devīprārthanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ
rājovāca
śrutvā kathāṃ gaṇeśasya harṣaścetasi jāyate |
punaśca vada viprarṣe na tṛpyāmi kathāmṛtam
||1||श्रुत्वा कथां गणेशस्य हर्षश्चेतसि जायते ।
पुनश्च वद विप्रर्षे न तृप्यामि कथामृतम्
antarhite bhagavati gaṇeśe paramātmani |
kathaṃ vinirmame sṛṣṭiṃ brahmā tad varṇaya prabho
||2||अन्तर्हिते भगवति गणेशे परमात्मनि ।
कथं विनिर्ममे सृष्टिं ब्रह्मा तद् वर्णय प्रभो
yaccāgre kathayāmāsa vyāsāyākhyānaṃ vidhiḥ |
tadahaṃ vistareṇaiva śrotumicchāmi sanmune
||3||यच्चाग्रे कथयामास व्यासायाख्यानं विधिः ।
तदहं विस्तरेणैव श्रोतुमिच्छामि सन्मुने
bhṛguruvāca
siddhakṣetrasya māhātmyaṃ vyāsāyā'kathayatprabhuḥ |
ānupūrvyeṇa tat te'haṃ kathayiṣye'sṛjacca yat
||4||सिद्धक्षेत्रस्य माहात्म्यं व्यासायाऽकथयत्प्रभुः ।
आनुपूर्व्येण तत् तेऽहं कथयिष्येऽसृजच्च यत्
sa brahmā nirmame pūrvaṃ manasā sapta putrakān |
āhatānsṛṣṭisāhāyyaṃ sṛjadhvaṃ svasvabuddhitaḥ
||5||स ब्रह्मा निर्ममे पूर्वं मनसा सप्त पुत्रकान् ।
आहतान्सृष्टिसाहाय्यं सृजध्वं स्वस्वबुद्धितः
te tu tadvacanaṃ śrutvā tapase kṛta niścayāḥ |
tapastaptvā''su vipulaṃ paraṃ brahma samāgatāḥ
||6||ते तु तद्वचनं श्रुत्वा तपसे कृत निश्चयाः ।
तपस्तप्त्वाऽऽसु विपुलं परं ब्रह्म समागताः
tato'nyān kalpayāmāsa sapta putrān prajāpatiḥ |
te'tyanta jñānasampannā na cakruḥ sṛṣṭimuttamām
||7||ततोऽन्यान् कल्पयामास सप्त पुत्रान् प्रजापतिः ।
तेऽत्यन्त ज्ञानसम्पन्ना न चक्रुः सृष्टिमुत्तमाम्
tataḥ svayaṃ samārebhe sanakādīn vilokya tān |
mukhato brahmaṇānagnimasṛjat kamalāsanaḥ
||8||ततः स्वयं समारेभे सनकादीन् विलोक्य तान् ।
मुखतो ब्रह्मणानग्निमसृजत् कमलासनः
bāhurupādato'nyām̐strīn varṇāṃ ścandramasaṃ hṛdaḥ |
cakṣubhyāñja raviṃ śrotrānmārutaṃ prāṇameva ca
||9||बाहुरुपादतोऽन्याँस्त्रीन् वर्णां श्चन्द्रमसं हृदः ।
चक्षुभ्याञ्ज रविं श्रोत्रान्मारुतं प्राणमेव च
antarikṣaṃ tathā nābheḥ śiraso divameva ca |
bhūmiṃ padbhyāṃ diśaḥ śrotrādanyām̐llokānakalpayat
||10||अन्तरिक्षं तथा नाभेः शिरसो दिवमेव च ।
भूमिं पद्भ्यां दिशः श्रोत्रादन्याँल्लोकानकल्पयत्
anyaduccāvacaṃ viśvaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca yat |
samudrān saritaḥ śailām̐stṛṇagulmamahīruhān
||11||अन्यदुच्चावचं विश्वं स्थावरं जङ्गमं च यत् ।
समुद्रान् सरितः शैलाँस्तृणगुल्ममहीरुहान्
tataḥ katipayāhaḥsu gateṣu munisattamāḥ |
nidritasya mahāviṣṇoḥ śrotājjāto mahāsurau
||12||ततः कतिपयाहःसु गतेषु मुनिसत्तमाः ।
निद्रितस्य महाविष्णोः श्रोताज्जातो महासुरौ
madhukaiṭabhanāmānau vikhyātau bhuvanatraye |
dram̐ṣṭrākarālavadanau piṅgākṣau dīrghanāsikau
||13||मधुकैटभनामानौ विख्यातौ भुवनत्रये ।
द्रँष्ट्राकरालवदनौ पिङ्गाक्षौ दीर्घनासिकौ
mahākāyau mahārāvāvatyuccau parvatāviva |
varṣāmudiraśabdau tau garjantau bhṛśagarvitau
||14||महाकायौ महारावावत्युच्चौ पर्वताविव ।
वर्षामुदिरशब्दौ तौ गर्जन्तौ भृशगर्वितौ
