śāṃḍilya iti vikhyātaḥ purāhamabhavaṃ dvijaḥ
kūrma uvāca
śāṃḍilya iti vikhyātaḥ purāhamabhavaṃ dvijaḥ ||
bālabhāve mayā bhūpa krīḍamānena nirmitam
||1||शांडिल्य इति विख्यातः पुराहमभवं द्विजः ॥
बालभावे मया भूप क्रीडमानेन निर्मितम्
purā prāvṛṣi pāṃśūtthaṃ śivāyatanamucchritam ||
jalārdravālukāprāyaṃ prāṃśuprākāraśobhitam
||2||पुरा प्रावृषि पांशूत्थं शिवायतनमुच्छ्रितम् ॥
जलार्द्रवालुकाप्रायं प्रांशुप्राकारशोभितम्
paṃcāyatanavinyāsamanoharataraṃ nṛpa ||
vināyakaśivāsūryamadhusūdanamūrtimat
||3||पंचायतनविन्यासमनोहरतरं नृप ॥
विनायकशिवासूर्यमधुसूदनमूर्तिमत्
pītamṛtsvarṇakalaśaṃ dhvajamālāvibhūṣitam ||
kāṣṭhatoraṇavinyastaṃ dolakena vibhūṣitam
||4||पीतमृत्स्वर्णकलशं ध्वजमालाविभूषितम् ॥
काष्ठतोरणविन्यस्तं दोलकेन विभूषितम्
dṛḍhaprāṃśusamudbhūtasopānaśreṇibhāsuram ||
sarvāścaryamayaṃ divyaṃ vayasyaiḥ saṃvṛtena me
||5||दृढप्रांशुसमुद्भूतसोपानश्रेणिभासुरम् ॥
सर्वाश्चर्यमयं दिव्यं वयस्यैः संवृतेन मे
tatra jāgeśvaraṃ liṃgaṃ gṛtvātha viniveśitam ||
bālyādupalarūpaṃ tadvarṣāvāriviśudvimat
||6||तत्र जागेश्वरं लिंगं गृत्वाथ विनिवेशितम् ॥
बाल्यादुपलरूपं तद्वर्षावारिविशुद्विमत्
bakapuṣpaistathānyaiśca kedārotthaiḥ samāhṛtaiḥ ||
komalairaparaiḥ puṣpairvṛtivallīsamudbhavaiḥ
||7||बकपुष्पैस्तथान्यैश्च केदारोत्थैः समाहृतैः ॥
कोमलैरपरैः पुष्पैर्वृतिवल्लीसमुद्भवैः
kūṣmāṃḍaiścaiva varṇādyairunmattakusumāyutaiḥ ||
maṃdārairbilvapatraiśca dūrvādyaiśca navāṃkuraiḥ
||8||कूष्मांडैश्चैव वर्णाद्यैरुन्मत्तकुसुमायुतैः ॥
मंदारैर्बिल्वपत्रैश्च दूर्वाद्यैश्च नवांकुरैः
pūjā viracitā ramyā śaṃbhoriti mayā nṛpa ||
tatastāṃḍavamārabdhamanapekṣitasatkriyam
||9||पूजा विरचिता रम्या शंभोरिति मया नृप ॥
ततस्तांडवमारब्धमनपेक्षितसत्क्रियम्
śivasya purato bālyādgītaṃ ca svasvarjitam ||
akārṣaṃ sakṛdevāhaṃ bālye śiśugaṇāvṛtaḥ
||10||शिवस्य पुरतो बाल्याद्गीतं च स्वस्वर्जितम् ॥
अकार्षं सकृदेवाहं बाल्ये शिशुगणावृतः
tato mṛto'haṃ jātaśca vipro jātismaro nṛpa ||
vaidiśe nagare'kārṣaṃ śivapūjāṃ viśeṣataḥ
||11||ततो मृतोऽहं जातश्च विप्रो जातिस्मरो नृप ॥
वैदिशे नगरेऽकार्षं शिवपूजां विशेषतः
śivadīkṣāmupāgamyānugṛhītaḥ śivāgamaiḥ ||
