ह्यसद्वादं ह्यसच्छास्त्रं च पार्थिव ॥
आदर्शदर्शनं दंतधावनं केशसाधनम्
devārcanaṃ ca pūrvāhṇe kāryāṇyāhurmaharṣayaḥ ||
pālāśamāsanaṃ caiva pāduke daṃtadhāvanam ||
varjayedāsanaṃ caiva padā nākarṣayedbudhaḥ
||125||देवार्चनं च पूर्वाह्णे कार्याण्याहुर्महर्षयः ॥
पालाशमासनं चैव पादुके दंतधावनम् ॥
वर्जयेदासनं चैव पदा नाकर्षयेद्बुधः
jalamagniṃ ca ninayedyagapanna vicakṣaṇaḥ
||126||जलमग्निं च निनयेद्यगपन्न विचक्षणः
pādau prasārayennaiva gurudevāgnisaṃmukhau ||
catuṣpathaṃ caityataruṃ devāgāraṃ tathā yatim
||127||पादौ प्रसारयेन्नैव गुरुदेवाग्निसंमुखौ ॥
चतुष्पथं चैत्यतरुं देवागारं तथा यतिम्
vidyādhikaṃ guruṃ vṛddhaṃ kuryādetānpradakṣiṇān
||128||विद्याधिकं गुरुं वृद्धं कुर्यादेतान्प्रदक्षिणान्
āhāranīhāravihārayogāḥ susaṃvṛtā dharmavidānukāryāḥ ||
vāgbuddhivīryāṇi tapastathaiva vārtāyuṣī guptatame ca kārye
||129||आहारनीहारविहारयोगाः सुसंवृता धर्मविदानुकार्याः ॥
वाग्बुद्धिवीर्याणि तपस्तथैव वार्तायुषी गुप्ततमे च कार्ये
ubhe mūtrapurīṣe tu divā kuryādudaṅmukhaḥ ||
dakṣiṇābhimukho rātrau hyevamāyurna riṣyate
||130||उभे मूत्रपुरीषे तु दिवा कुर्यादुदङ्मुखः ॥
दक्षिणाभिमुखो रात्रौ ह्येवमायुर्न रिष्यते
pratyagniṃ prati sūryaṃ ca prati gāṃ vratinaṃ prati ||
prati somodakaṃ sandhyāṃ prajñā naśyati mehataḥ
||131||प्रत्यग्निं प्रति सूर्यं च प्रति गां व्रतिनं प्रति ॥
प्रति सोमोदकं सन्ध्यां प्रज्ञा नश्यति मेहतः
bhojane śayane sthāne utsarge malamūtrayoḥ ||
rathyācaṃkramaṇe cārdrapañcakaścācametsadā
||132||भोजने शयने स्थाने उत्सर्गे मलमूत्रयोः ॥
रथ्याचंक्रमणे चार्द्रपञ्चकश्चाचमेत्सदा
na nadyāṃ mehanaṃ kuryānna śmaśāne nabhasmani ||
na gomaye na kṛṣṭe ca naivālūne na śāḍvale
||133||न नद्यां मेहनं कुर्यान्न श्मशाने नभस्मनि ॥
न गोमये न कृष्टे च नैवालूने न शाड्वले
uddhṛttābhistathādbhistu śaucaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ ||
aṃtarjalāddevakulādvalmīkānmūṣakasthalāt
||134||उद्धृत्ताभिस्तथाद्भिस्तु शौचं कुर्याद्विचक्षणः ॥
अंतर्जलाद्देवकुलाद्वल्मीकान्मूषकस्थलात्
apaviddhāpaśaucāśca varjayetpaṃca mṛttikāḥ ||
gandhalepāpaharaṇaṃ śaucaṃ kuryāttathā budhaḥ
||135||अपविद्धापशौचाश्च वर्जयेत्पंच मृत्तिकाः ॥
गन्धलेपापहरणं शौचं कुर्यात्तथा बुधः
nātmānaṃ tāḍayennaiva dadyādduḥ khebhya eva ca ||