vacobhirbahubhirduṣṭau dhikkāraṃ tasya cakratuḥ |
viprān devān ṛṣīn sādhūn śāstrāṇica ninindatuḥ
||15||वचोभिर्बहुभिर्दुष्टौ धिक्कारं तस्य चक्रतुः ।
विप्रान् देवान् ऋषीन् साधून् शास्त्राणिच निनिन्दतुः
tayoḥ śabdena dharaṇī cakampe śeṣa eva ca |
udvignamāsīt sakalaṃ brahmāṇḍaṃ svanatastayauḥ
||16||तयोः शब्देन धरणी चकम्पे शेष एव च ।
उद्विग्नमासीत् सकलं ब्रह्माण्डं स्वनतस्तयौः
tatastau krodharaktākṣau kaṃ taṃ khāditumudyatau |
tato'sau varadāṃ devīṃ viṣṇumohanakāriṇīm
||17||ततस्तौ क्रोधरक्ताक्षौ कं तं खादितुमुद्यतौ ।
ततोऽसौ वरदां देवीं विष्णुमोहनकारिणीम्
viṣṇunetragatāṃ nidrāṃ tuṣṭāva kamalāsanaḥ |
madhukaiṭabhanāśāya prabodhāya harerapi
||18||विष्णुनेत्रगतां निद्रां तुष्टाव कमलासनः ।
मधुकैटभनाशाय प्रबोधाय हरेरपि
gajānana prasādena viṣṇuhastāt tayorvadham |
jñātvā samyagvicāryaiva cintāharṣasamanvitaḥ
||19||गजानन प्रसादेन विष्णुहस्तात् तयोर्वधम् ।
ज्ञात्वा सम्यग्विचार्यैव चिन्ताहर्षसमन्वितः
brahmovāca
svāhāsvadhārūpadharā sudhā tvaṃ mātrārdhamāyāsvarūpiṇī ca |
kartrī ca hartrī jananī janasya sato'sataḥ śaktirasi tvameva
||20||स्वाहास्वधारूपधरा सुधा त्वं मात्रार्धमायास्वरूपिणी च ।
कर्त्री च हर्त्री जननी जनस्य सतोऽसतः शक्तिरसि त्वमेव
śrutiḥ svarā kālarātriranādinidhanā'kṣayā |
jaganmātā jagaddhātrī sṛṣṭisthityantakāriṇī
||21||श्रुतिः स्वरा कालरात्रिरनादिनिधनाऽक्षया ।
जगन्माता जगद्धात्री सृष्टिस्थित्यन्तकारिणी
sāvitrī ca tathā sandhyā mahāmāyā tṛṣā kṣudhā |
sarveṣāṃ vastujātānāṃ śaktistvamasi pārvati
||22||सावित्री च तथा सन्ध्या महामाया तृषा क्षुधा ।
सर्वेषां वस्तुजातानां शक्तिस्त्वमसि पार्वति
trailokyakarttā tvannātho daityadānavasūdanaḥ |
nidrayā vyāptacitto'sau jñānavijñānavān hariḥ
||23||त्रैलोक्यकर्त्ता त्वन्नाथो दैत्यदानवसूदनः ।
निद्रया व्याप्तचित्तोऽसौ ज्ञानविज्ञानवान् हरिः
jagadutpādyate yena pālyate hriyate'pi ca |
so'pi tvayāvatārāṇāṃ saṅkaṭe viniyojyate
||24||जगदुत्पाद्यते येन पाल्यते ह्रियतेऽपि च ।
सोऽपि त्वयावताराणां सङ्कटे विनियोज्यते
duṣṭātmānau mohayaitau tvaṃ daityau madhukaiṭabhau |
hantumetau durādharṣau jñānamasya pradīyatām
||25||दुष्टात्मानौ मोहयैतौ त्वं दैत्यौ मधुकैटभौ ।
हन्तुमेतौ दुराधर्षौ ज्ञानमस्य प्रदीयताम्
ahamārādhitaścābhyāṃ pūrvajanmanyatandritam |
varān bahuvidhāna prādāmavadhyau mama tāvubhau
||26||अहमाराधितश्चाभ्यां पूर्वजन्मन्यतन्द्रितम् ।
वरान् बहुविधान प्रादामवध्यौ मम तावुभौ
tayoruccāvacān śabdānato'hamasahaṃ bahu |
māmeva hantukāmau tau stutau nānāvidhaiḥ stavaiḥ
||27||तयोरुच्चावचान् शब्दानतोऽहमसहं बहु ।
मामेव हन्तुकामौ तौ स्तुतौ नानाविधैः स्तवैः
tathāpi madvadhātau na nivṛttau duṣṭabhāvataḥ |
atastvāṃ prārthaye devi viṣṇubodhanahetave
||28||तथापि मद्वधातौ न निवृत्तौ दुष्टभावतः ।
अतस्त्वां प्रार्थये देवि विष्णुबोधनहेतवे
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe devīprārthanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16 ||