bhṛgorāśrama gamanaṃ nāma ṣaṣṭo'dhyāyaḥ
sūta uvāca
iti tadvacanaṃ śrutvā cyavano bhṛgunandanaḥ |
tvarayā svamupādāya kalaśaṃ jalasambhṛtam
||1||इति तद्वचनं श्रुत्वा च्यवनो भृगुनन्दनः ।
त्वरया स्वमुपादाय कलशं जलसम्भृतम्
duḥkhita paraduḥkhena tūṣṇīmevāgamad gṛham |
taṃ bhṛguḥ paripapraccha vilambakāriṇaṃ sutam
||2||दुःखित परदुःखेन तूष्णीमेवागमद् गृहम् ।
तं भृगुः परिपप्रच्छ विलम्बकारिणं सुतम्
bhṛguruvāca
kimapūrvaṃ tvayā dṛṣṭaṃ lakṣyase cakito yathā |
vilambaśca kathaṃ jāto vada putra mamāgrataḥ
||3||किमपूर्वं त्वया दृष्टं लक्ष्यसे चकितो यथा ।
विलम्बश्च कथं जातो वद पुत्र ममाग्रतः
putra uvāca
saurāṣṭradeśe vikhyāte daivate nagare mune |
somakānta iti khyāto rājā rājīva locanaḥ
||4||सौराष्ट्रदेशे विख्याते दैवते नगरे मुने ।
सोमकान्त इति ख्यातो राजा राजीव लोचनः
cakre rājyaṃ bahutithaṃ dharmeṇa pālayan prajāḥ |
durbhagatvaṃ gato daivāt putre rājyaṃ niveśya saḥ
||5||चक्रे राज्यं बहुतिथं धर्मेण पालयन् प्रजाः ।
दुर्भगत्वं गतो दैवात् पुत्रे राज्यं निवेश्य सः
patnyā sudharmayā yukto bharturājñābhṛtā pitaḥ |
subalajñānagamyāmbhyāṃ prakṛtibhyāmihāgataḥ
||6||पत्न्या सुधर्मया युक्तो भर्तुराज्ञाभृता पितः ।
सुबलज्ञानगम्याम्भ्यां प्रकृतिभ्यामिहागतः
galatkuṣṭhī kṛmiyuto vibhraman durgamaṃ saraḥ |
sahasrabhagatāṃ prāpto yathendro gautamāna munaiḥ
||7||गलत्कुष्ठी कृमियुतो विभ्रमन् दुर्गमं सरः ।
सहस्रभगतां प्राप्तो यथेन्द्रो गौतमान मुनैः
kva sā sudharmā cārvaṅgī kva galatkuṣṭhavān patiḥ |
iti me pṛcchato vṛttaṃ tadīyaṃ gatavān kṣaṇaḥ
||8||क्व सा सुधर्मा चार्वङ्गी क्व गलत्कुष्ठवान् पतिः ।
इति मे पृच्छतो वृत्तं तदीयं गतवान् क्षणः
tadīyaiḥ karuṇāvākyairmano me kalilaṃ tvabhūt |
tato'haṃ kalaśaṃ pūrṇaṃ kṛtvā śīghramupāgataḥ
||9||तदीयैः करुणावाक्यैर्मनो मे कलिलं त्वभूत् ।
ततोऽहं कलशं पूर्णं कृत्वा शीघ्रमुपागतः
suta uvāca
sarvaṃ cākathayat tasmai tayā yat kathitaṃ vacaḥ |
śrutvā tacca punaḥ putraṃ cyavanaṃ bhṛgurabravīt
||10||सर्वं चाकथयत् तस्मै तया यत् कथितं वचः ।
श्रुत्वा तच्च पुनः पुत्रं च्यवनं भृगुरब्रवीत्
bhṛguravāca
sarvānānaya tāṃ śīghraṃ putra ! gaccha mamājñayā |
drakṣyāmi kautukaṃ teṣāṃ svīyaṃ vā darśayāmi tān
||11||सर्वानानय तां शीघ्रं पुत्र ! गच्छ ममाज्ञया ।
द्रक्ष्यामि कौतुकं तेषां स्वीयं वा दर्शयामि तान्
sūta uvāca
itthaṃ sa coditaḥ pitrā cyavanaḥ karūṇānidhiḥ |
jagāma saraso bhūmiṃ sudharmāṃ draṣṭumutsukaḥ