ubhābhyāmapi pāṇibhyāṃ kaṇḍūyennātmanaḥ śiraḥ
||136||नात्मानं ताडयेन्नैव दद्याद्दुः खेभ्य एव च ॥
उभाभ्यामपि पाणिभ्यां कण्डूयेन्नात्मनः शिरः
rakṣeddārāṃstyajedīṣyāṃ tāsu niṣkāraṇaṃ budhaḥ ||
sūryāstaṃ na vinākāścitkriyā naivācarettathā
||137||रक्षेद्दारांस्त्यजेदीष्यां तासु निष्कारणं बुधः ॥
सूर्यास्तं न विनाकाश्चित्क्रिया नैवाचरेत्तथा
adroheṇaiva bhūtānāmalpadroheṇa vā punaḥ ||
śivacittorjayodvittaṃ na cātikṛpaṇo bhavet
||138||अद्रोहेणैव भूतानामल्पद्रोहेण वा पुनः ॥
शिवचित्तोर्जयोद्वित्तं न चातिकृपणो भवेत्
nerṣyuḥ syānna kṛtaghnaḥ syānna paradrohakarmadhīḥ ||
na pāṇipādacapalo na netracapalo'nṛjuḥ
||139||नेर्ष्युः स्यान्न कृतघ्नः स्यान्न परद्रोहकर्मधीः ॥
न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलोऽनृजुः
na ca vāgaṅgacapalo na cāśiṣṭasya gocaraḥ ||
na śuṣkavādaṃ kurvīta śuṣkravairaṃ tathaiva ca
||140||न च वागङ्गचपलो न चाशिष्टस्य गोचरः ॥
न शुष्कवादं कुर्वीत शुष्क्रवैरं तथैव च
upāyaiḥ sādhayedarthāndaṇḍastvagatikā gatiḥ ||
bhinnāśanaṃ bhinnaśayyāṃ varjayedbhinnabhājanam
||141||उपायैः साधयेदर्थान्दण्डस्त्वगतिका गतिः ॥
भिन्नाशनं भिन्नशय्यां वर्जयेद्भिन्नभाजनम्
aṃtareṇa na gacchena dvayorjvalanaliṃgayoḥ ||
nāgnyorna viprayoścaiva na daṃpatyornṛpottama
||142||अंतरेण न गच्छेन द्वयोर्ज्वलनलिंगयोः ॥
नाग्न्योर्न विप्रयोश्चैव न दंपत्योर्नृपोत्तम
na sūryavyomayornaiva harasya vṛṣabhasya ca ||
eteṣāmaṃtaraṃ kurvanyataḥ pāpamavāpnuyāt
||143||न सूर्यव्योमयोर्नैव हरस्य वृषभस्य च ॥
एतेषामंतरं कुर्वन्यतः पापमवाप्नुयात्
naikavastraśca bhuṃjīta nāgnau homamathācaret ||
na cārcayeddvijānnaiva kuryāddevārcanaṃ budhaḥ
||144||नैकवस्त्रश्च भुंजीत नाग्नौ होममथाचरेत् ॥
न चार्चयेद्द्विजान्नैव कुर्याद्देवार्चनं बुधः
khaṃḍanaṃ peṣaṇaṃ mārṣṭiṃ jalasaṃśodhanaṃ tathā ||
raṃdhanaṃ bhojanaṃ svāpa utthānaṃ gamanaṃ kṣutam
||145||खंडनं पेषणं मार्ष्टिं जलसंशोधनं तथा ॥
रंधनं भोजनं स्वाप उत्थानं गमनं क्षुतम्
kāryāraṃbhaṃ samāptiṃ ca vacaḥ procya tathā priyam ||
pibañjighranspṛśañchṛṇvanvivakṣurmaithunaṃ tathā
||146||कार्यारंभं समाप्तिं च वचः प्रोच्य तथा प्रियम् ॥
पिबञ्जिघ्रन्स्पृशञ्छृण्वन्विवक्षुर्मैथुनं तथा
śucitvaṃ ca japaṃ sthāṇuṃ yaḥ kuryādviṃśatiṃ tathā ||
