bhūmeryojanalakṣe ca kauravya ravimaṃḍalam
nārada uvāca
bhūmeryojanalakṣe ca kauravya ravimaṃḍalam ||
yojanānāṃ sahasrāṇi bhāskarasya ratho nava
||1||भूमेर्योजनलक्षे च कौरव्य रविमंडलम् ॥
योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव
īṣādaṃḍastataivāsya dviguṇaḥ parikīrtitaḥ ||
sārdhakoṭistathā sapta niyutāni vivasvataḥ
||2||ईषादंडस्ततैवास्य द्विगुणः परिकीर्तितः ॥
सार्धकोटिस्तथा सप्त नियुतानि विवस्वतः
yojanānāṃ tu tasyākṣastatra cakraṃ pratiṣṭhitam ||
trinābhi tacca paṃcāraṃ ṣaṇnemi parikīrtitam
||3||योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम् ॥
त्रिनाभि तच्च पंचारं षण्नेमि परिकीर्तितम्
catvāriṃśatsahasrāṇi dvitīyo'kṣo'pi vistṛtaḥ ||
paṃca cānyāni sārddhāni syandanasya tu pāṃḍava
||4||चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वितीयोऽक्षोऽपि विस्तृतः ॥
पंच चान्यानि सार्द्धानि स्यन्दनस्य तु पांडव
akṣapramāṇamubhayoḥ pramāṇaṃ tadyugārddhayoḥ ||
hrasvo'kṣastadyugārddhaṃ ca dhruvādhāraṃ rathasya vai
||5||अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणं तद्युगार्द्धयोः ॥
ह्रस्वोऽक्षस्तद्युगार्द्धं च ध्रुवाधारं रथस्य वै
dvitīyo'kṣastathā savye cakraṃ tanmānase sthitam ||
hayāśca sapta cchāṃdāṃsi teṣāṃ nāmāni me śrṛṇu
||6||द्वितीयोऽक्षस्तथा सव्ये चक्रं तन्मानसे स्थितम् ॥
हयाश्च सप्त च्छांदांसि तेषां नामानि मे श्रृणु
gāyatrī ca bṛhatyuṣṇigjagatī triṣṭuveva ca ||
anuṣṭuppaṃktirityuktāśchaṃdāṃsi harayo raveḥ
||7||गायत्री च बृहत्युष्णिग्जगती त्रिष्टुवेव च ॥
अनुष्टुप्पंक्तिरित्युक्ताश्छंदांसि हरयो रवेः
naivāstamanamarkasya nodayaḥ sarvadā sataḥ ||
udayāstamanākyaṃ hi darśanādarśanaṃ raveḥ
||8||नैवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः ॥
उदयास्तमनाक्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः
śakradīnāṃ pure tiṣṭhanspṛśatyeṣa puratrayam ||
vikīrṇo'to vikarṇasthastrikoṇārdhapure tathā
||9||शक्रदीनां पुरे तिष्ठन्स्पृशत्येष पुरत्रयम् ॥
विकीर्णोऽतो विकर्णस्थस्त्रिकोणार्धपुरे तथा
ayanasyottarasyādau makaraṃ yāti bhāskaraḥ ||
tataḥ kumbhaṃ ca mīnaṃ ca rāśe rāśyaṃtaraṃ tathā
||10||अयनस्योत्तरस्यादौ मकरं याति भास्करः ॥
ततः कुम्भं च मीनं च राशे राश्यंतरं तथा
triṣveteṣvatha bhukteṣu tato vaiṣuvatīṃ gatim ||
prayāti savitā kurvannahorātraṃ ca tatsamam
||11||त्रिष्वेतेष्वथ भुक्तेषु ततो वैषुवतीं गतिम् ॥
प्रयाति सविता कुर्वन्नहोरात्रं च तत्समम्
tato rātriḥ kṣayaṃ yāti vardhate tu dinaṃ dinam ||
tataśca mithunasyāṃte parāṃ kāṣṭhāmupāgataḥ
||12||ततो रात्रिः क्षयं याति वर्धते तु दिनं दिनम् ॥
ततश्च मिथुनस्यांते परां काष्ठामुपागतः
rāśiṃ karkaṭakaṃ prāpya kurute dakṣiṇāyāṃnam ||