||12||इत्थं स चोदितः पित्रा च्यवनः करूणानिधिः ।
जगाम सरसो भूमिं सुधर्मां द्रष्टुमुत्सुकः
tasminneva kṣaṇe'mātyau phalakandabharānvitau |
subalajñānagamyau tāvāgatau rājasannidhim
||13||तस्मिन्नेव क्षणेऽमात्यौ फलकन्दभरान्वितौ ।
सुबलज्ञानगम्यौ तावागतौ राजसन्निधिम्
tat ūce sa tu muniḥ sudharmāṃ cārulocanām |
pitā me svāśramaṃ sarvānākārayati suvrate
||14||तत् ऊचे स तु मुनिः सुधर्मां चारुलोचनाम् ।
पिता मे स्वाश्रमं सर्वानाकारयति सुव्रते
iti tadvacanaṃ śrutvā sudharmā śokavivhalā |
tadaiva sāvadhānā'bhūt tanuḥ prāṇa ivāgate
||15||इति तद्वचनं श्रुत्वा सुधर्मा शोकविव्हला ।
तदैव सावधानाऽभूत् तनुः प्राण इवागते
suśīlā rājapatnī sā pītvā tadvacanāmṛtam |
agamat sā sucārvaṅgī prakṛtidvayasaṃyutā
||16||सुशीला राजपत्नी सा पीत्वा तद्वचनामृतम् ।
अगमत् सा सुचार्वङ्गी प्रकृतिद्वयसंयुता
somakāntena patinā muniputrapuraḥsarā |
gaṇeśaskandasahitā śiveva śivasaṃyutā
||17||सोमकान्तेन पतिना मुनिपुत्रपुरःसरा ।
गणेशस्कन्दसहिता शिवेव शिवसंयुता
śuśubhe mārgamadhye sā vācaspatipuraḥsarā |
mantraghoṣayutaṃ prāpa bhṛgorāśramamaṇḍalam
||18||शुशुभे मार्गमध्ये सा वाचस्पतिपुरःसरा ।
मन्त्रघोषयुतं प्राप भृगोराश्रममण्डलम्
nānāpuṣpalatākīrṇaṃ nānāpakṣinināditam |
mārjārā nakulāḥ śyenā gajā gāvo mayūrakāḥ
||19||नानापुष्पलताकीर्णं नानापक्षिनिनादितम् ।
मार्जारा नकुलाः श्येना गजा गावो मयूरकाः
bhujaṅgāḥ pakṣiṇaḥ siṃhā vyāghrāḥ krīḍanti yatra ca |
na ca vāyurbhṛśaṃ vāti na sūryastapate bhṛśam
||20||भुजङ्गाः पक्षिणः सिंहा व्याघ्राः क्रीडन्ति यत्र च ।
न च वायुर्भृशं वाति न सूर्यस्तपते भृशम्
na varṣati bhṛśaṃ megho varṣate ca tadicchayā |
viviśuste harṣayutā muniputra puraḥsarāḥ
||21||न वर्षति भृशं मेघो वर्षते च तदिच्छया ।
विविशुस्ते हर्षयुता मुनिपुत्र पुरःसराः
tatrādbhutaṃ vyāghramṛgājinasthaṃ dadarśa sūryapratimaṃ bhṛguṃ tam |
rājā'tha patnī prakṛtidvayañca nanāma baddhāñjalirabravīcca
||22||तत्राद्भुतं व्याघ्रमृगाजिनस्थं ददर्श सूर्यप्रतिमं भृगुं तम् ।
राजाऽथ पत्नी प्रकृतिद्वयञ्च ननाम बद्धाञ्जलिरब्रवीच्च
rājovāca
adyāśiṣo me suphalā dvijendra ! dvijeritā dharmacayastapo'pi |
ājanmato'haṃ paripūta eṣa piturjananyāśca sujīvitaṃ me
||23||अद्याशिषो मे सुफला द्विजेन्द्र ! द्विजेरिता धर्मचयस्तपोऽपि ।
आजन्मतोऽहं परिपूत एष पितुर्जनन्याश्च सुजीवितं मे
bhavadṛśiḥ samprati hantyathainaḥ pūrvārjitaiḥ puṇyacayaiḥ kṛtā'pi |
āgāmikalyāṇakarī munīndra ! kālatraye janma karoti pūtam