māheśvaraḥ sa vijñeyaḥ śeṣonyo nāmadhārakaḥ
||147||शुचित्वं च जपं स्थाणुं यः कुर्याद्विंशतिं तथा ॥
माहेश्वरः स विज्ञेयः शेषोन्यो नामधारकः
sa vai rudramayo bhūtvā tataścāṃte śivaṃ vrajet ||
parastriyaṃ nābhibhāṣettathā saṃbhāṣayedyadi
||148||स वै रुद्रमयो भूत्वा ततश्चांते शिवं व्रजेत् ॥
परस्त्रियं नाभिभाषेत्तथा संभाषयेद्यदि
mātaḥ svasaratho putri āryeti ca vadedbudhaḥ ||
ucachiṣṭo nālabhetkiṃcinna ca sūryaṃ vilokayet
||149||मातः स्वसरथो पुत्रि आर्येति च वदेद्बुधः ॥
उचछिष्टो नालभेत्किंचिन्न च सूर्यं विलोकयेत्
nenduṃ na tārakāścaiva nādayennātmanaḥ śiraḥ ||
svasrā dihitrā mātrā vā naikāṃtāsana mācaret
||150||नेन्दुं न तारकाश्चैव नादयेन्नात्मनः शिरः ॥
स्वस्रा दिहित्रा मात्रा वा नैकांतासन माचरेत्
durjayo hīṃdriyagrāmo muhyate paṃḍito'pi san ||
gurumabhyāgataṃ gehe svayamutthāya yatnataḥ
||151||दुर्जयो हींद्रियग्रामो मुह्यते पंडितोऽपि सन् ॥
गुरुमभ्यागतं गेहे स्वयमुत्थाय यत्नतः
āsanaṃ kalpayettasya kuryātpādābhivaṃdanam ||
nodakchirāḥ svapejjātu na ca pratyakchirā budhaḥ
||152||आसनं कल्पयेत्तस्य कुर्यात्पादाभिवंदनम् ॥
नोदक्छिराः स्वपेज्जातु न च प्रत्यक्छिरा बुधः
śirasyagastyamādhāya tathaiva ca puraṃdaram ||
udakyādarśanaṃ sparśaṃ varjyaṃ saṃbhāṣaṇaṃ tathā
||153||शिरस्यगस्त्यमाधाय तथैव च पुरंदरम् ॥
उदक्यादर्शनं स्पर्शं वर्ज्यं संभाषणं तथा
nāpsu mūtraṃ purīṣaṃ vā maithunaṃ vā samācaret ||
kṛtvā vibhavato devamanuṣyarṣisamarcanām
||154||नाप्सु मूत्रं पुरीषं वा मैथुनं वा समाचरेत् ॥
कृत्वा विभवतो देवमनुष्यर्षिसमर्चनाम्
pitṝṇāṃ ca tataḥ śeṣaṃ bhoktuṃ māheśvaro'rhati ||
vāgyataḥ śucirācāṃtaḥ prāṅmukhodaṅmukho'pi vā
||155||पितॄणां च ततः शेषं भोक्तुं माहेश्वरोऽर्हति ॥
वाग्यतः शुचिराचांतः प्राङ्मुखोदङ्मुखोऽपि वा
antarjānuśca taccitto bhuñjītānnamakutsayan ||
nopaghātaṃ vinā doṣānna tasyodāharedbudhaḥ
||156||अन्तर्जानुश्च तच्चित्तो भुञ्जीतान्नमकुत्सयन् ॥
नोपघातं विना दोषान्न तस्योदाहरेद्बुधः
nagnasnānaṃ na kurvīta na śayīta vrajeta vā ||
duṣkṛtaṃ na gurorbrūyātkruddhaṃ cainaṃ prasādayet
||157||नग्नस्नानं न कुर्वीत न शयीत व्रजेत वा ॥
दुष्कृतं न गुरोर्ब्रूयात्क्रुद्धं चैनं प्रसादयेत्
parivādaṃ na śrṛmuyādanyeṣāmapi jalpatām ||
sadā cā karṇayeddhamāstyaktvā kṛtyaśatānyapi