kulālacakraparyaṃto yathā śīghraṃ nivartate
||13||राशिं कर्कटकं प्राप्य कुरुते दक्षिणायांनम् ॥
कुलालचक्रपर्यंतो यथा शीघ्रं निवर्तते
dakṣiṇāyakrame sūryastathā śīghraṃ nivartate ||
ativegitayā kālaṃ vāyumārgabalāccaran
||14||दक्षिणायक्रमे सूर्यस्तथा शीघ्रं निवर्तते ॥
अतिवेगितया कालं वायुमार्गबलाच्चरन्
tasmātprakṛṣṭāṃ bhūmiṃ sa kālenālpena gacchati ||
kulālacakramadhyastho yatā maṃdaṃ prasarpati
||15||तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं स कालेनाल्पेन गच्छति ॥
कुलालचक्रमध्यस्थो यता मंदं प्रसर्पति
tathodagayane sūryaḥ sarpate maṃdavikramaḥ ||
tasmāddīrgheṇa kālena bhūmimalpaṃ nigacchati
||16||तथोदगयने सूर्यः सर्पते मंदविक्रमः ॥
तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिमल्पं निगच्छति
saṃdhyākāle ca maṃdehāḥ sūryamicchaṃti khāditum ||
prajāpatikṛtaḥ śāpasteṣāṃ phālguna rakṣasām
||17||संध्याकाले च मंदेहाः सूर्यमिच्छंति खादितुम् ॥
प्रजापतिकृतः शापस्तेषां फाल्गुन रक्षसाम्
akṣayatvaṃ śarīrāṇāṃ maraṇaṃ ca dinedine ||
tataḥ sūryasya tairyuddhaṃ bhavatyatyaṃtadāruṇam
||18||अक्षयत्वं शरीराणां मरणं च दिनेदिने ॥
ततः सूर्यस्य तैर्युद्धं भवत्यत्यंतदारुणम्
tato gāyatripūtaṃ yaddvijāstoyaṃ kṣipaṃti ca ||
tena dahyaṃti te pāpāḥ saṃdhyopāsanataḥ sadā
||19||ततो गायत्रिपूतं यद्द्विजास्तोयं क्षिपंति च ॥
तेन दह्यंति ते पापाः संध्योपासनतः सदा
ye saṃdhyāṃ nāpyupāsaṃte kṛtaghnā yāṃti rauravam ||
pratimāsaṃ pṛthaksūrya ṛṣigandharvarākṣasaiḥ
||20||ये संध्यां नाप्युपासंते कृतघ्ना यांति रौरवम् ॥
प्रतिमासं पृथक्सूर्य ऋषिगन्धर्वराक्षसैः
apsarogrāmaṇīsarpairatho yāti ca saptabhiḥ ||
dhātāryamā mitravaruṇau vivasvānindra eva ca
||21||अप्सरोग्रामणीसर्पैरथो याति च सप्तभिः ॥
धातार्यमा मित्रवरुणौ विवस्वानिन्द्र एव च
pūṣā ca savitā so'tha bhagastvaṣṭā ca kīrtitaḥ ||
viṣṇuścaitrādimāseṣu ādityā dvādaśa smṛtāḥ
||22||पूषा च सविता सोऽथ भगस्त्वष्टा च कीर्तितः ॥
विष्णुश्चैत्रादिमासेषु आदित्या द्वादश स्मृताः
tato divākarasthānānmaṃḍalaṃ śaśinaḥ sthitam ||
lakṣamātreṇa tasyāpi tricakro ratha ucyate
||23||ततो दिवाकरस्थानान्मंडलं शशिनः स्थितम् ॥
लक्षमात्रेण तस्यापि त्रिचक्रो रथ उच्यते
kuṃdābhā daśa caivāśvā vāmadakṣiṇato yutāḥ ||
pūrṇe śatasahasre ca yojanānāṃ niśākarāt
||24||कुंदाभा दश चैवाश्वा वामदक्षिणतो युताः ॥
पूर्णे शतसहस्रे च योजनानां निशाकरात्
nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnamupariṣṭātprakāśate ||
caturdaśa cārbudānyapyaśītiḥ saritāṃpatiḥ
||25||नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशते ॥
चतुर्दश चार्बुदान्यप्यशीतिः सरितांपतिः
viṃśatiśca tathā koṭyo nakṣatrāṇāṃ prakīrtitāḥ ||