śivaprāsāda ādhāya liṃgaṃ śraddhāsamanvitaḥ
||12||शिवदीक्षामुपागम्यानुगृहीतः शिवागमैः ॥
शिवप्रासाद आधाय लिंगं श्रद्धासमन्वितः
kalpakoṭiṃ vasetsvargeyaḥ karoti śivālayam ||
yāvaṃti paramāṇūni śivasyāyatane nṛpa
||13||कल्पकोटिं वसेत्स्वर्गेयः करोति शिवालयम् ॥
यावंति परमाणूनि शिवस्यायतने नृप
bhavaṃti tāvadvarṣāṇi karakaḥ śivasadmani ||
iti paurāṇavākyāni smarañchailaṃ śivālayam
||14||भवंति तावद्वर्षाणि करकः शिवसद्मनि ॥
इति पौराणवाक्यानि स्मरञ्छैलं शिवालयम्
akāriṣamahaṃ ramyaṃ viśvakarmavidhānataḥ ||
mṛnmayaṃ kāṣṭhaniṣpannaṃ pākveṣṭaṃ śailameva vā
||15||अकारिषमहं रम्यं विश्वकर्मविधानतः ॥
मृन्मयं काष्ठनिष्पन्नं पाक्वेष्टं शैलमेव वा
kṛtamāyatanaṃ dadyātkramāddaśaguṇaṃ phalam ||
bhasmaśāyī triṣavaṇo bhikṣānnakṛtabhojanaḥ
||16||कृतमायतनं दद्यात्क्रमाद्दशगुणं फलम् ॥
भस्मशायी त्रिषवणो भिक्षान्नकृतभोजनः
jaṭādharastapasyaṃśca śivārādhanatatparaḥ ||
itthaṃ me kurvato jātaṃ punarbhūpa pramāpaṇam
||17||जटाधरस्तपस्यंश्च शिवाराधनतत्परः ॥
इत्थं मे कुर्वतो जातं पुनर्भूप प्रमापणम्
jāto jāti smarastatra kāritā tṛtīyehaṃ bhavāṃtare ||
sārvabhaumo mahīpālaḥ pratiṣṭhāne purottame
||18||जातो जाति स्मरस्तत्र कारिता तृतीयेहं भवांतरे ॥
सार्वभौमो महीपालः प्रतिष्ठाने पुरोत्तमे
jayadatta iti khyātaḥ sūryavaṃśasamudbhavaḥ ||
tato mayā bahuvidhāḥ prāsādāḥ kāritā nṛpa
||19||जयदत्त इति ख्यातः सूर्यवंशसमुद्भवः ॥
ततो मया बहुविधाः प्रासादाः कारिता नृप
tasminbhavāṃtare śaṃbhorārādhanapareṇa ca ||
tato nirūpitā jātā bakapuṣpapurassarāḥ
||20||तस्मिन्भवांतरे शंभोराराधनपरेण च ॥
ततो निरूपिता जाता बकपुष्पपुरस्सराः
sauvarṇai rājatai ratnanirmitaiḥ kusumairnṛpa ||
tathāvidhe'nnadānādi karomi nṛpasattama
||21||सौवर्णै राजतै रत्ननिर्मितैः कुसुमैर्नृप ॥
तथाविधेऽन्नदानादि करोमि नृपसत्तम
kevalaṃ śivaliṃgānāṃ pūjāṃ puṣpaiḥ karomyaham ||
tato me bhagavāñchaṃbhuḥ saṃtuṣṭo'tha varaṃ dadau
||22||केवलं शिवलिंगानां पूजां पुष्पैः करोम्यहम् ॥
ततो मे भगवाञ्छंभुः संतुष्टोऽथ वरं ददौ
ajarāmaratāṃ rājaṃstenaiva vapuṣāvṛtaḥ ||
tatastathāvidhaṃ prāpyānanyasādhāraṇaṃ varam
||23||अजरामरतां राजंस्तेनैव वपुषावृतः ॥