||158||परिवादं न श्रृमुयादन्येषामपि जल्पताम् ॥
सदा चा कर्णयेद्धमास्त्यक्त्वा कृत्यशतान्यपि
nityaṃ nityaṃ hi saṃmārṣṭi gehadarpaṇayoriva ||
śuklāyāṃ ca caturdaśyāṃ naktabhojī sadā bhavet
||159||नित्यं नित्यं हि संमार्ष्टि गेहदर्पणयोरिव ॥
शुक्लायां च चतुर्दश्यां नक्तभोजी सदा भवेत्
tisro rātrīrna śaktaścedevaṃ māheśvaro bhavet ||
saṃyāvakṛśarāmāṃsaṃ nātmānamupasādhayet
||160||तिस्रो रात्रीर्न शक्तश्चेदेवं माहेश्वरो भवेत् ॥
संयावकृशरामांसं नात्मानमुपसाधयेत्
sāyaṃprātaśca bhoktavyaṃ kṛtvā hyatithi bhojanam ||
svapnādhyayanabhojyāni saṃdhyayośca vivarjayet
||161||सायंप्रातश्च भोक्तव्यं कृत्वा ह्यतिथि भोजनम् ॥
स्वप्नाध्ययनभोज्यानि संध्ययोश्च विवर्जयेत्
bhuṃjānaḥ saṃdhyayormohādasurāvasatho bhavet ||
snāto na dhūnayetkeśānkṣute niṣṭhīvite'dhvani
||162||भुंजानः संध्ययोर्मोहादसुरावसथो भवेत् ॥
स्नातो न धूनयेत्केशान्क्षुते निष्ठीवितेऽध्वनि
ālabheddakṣiṇaṃ karṇaṃ sarvabhūtāni kṣāmayet ||
na cāpi nīlīvāsāḥ syānna viparyastavastradhṛk
||163||आलभेद्दक्षिणं कर्णं सर्वभूतानि क्षामयेत् ॥
न चापि नीलीवासाः स्यान्न विपर्यस्तवस्त्रधृक्
varjyaṃ ca malinaṃ vastraṃ daśābhiśca vivarjitam ||
prakṣālya mukhahastau ca pādau cāpyupaviśya ca
||164||वर्ज्यं च मलिनं वस्त्रं दशाभिश्च विवर्जितम् ॥
प्रक्षाल्य मुखहस्तौ च पादौ चाप्युपविश्य च
aṃtajānustrirācāmeddirmukhaṃ parimārjayet ||
toyena sparśayetkhāni svamūrdhānaṃ tathaiva ca
||165||अंतजानुस्त्रिराचामेद्दिर्मुखं परिमार्जयेत् ॥
तोयेन स्पर्शयेत्खानि स्वमूर्धानं तथैव च
ācamya punarācamya kriyāḥ kurvīta sarvaśaḥ ||
kṣute niṣṭhīvite caiva daṃtalagne tathaiva ca
||166||आचम्य पुनराचम्य क्रियाः कुर्वीत सर्वशः ॥
क्षुते निष्ठीविते चैव दंतलग्ने तथैव च
patitānāṃ ca saṃbhāṣe kuryādācamanikriyām ||
adhyetavyā trayī nityaṃ bhavitavyaṃ vipaścitā
||167||पतितानां च संभाषे कुर्यादाचमनिक्रियाम् ॥
अध्येतव्या त्रयी नित्यं भवितव्यं विपश्चिता
dharmato dhanamāhārya yaṣṭavyaṃ cāpi yatnataḥ ||
hīnebhyopi na yuṃjīta tvaṃkāraṃ karhicidbadhaḥ ||
tvaṃkāro vā vadho vāpi gurūṇāmubhayaṃ samam
||168||धर्मतो धनमाहार्य यष्टव्यं चापि यत्नतः ॥
हीनेभ्योपि न युंजीत त्वंकारं कर्हिचिद्बधः ॥
त्वंकारो वा वधो वापि गुरूणामुभयं समम्
satyaṃ vācyaṃ nityamaitreṇa bhāvyaṃ kāryaṃ tyājyaṃ nityamāyāsakāri ||