dve lakṣe cottare tasmādbudho nakṣatramaṇḍalāt
||26||विंशतिश्च तथा कोट्यो नक्षत्राणां प्रकीर्तिताः ॥
द्वे लक्षे चोत्तरे तस्माद्बुधो नक्षत्रमण्डलात्
vāyvagnidravyasaṃbhūto rathaścaṃdrasutasya ca ||
piśaṃgaistura--- soṣṭābhirvāyavegibhiḥ
||27||वाय्वग्निद्रव्यसंभूतो रथश्चंद्रसुतस्य च ॥
पिशंगैस्तुर--- सोष्टाभिर्वायवेगिभिः
dvilakṣaścottare tasmādbudhāccāpyuśanā smṛtaḥ ||
śukrasyāpi rathoṣṭābhiryukto'bhūtsaṃbhavairhayaiḥ
||28||द्विलक्षश्चोत्तरे तस्माद्बुधाच्चाप्युशना स्मृतः ॥
शुक्रस्यापि रथोष्टाभिर्युक्तोऽभूत्संभवैर्हयैः
lakṣadvayena bhaumasya smṛto devapurohitaḥ ||
aṣṭābhiḥ pāṃḍurairaśvairyukto'sya kāṃcanorathaḥ
||29||लक्षद्वयेन भौमस्य स्मृतो देवपुरोहितः ॥
अष्टाभिः पांडुरैरश्वैर्युक्तोऽस्य कांचनोरथः
saurirbṛhaspateścordhvaṃ dvilakṣe samupasthitaḥ ||
ākāśasaṃbhavairaśvairaṣṭābhiḥ śabalai rathaḥ
||30||सौरिर्बृहस्पतेश्चोर्ध्वं द्विलक्षे समुपस्थितः ॥
आकाशसंभवैरश्वैरष्टाभिः शबलै रथः
svarbhānosturagāścāṣṭau bhṛṃgābhā dhūsarāratham ||
vahaṃti ca sakṛdyuktā ādityādhaḥsthitāstathā
||31||स्वर्भानोस्तुरगाश्चाष्टौ भृंगाभा धूसरारथम् ॥
वहंति च सकृद्युक्ता आदित्याधःस्थितास्तथा
saurerlakṣaṃ smṛtaṃ cordhvaṃ tataḥ saptarṣimaṇḍalam ||
ṛṣibhyaścāpi lakṣeṇa dhruvaścordhvaṃ vyavasthitaḥ
||32||सौरेर्लक्षं स्मृतं चोर्ध्वं ततः सप्तर्षिमण्डलम् ॥
ऋषिभ्यश्चापि लक्षेण ध्रुवश्चोर्ध्वं व्यवस्थितः
meḍhībhūtaḥ samastasya jyotiścakrasya vai dhruvaḥ ||
dhruvo'pi śiṃśumārasya pucchādhāre vyavasthitaḥ
||33||मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः ॥
ध्रुवोऽपि शिंशुमारस्य पुच्छाधारे व्यवस्थितः
yamāhurvāsudevasya rūpamātmānamavyayam ||
vāyupāśairdhruve baddhaṃ sarvametacca phālguna
||34||यमाहुर्वासुदेवस्य रूपमात्मानमव्ययम् ॥
वायुपाशैर्ध्रुवे बद्धं सर्वमेतच्च फाल्गुन
navayojanasāhasraṃ maṇḍalaṃ savituḥ smṛtam ||
dviguṇaṃ sūryavistārānmaṇḍalaṃ śaśinaḥ smṛtam
||35||नवयोजनसाहस्रं मण्डलं सवितुः स्मृतम् ॥
द्विगुणं सूर्यविस्तारान्मण्डलं शशिनः स्मृतम्
tulyastayostu svarbhānurbhūtvādhastātprasarpati ||
uddhṛtya pṛthivīcchāyāṃ nirmalāṃ maṇḍalākṛtiḥ
||36||तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति ॥
उद्धृत्य पृथिवीच्छायां निर्मलां मण्डलाकृतिः
candrasya ṣoḍaśo bhāgo bhārgavaśca vidhīyate ||
bhārgavātpādahīnastu vijñeyo'tha bṛhaspatiḥ
||37||चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवश्च विधीयते ॥
भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयोऽथ बृहस्पतिः
bṛhaspateḥ pādahīnau vakrasaurī budhastathā ||
śatāni paṃca catvāritrīṇi dve caikayojanam
||38||बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरी बुधस्तथा ॥
शतानि पंच चत्वारित्रीणि द्वे चैकयोजनम्