ततस्तथाविधं प्राप्यानन्यसाधारणं वरम्
vicarāmi mahīmetāṃ madāṃdha iva vāraṇaḥ ||
śivabhaktiṃ vihāyātha nṛpo'haṃ madanāturaḥ
||24||विचरामि महीमेतां मदांध इव वारणः ॥
शिवभक्तिं विहायाथ नृपोऽहं मदनातुरः
pradharṣayitumārabdhaḥ striyaḥ paraparigrahāḥ ||
āyuṣastapasaḥ kīrtestejaso yaśasaḥ śriyaḥ
||25||प्रधर्षयितुमारब्धः स्त्रियः परपरिग्रहाः ॥
आयुषस्तपसः कीर्तेस्तेजसो यशसः श्रियः
vināśakāraṇaṃ mukhyaṃ paradārapradharṣaṇam ||
sakarṇaḥ śrutihīno'sau paśyannaṃdho vadañjaḍaḥ
||26||विनाशकारणं मुख्यं परदारप्रधर्षणम् ॥
सकर्णः श्रुतिहीनोऽसौ पश्यन्नंधो वदञ्जडः
acetanaścetanāvānmūrkho vidvānapi sphuṭam ||
tadā bhavati bhūpāla puruṣaḥ kṣaṇamātrataḥ
||27||अचेतनश्चेतनावान्मूर्खो विद्वानपि स्फुटम् ॥
तदा भवति भूपाल पुरुषः क्षणमात्रतः
yadaiva hariṇākṣīṇāṃ gocaraṃ yāti cakṣuṣām ||
mṛtasya niraye vāso jīvataśceśvarādbhayam
||28||यदैव हरिणाक्षीणां गोचरं याति चक्षुषाम् ॥
मृतस्य निरये वासो जीवतश्चेश्वराद्भयम्
evaṃ lokadvayaṃ haṃtrī paradārapradharṣaṇā ||
jarāmaraṇahīnohamiti niścayamāsthitaḥ
||29||एवं लोकद्वयं हंत्री परदारप्रधर्षणा ॥
जरामरणहीनोहमिति निश्चयमास्थितः
aihikāmuṣmikabhayaṃ vihāyāṃha tataḥ param ||
pradharṣayitumārabdhastadā bhūpa parastriyaḥ
||30||ऐहिकामुष्मिकभयं विहायांह ततः परम् ॥
प्रधर्षयितुमारब्धस्तदा भूप परस्त्रियः
atha māṃ saṃparijñāya maryādārahitaṃ yamaḥ ||
varapradānādīśasya tadaṃtikasupāyayau ||
vyajijñapanmadīyaṃ ca śaṃbhordharmavyatikramam
||31||अथ मां संपरिज्ञाय मर्यादारहितं यमः ॥
वरप्रदानादीशस्य तदंतिकसुपाययौ ॥
व्यजिज्ञपन्मदीयं च शंभोर्धर्मव्यतिक्रमम्
yama uvāca
nāhaṃ tavānubhāvena guptasyāsya vinigraham
||32||नाहं तवानुभावेन गुप्तस्यास्य विनिग्रहम्
śakromi pāpino deva manniyoge'nyamādiśa ||
jagadādhārūpā hi tvayeśoktāḥ pativratāḥ
||33||शक्रोमि पापिनो देव मन्नियोगेऽन्यमादिश ॥
जगदाधारूपा हि त्वयेशोक्ताः पतिव्रताः
gāvo viprāḥ sanigamā alubdhā dānaśīlinaḥ ||
satyaniṣṭhā iti svāmiṃsteṣāṃ mukhyatamā satī
||34||गावो विप्राः सनिगमा अलुब्धा दानशीलिनः ॥
सत्यनिष्ठा इति स्वामिंस्तेषां मुख्यतमा सती
tāstena dharṣitā luptaṃ madīyaṃ dharmaśāsanam ||