loke'muṣminyaddinaṃ syāttathāsminnātmā yoge yejanīyo gabhīraiḥ
||169||सत्यं वाच्यं नित्यमैत्रेण भाव्यं कार्यं त्याज्यं नित्यमायासकारि ॥
लोकेऽमुष्मिन्यद्दिनं स्यात्तथास्मिन्नात्मा योगे येजनीयो गभीरैः
tīrthasnānaiḥ sopavāsairvrataiśca pātre dānairhomajapyaiścayajñaiḥ ||
bhavārcanairdevapūjāviśeṣairātmā nityaṃ śodhanīyo malāktaḥ
||170||तीर्थस्नानैः सोपवासैर्व्रतैश्च पात्रे दानैर्होमजप्यैश्चयज्ञैः ॥
भवार्चनैर्देवपूजाविशेषैरात्मा नित्यं शोधनीयो मलाक्तः
yatrāpi kurvato nātmā jugupsāmeti pārthiva ||
tatkartavyasamasaṃgena yannagopyaṃ mahājane
||171||यत्रापि कुर्वतो नात्मा जुगुप्सामेति पार्थिव ॥
तत्कर्तव्यसमसंगेन यन्नगोप्यं महाजने
iti te vai samuddeśaḥ kīrtitaḥ kiṃcideva ca ||
śeṣaḥ smṛtipurāṇebhyastvayā śrotavya eva ca
||172||इति ते वै समुद्देशः कीर्तितः किंचिदेव च ॥
शेषः स्मृतिपुराणेभ्यस्त्वया श्रोतव्य एव च
evamācarato dharmaṃ maheśasya gṛhe sataḥ ||
dharmārthakāmasaṃprāptau paratreha ca śobhanam
||173||एवमाचरतो धर्मं महेशस्य गृहे सतः ॥
धर्मार्थकामसंप्राप्तौ परत्रेह च शोभनम्
evaṃ nānāvidhāndharmānmahākālasya phālguna ||
vadato dhvanirākāśe sumahānabhyajāyata
||174||एवं नानाविधान्धर्मान्महाकालस्य फाल्गुन ॥
वदतो ध्वनिराकाशे सुमहानभ्यजायत
yāvatpaśyaṃti ye tatra samājagmuḥ śrṛṇuṣva tān ||
brahmā viṣṇuḥ svayaṃ rudro de vī rudragaṇāstathā
||175||यावत्पश्यंति ये तत्र समाजग्मुः श्रृणुष्व तान् ॥
ब्रह्मा विष्णुः स्वयं रुद्रो दे वी रुद्रगणास्तथा
iṃdrādayastathā devā vasiṣṭhādyā munīśvarāḥ ||
tuṃbarupravarāścāpi gaṃdharvāpsarasāṃ gaṇāḥ
||176||इंद्रादयस्तथा देवा वसिष्ठाद्या मुनीश्वराः ॥
तुंबरुप्रवराश्चापि गंधर्वाप्सरसां गणाः
tānmaheśamukhānsarvānmahākālo mahāmatiḥ ||
arcayāmāsa bahudhā bhaktyudrekātipūritaḥ
||177||तान्महेशमुखान्सर्वान्महाकालो महामतिः ॥
अर्चयामास बहुधा भक्त्युद्रेकातिपूरितः
tato brahmādibhirdevairvare ratnamayāsane ||
upaviṣṭo'bhiṣiktaśca mahīsāgarasaṃgame
||178||ततो ब्रह्मादिभिर्देवैर्वरे रत्नमयासने ॥
उपविष्टोऽभिषिक्तश्च महीसागरसंगमे
tato devyā samāliṃgya nītvotsaṃgaṃ svakaṃ mudā ||
putratve kalpitaḥ pārtha mahākālo mahāmatiḥ
||179||ततो देव्या समालिंग्य नीत्वोत्संगं स्वकं मुदा ॥
पुत्रत्वे कल्पितः पार्थ महाकालो महामतिः
uktañca yāvadbrahmāṇḍamidamāste śivavrata ||