yojanārdhapramāṇāni bhāni hrasvaṃ na vidyate ||
bhūmilokaśca bhūrlokaḥ pādagamyaḥ prakīrtitaḥ
||39||योजनार्धप्रमाणानि भानि ह्रस्वं न विद्यते ॥
भूमिलोकश्च भूर्लोकः पादगम्यः प्रकीर्तितः
bhūmisūryāṃtaraṃ tacca bhuvarlokaḥ prakīrtitaḥ ||
dhruvasūryāṃtaraṃ tacca niyutāni caturdaśa
||40||भूमिसूर्यांतरं तच्च भुवर्लोकः प्रकीर्तितः ॥
ध्रुवसूर्यांतरं तच्च नियुतानि चतुर्दश
svarlokaḥ so'pi gadito lokasaṃsthānaciṃtakaiḥ ||
dhruvādūrdhvaṃ tathā koṭacirmaharlokaḥ prakīrtitaḥ
||41||स्वर्लोकः सोऽपि गदितो लोकसंस्थानचिंतकैः ॥
ध्रुवादूर्ध्वं तथा कोटचिर्महर्लोकः प्रकीर्तितः
dve koṭyau ca jano yatra nivasaṃti catuḥsanāḥ ||
caturbhiścāpi koṭībhistapolokastataḥ smôtaḥ
||42||द्वे कोट्यौ च जनो यत्र निवसंति चतुःसनाः ॥
चतुर्भिश्चापि कोटीभिस्तपोलोकस्ततः स्मॉतः
vairājā yatra te devāḥ sthitā dāhavivarjitāḥ ||
ṣaḍguṇena tapolokātsatyaloko virājate
||43||वैराजा यत्र ते देवाः स्थिता दाहविवर्जिताः ॥
षड्गुणेन तपोलोकात्सत्यलोको विराजते
apunarmarakā yatra brahmaloko hi sa smṛtaḥ ||
aṣṭādasa tathā koṭyo lakṣāṇyaśītipaṃca ca
||44||अपुनर्मरका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः ॥
अष्टादस तथा कोट्यो लक्षाण्यशीतिपंच च
śubhaṃ nirupamaṃ sthānaṃ tadūrdhvaṃ saṃprakāśate ||
bhūrbhūvaḥsvariti proktaṃ trailokyaṃ kṛtakaṃ tvidam
||45||शुभं निरुपमं स्थानं तदूर्ध्वं संप्रकाशते ॥
भूर्भूवःस्वरिति प्रोक्तं त्रैलोक्यं कृतकं त्विदम्
janastapastathā satyamiti cākṛtakaṃ trayam ||
kṛtakākṛtayormadhye marharloka iti smṛtaḥ
||46||जनस्तपस्तथा सत्यमिति चाकृतकं त्रयम् ॥
कृतकाकृतयोर्मध्ये मर्हर्लोक इति स्मृतः
śūnyo bhavati kalpāṃte yotyaṃtaṃ na vinaśyati ||
ete sapta samākhyātā lokāḥ puṇyairupārjitāḥ
||47||शून्यो भवति कल्पांते योत्यंतं न विनश्यति ॥
एते सप्त समाख्याता लोकाः पुण्यैरुपार्जिताः
yajñairdānairjapairhomaistīrthairvratasamuccayaiḥ ||
vedādiproktairanyaiśca sādhyām̐llokānimānviduḥ
||48||यज्ञैर्दानैर्जपैर्होमैस्तीर्थैर्व्रतसमुच्चयैः ॥
वेदादिप्रोक्तैरन्यैश्च साध्याँल्लोकानिमान्विदुः
tataścāṃḍasya śiraso dhārā nīramayī śivā ||
sarvalokānsamāplāvya gaṃgā merāvupāgatā
||49||ततश्चांडस्य शिरसो धारा नीरमयी शिवा ॥
सर्वलोकान्समाप्लाव्य गंगा मेरावुपागता
tato mahītalaṃ sarvaṃ pātālaṃ praviveśa sā ||
aṃḍamūrdhni sthitā devī satataṃ dvāravāsinī
||50||ततो महीतलं सर्वं पातालं प्रविवेश सा ॥
अंडमूर्ध्नि स्थिता देवी सततं द्वारवासिनी
devīnāṃ koṭikoṭībhiḥ saṃvṛtā piṃgalena ca ||
tatra sthitā sadā rakṣāṃ kurute'ṇḍasya sā śubhā
||51||देवीनां कोटिकोटीभिः संवृता पिंगलेन च ॥
तत्र स्थिता सदा रक्षां कुरुतेऽण्डस्य सा शुभा
nihaṃti duṣṭasaṃghātānmahābalaparākramā ||