varadānapramattena tavaiva paribhūya mām
||35||तास्तेन धर्षिता लुप्तं मदीयं धर्मशासनम् ॥
वरदानप्रमत्तेन तवैव परिभूय माम्
jayadattena deveśa pratiṣṭhānādhivāsinā ||
imāṃ dharmasya bhagavāngiramākarṇya kopitaḥ ||
śaśāpa māṃ samānīya vepamānaṃ kṛtāṃjalim
||36||जयदत्तेन देवेश प्रतिष्ठानाधिवासिना ॥
इमां धर्मस्य भगवान्गिरमाकर्ण्य कोपितः ॥
शशाप मां समानीय वेपमानं कृतांजलिम्
īśvara uvāca
yasmādduṣṭasamācāra dharṣitāste pativratāḥ
||37||यस्माद्दुष्टसमाचार धर्षितास्ते पतिव्रताः
kāmārtena mayā śaptastasmātkūrmaḥ kṣaṇādbhava ||
tataḥ praṇamya vijñaptaḥ śāpatāpaharo mayā
||38||कामार्तेन मया शप्तस्तस्मात्कूर्मः क्षणाद्भव ॥
ततः प्रणम्य विज्ञप्तः शापतापहरो मया
prāha ṣaṣṭitame kalpe viśāpo bhavitā gaṇaḥ ||
madīya iti saṃprocya jagāmādarśanaṃ śivaḥ
||39||प्राह षष्टितमे कल्पे विशापो भविता गणः ॥
मदीय इति संप्रोच्य जगामादर्शनं शिवः
ahaṃ kūrmastadā jāto daśayojanavistṛtaḥ ||
samudrasalile nītastvayāhaṃ yajñasādhane
||40||अहं कूर्मस्तदा जातो दशयोजनविस्तृतः ॥
समुद्रसलिले नीतस्त्वयाहं यज्ञसाधने
purastādyāyajūkena smaraṃstacca bibhemi te ||
dagdhastvayāhaṃ pṛṣṭhetra vraṇānyetāni paśya me
||41||पुरस्ताद्यायजूकेन स्मरंस्तच्च बिभेमि ते ॥
दग्धस्त्वयाहं पृष्ठेत्र व्रणान्येतानि पश्य मे
cayanāni bahūnyatra kalpasūtravidhānataḥ ||
pṛṣṭhopari kṛtānyāsanniṃdradyumna tadā tvayā
||42||चयनानि बहून्यत्र कल्पसूत्रविधानतः ॥
पृष्ठोपरि कृतान्यासन्निंद्रद्युम्न तदा त्वया
bhūyaḥ saṃtāpitā yajñaiḥ pṛthivī pṛthivīpate ||
susrāva sarvatīrthānāṃ sāraṃ sā'bhūnmahīnadī
||43||भूयः संतापिता यज्ञैः पृथिवी पृथिवीपते ॥
सुस्राव सर्वतीर्थानां सारं साऽभून्महीनदी
tasyāṃ ca snānamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate ||
tato naimittike kasminnapi pralaya āgataḥ
||44||तस्यां च स्नानमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
ततो नैमित्तिके कस्मिन्नपि प्रलय आगतः
plavamānamidaṃ rājanmānasaṃ śatayojanam ||
ṣaṭpaṃcāśatpramāṇena kalpā mama purā nṛpa
||45||प्लवमानमिदं राजन्मानसं शतयोजनम् ॥
षट्पंचाशत्प्रमाणेन कल्पा मम पुरा नृप
vyatītā iha catvāraḥ śeṣe mokṣastataḥ param ||
evamāyuridaṃ dīrghamevaṃ śāpācca kūrmatā