tāvattiṣṭha śivasthāne śivavacchivabhaktitaḥ
||180||उक्तञ्च यावद्ब्रह्माण्डमिदमास्ते शिवव्रत ॥
तावत्तिष्ठ शिवस्थाने शिववच्छिवभक्तितः
devena ca varo dattastvalliṃgaṃ yo'rcayiṣyati ||
jitendriyaḥ śucirbhūtvā ūrdhvaṃ mallokameṣyati
||181||देवेन च वरो दत्तस्त्वल्लिंगं योऽर्चयिष्यति ॥
जितेन्द्रियः शुचिर्भूत्वा ऊर्ध्वं मल्लोकमेष्यति
darśanaṃ stavanaṃ pūjā praṇāmaśca tato japaḥ ||
dānaṃ cātra kṛtaṃ liṃge mamātitṛptikāraṇam
||182||दर्शनं स्तवनं पूजा प्रणामश्च ततो जपः ॥
दानं चात्र कृतं लिंगे ममातितृप्तिकारणम्
ityukte vismitā devāḥ sādhu sādhviti te jaguḥ ||
brahmaviṣṇumukhāścaiva mahākālaṃ pratuṣṭuvuḥ
||183||इत्युक्ते विस्मिता देवाः साधु साध्विति ते जगुः ॥
ब्रह्मविष्णुमुखाश्चैव महाकालं प्रतुष्टुवुः
tataḥ suraiḥstūyamāno vaṃdyamānaśca cāraṇaiḥ ||
nṛtyadbhirapsarobhiśca kītairgaṃdharvajaiḥ śubhaiḥ
||184||ततः सुरैःस्तूयमानो वंद्यमानश्च चारणैः ॥
नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च कीतैर्गंधर्वजैः शुभैः
koṭikoṭigaṇaiścaiva stuvadbhiḥ sarvato vṛtaḥ
||185||कोटिकोटिगणैश्चैव स्तुवद्भिः सर्वतो वृतः
mahākālo rudrabhavanaṃ gato bhavapurassaraḥ ||
evametanmahāliṃgamutpannaṃ kurunaṃdana
||186||महाकालो रुद्रभवनं गतो भवपुरस्सरः ॥
एवमेतन्महालिंगमुत्पन्नं कुरुनंदन
kūpaścāpi saraḥ puṇyaṃ mahākālasya siddhidam ||
atra ye manujāḥ pārtha liṃgasyārādhane ratāḥ
||187||कूपश्चापि सरः पुण्यं महाकालस्य सिद्धिदम् ॥
अत्र ये मनुजाः पार्थ लिंगस्याराधने रताः
mahākālaḥ samāliṃgya tāñchivāya nivedayet ||
etadatyadbhutaṃ liṃgaṃ triṣu lokeṣu viśrutam
||188||महाकालः समालिंग्य ताञ्छिवाय निवेदयेत् ॥
एतदत्यद्भुतं लिंगं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
dṛṣṭaṃ spṛṣṭaṃ pūjitaṃ ca gatāste bhavasadma tat evametāni liṃgāni sapta jātāni phālguna
||189||दृष्टं स्पृष्टं पूजितं च गतास्ते भवसद्म तत् एवमेतानि लिंगानि सप्त जातानि फाल्गुन
ye śrṛṇvaṃti gṛṇaṃtyetattepi dhanyā narottamāḥ
||190||ये श्रृण्वंति गृणंत्येतत्तेपि धन्या नरोत्तमाः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe śrīmahākālamāhātmye mahākālakaraṃdhamasaṃvāde śivapūjanavidhinityakartavyadharmanirūpaṇapūrvakamahākālaśivalokaprāptivarṇanaṃnāmaikacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 41 ||