vāyuskaṃdhāni saptāpiśrṛṇuyadvatsthitānyapi
||52||निहंति दुष्टसंघातान्महाबलपराक्रमा ॥
वायुस्कंधानि सप्तापिश्रृणुयद्वत्स्थितान्यपि
pṛthivīṃ samabhikramya saṃsthito meghamaṃḍale ||
pravahonāma yo meghānpravahatyatiśaktimān
||53||पृथिवीं समभिक्रम्य संस्थितो मेघमंडले ॥
प्रवहोनाम यो मेघान्प्रवहत्यतिशक्तिमान्
dhūmajāśvoṣmajā meghāḥ sāmudraiyana pūritāḥ ||
toyairbhavaṃti nīlāṃgā varṣiṣṭhāścaiva bhārata
||54||धूमजाश्वोष्मजा मेघाः सामुद्रैयन पूरिताः ॥
तोयैर्भवंति नीलांगा वर्षिष्ठाश्चैव भारत
dvitīyaścāvaho nāma nibaddhaḥ sūryamaṃḍale ||
tena baddhaṃ dhruveṇedaṃ bhrāmyate sūryamaṃḍalam
||55||द्वितीयश्चावहो नाम निबद्धः सूर्यमंडले ॥
तेन बद्धं ध्रुवेणेदं भ्राम्यते सूर्यमंडलम्
tṛtīyaścodvaho nāma caṃdraskaṃdhe pratiṣṭhitaḥ ||
baddhaṃ dhruveṇa yenedaṃ bhrāmyate caṃdramaṃḍalam
||56||तृतीयश्चोद्वहो नाम चंद्रस्कंधे प्रतिष्ठितः ॥
बद्धं ध्रुवेण येनेदं भ्राम्यते चंद्रमंडलम्
caturthaḥ saṃvaho nāma sthito nakṣatramaṇḍale ||
vātaraśmibhirābaddhaṃ dhruveṇa saha bhrāmyate
||57||चतुर्थः संवहो नाम स्थितो नक्षत्रमण्डले ॥
वातरश्मिभिराबद्धं ध्रुवेण सह भ्राम्यते
graheṣu paṃcamaḥ so'pi vivaho nāma mārutaḥ ||
grahacakramidaṃ yena bhrāmyate dhruvasaṃdhitam
||58||ग्रहेषु पंचमः सोऽपि विवहो नाम मारुतः ॥
ग्रहचक्रमिदं येन भ्राम्यते ध्रुवसंधितम्
ṣaṣṭhaḥ parivaho nāma sthitaḥ saptarṣimaṃḍale ||
bhramaṃti dhruvasaṃbaddhā yena saptarṣayo divi
||59||षष्ठः परिवहो नाम स्थितः सप्तर्षिमंडले ॥
भ्रमंति ध्रुवसंबद्धा येन सप्तर्षयो दिवि
saptamaśca dhruve baddho vāyurnāmnā parāvahaḥ ||
yena saṃsthāpitaṃ dhrauvyaṃ cakraṃ cānyāni bhārata
||60||सप्तमश्च ध्रुवे बद्धो वायुर्नाम्ना परावहः ॥
येन संस्थापितं ध्रौव्यं चक्रं चान्यानि भारत
yaṃ samāsādya vegena diśāmaṃtaṃ prapedire ||
dakṣasya daśa putrāṇāṃ sahasrāṇi prajāpateḥ
||61||यं समासाद्य वेगेन दिशामंतं प्रपेदिरे ॥
दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः
evamete diteḥ putrāḥ saptasapta vyavasthitāḥ ||
anāramaṃtaḥ saṃvāṃti sarvagāḥ sarvadhāriṇaḥ
||62||एवमेते दितेः पुत्राः सप्तसप्त व्यवस्थिताः ॥
अनारमंतः संवांति सर्वगाः सर्वधारिणः
dhruvādūrdhvamasūryaṃ cāpyanakṣatramatārakam ||
svatejasā svaśaktyā cādhiṣṭhitāste hi nityadā
||63||ध्रुवादूर्ध्वमसूर्यं चाप्यनक्षत्रमतारकम् ॥
स्वतेजसा स्वशक्त्या चाधिष्ठितास्ते हि नित्यदा
ityūrdhvaṃ te samākhyāṃtaṃ pātālānyatha me śrṛṇu
||64||इत्यूर्ध्वं ते समाख्यांतं पातालान्यथ मे श्रृणु
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhāsryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe kumārikākyāne lokavyavasthitivarmanaṃnāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ || 38 ||