||46||व्यतीता इह चत्वारः शेषे मोक्षस्ततः परम् ॥
एवमायुरिदं दीर्घमेवं शापाच्च कूर्मता
mamābhūdīśvarasyaiva satīdharmadruho nṛpa ||
brūhi kiṃ kriyatāṃ śatrorapi te gṛhagāminaḥ
||47||ममाभूदीश्वरस्यैव सतीधर्मद्रुहो नृप ॥
ब्रूहि किं क्रियतां शत्रोरपि ते गृहगामिनः
mama pṛṣṭhiściraṃ bhūpa tvayā dagdhāgninā'purā ||
ahaṃ jvalaṃtīmiva tāṃ paśyāmyadyāpi satriṇā
||48||मम पृष्ठिश्चिरं भूप त्वया दग्धाग्निनाऽपुरा ॥
अहं ज्वलंतीमिव तां पश्याम्यद्यापि सत्रिणा
idaṃ vimānamāyātaṃ tvayā kasmānnirākṛtam ||
devadūtasamāyuktaṃ bhuṃkṣva bhogānnijārjitān
||49||इदं विमानमायातं त्वया कस्मान्निराकृतम् ॥
देवदूतसमायुक्तं भुंक्ष्व भोगान्निजार्जितान्
iṃdradyumna uvāca
caturmukhena tenāhaṃ svargānnirvāsitaḥ svayam ||
vilakṣyona prayāsyāmi pātādhikyādidūṣite
||50||चतुर्मुखेन तेनाहं स्वर्गान्निर्वासितः स्वयम् ॥
विलक्ष्योन प्रयास्यामि पाताधिक्यादिदूषिते
tasmādvivekavairāgyamavidyāpāpanāśanam ||
āliṃgyāhaṃ yatiṣyāmi prāpya bodhaṃ vimuktaye
||51||तस्माद्विवेकवैराग्यमविद्यापापनाशनम् ॥
आलिंग्याहं यतिष्यामि प्राप्य बोधं विमुक्तये
tanme gṛhagatasyādya yathātithyakaro bhavān ||
tadādiśa yathā'pārapāradaḥ kopi me guruḥ
||52||तन्मे गृहगतस्याद्य यथातिथ्यकरो भवान् ॥
तदादिश यथाऽपारपारदः कोपि मे गुरुः
kūrma uvāca
lomaśonāma dīrghāyurmatto'pyasti mahāmuniḥ ||
mayā kalāpagrāme sa pūrvaṃ dṛṣṭaḥ kvacinnṛpa
||53||लोमशोनाम दीर्घायुर्मत्तोऽप्यस्ति महामुनिः ॥
मया कलापग्रामे स पूर्वं दृष्टः क्वचिन्नृप
iṃdradyumna uvāca
tasmādāgaccha gacchāmastameva sahitāvayam ||
prāhuḥ pūtatamāṃ tīrthādapi satsaṃgatiṃ budhāḥ
||54||तस्मादागच्छ गच्छामस्तमेव सहितावयम् ॥
प्राहुः पूततमां तीर्थादपि सत्संगतिं बुधाः
itthaṃ niśamya nṛpatervacanaṃ tadānīṃ sarve'pi te ṣaḍatha taṃ munimukhyamāśu ||
citte vidhāya muditāḥ prayayurdvijeṃdraṃ jijñāsavaḥ sucirajīvitahetumasya
||55||इत्थं निशम्य नृपतेर्वचनं तदानीं सर्वेऽपि ते षडथ तं मुनिमुख्यमाशु ॥
चित्ते विधाय मुदिताः प्रययुर्द्विजेंद्रं जिज्ञासवः सुचिरजीवितहेतुमस्य
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe mahīprādurbhāve kūrmākhyānaṃnāmaikādaśo'dhyāyaḥ || 11 ||