||24||भवदृशिः सम्प्रति हन्त्यथैनः पूर्वार्जितैः पुण्यचयैः कृताऽपि ।
आगामिकल्याणकरी मुनीन्द्र ! कालत्रये जन्म करोति पूतम्
saurāṣṭradeśe khalu devatākhye pure kṛtaṃ rājyamamoghadṛṣṭe |
bhītena pāpād dvijadevatādipūjā kṛtā nītimatā munīndra
||25||सौराष्ट्रदेशे खलु देवताख्ये पुरे कृतं राज्यममोघदृष्टे ।
भीतेन पापाद् द्विजदेवतादिपूजा कृता नीतिमता मुनीन्द्र
ākasmikaṃ me duritaṃ kimetat prādurbabhūvogrataraṃ durantam |
yenā'hamīdṛk kudaśāṃ praṇīto jāne na kiñcit pratikāramātra
||26||आकस्मिकं मे दुरितं किमेतत् प्रादुर्बभूवोग्रतरं दुरन्तम् ।
येनाऽहमीदृक् कुदशां प्रणीतो जाने न किञ्चित् प्रतिकारमात्र
apāyatāṃ yānti kṛtā upāyā yuṣmatkṛtopāyamupāyamīhe |
nirvairatāṃ yānti hi jātivairāstavāśrame vāṃ śaraṇaṃ prapannaḥ
||27||अपायतां यान्ति कृता उपाया युष्मत्कृतोपायमुपायमीहे ।
निर्वैरतां यान्ति हि जातिवैरास्तवाश्रमे वां शरणं प्रपन्नः
sūta uvāca
śrutveti vacanaṃ tasya bhṛgustu karūṇāyutaḥ |
uvāca somakāntaṃ taṃ dhyānenālokya suvrataḥ
||28||श्रुत्वेति वचनं तस्य भृगुस्तु करूणायुतः ।
उवाच सोमकान्तं तं ध्यानेनालोक्य सुव्रतः
bhṛguruvāca
upāyaṃ vacmi nṛpate na cintāṃ kartumarhasi |
mamāśramagatā duḥkhaṃ na hi vindanti janminaḥ
||29||उपायं वच्मि नृपते न चिन्तां कर्तुमर्हसि ।
ममाश्रमगता दुःखं न हि विन्दन्ति जन्मिनः
janmāntarakṛtaṃ caiva duritaṃ te nṛpottama |
yenemāṅgamito'vasthāṃ kathayiṣye tadapyaham
||30||जन्मान्तरकृतं चैव दुरितं ते नृपोत्तम ।
येनेमाङ्गमितोऽवस्थां कथयिष्ये तदप्यहम्
kurvantu bhojanaṃ sarve cirakālaṃ bubhukṣitāḥ |
vanāt vanāntaraṃ yātāḥ śrāntā klāntānanā bhṛśam
||31||कुर्वन्तु भोजनं सर्वे चिरकालं बुभुक्षिताः ।
वनात् वनान्तरं याताः श्रान्ता क्लान्तानना भृशम्
sūta uvāca
ityuktvā snāpayāmāsa sutailābhyaṅgapūrvakam |
bhojayāmāsa cānnāni ṣaḍrasāni tvanekaśaḥ
||32||इत्युक्त्वा स्नापयामास सुतैलाभ्यङ्गपूर्वकम् ।
भोजयामास चान्नानि षड्रसानि त्वनेकशः
bubhujuste'pi viśrāntā bhṛgoramitatejasaḥ |
ājñayā munivaryasya samprāptāḥ suṣṭhavalaṅkṛtāḥ
||33||बुभुजुस्तेऽपि विश्रान्ता भृगोरमिततेजसः ।
आज्ञया मुनिवर्यस्य सम्प्राप्ताः सुष्ठवलङ्कृताः
suṣupurmṛduśayyāyāṃ hitvā cintāṃ duratyayām |
muninā kalpitāyāṃ te svarājyaṅgamitā iva
||34||सुषुपुर्मृदुशय्यायां हित्वा चिन्तां दुरत्ययाम् ।
मुनिना कल्पितायां ते स्वराज्यङ्गमिता इव
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe bhṛgorāśramagamanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ || 6 ||