indumatī nārada saṃvāde catu|pañcāśattamo'dhyāyaḥ
pārvatyuvāca
tasyāṃ tu mūrchitāyāṃ tu kimakurvan janāstadā |
tanme vistarato brūhi hṛdayānandanaṃ pitaḥ
||1||तस्यां तु मूर्छितायां तु किमकुर्वन् जनास्तदा ।
तन्मे विस्तरतो ब्रूहि हृदयानन्दनं पितः
himavānuvāca
tadā sarve nāgarikā nānāvākyaviśāradāḥ |
pramṛjya svāni cāśrūṇi samādadhyurnṛpastriyam
||2||तदा सर्वे नागरिका नानावाक्यविशारदाः ।
प्रमृज्य स्वानि चाश्रूणि समादध्युर्नृपस्त्रियम्
janā ūcuḥ
mātaruttiṣṭha mā śokaṃ kuru putre manaḥ kṛthāḥ |
pretaṃ dahati śokāśru tasmādbhartṛhitaṃ kuru
||3||मातरुत्तिष्ठ मा शोकं कुरु पुत्रे मनः कृथाः ।
प्रेतं दहति शोकाश्रु तस्माद्भर्तृहितं कुरु
martyeṣu na hi dṛṣṭo'sti cirañjīvī śubhānane |
yathā jīrṇaṃ parityajya vāso'nyadgṛhyate janaiḥ
||4||मर्त्येषु न हि दृष्टोऽस्ति चिरञ्जीवी शुभानने ।
यथा जीर्णं परित्यज्य वासोऽन्यद्गृह्यते जनैः
varṣmāpi dehinā tadvat tyaktvā'nyad guhyate śubham |
atyāścaryamidaṃ bhadre svayaṃ mṛtyumukhe sthitaḥ
||5||वर्ष्मापि देहिना तद्वत् त्यक्त्वाऽन्यद् गुह्यते शुभम् ।
अत्याश्चर्यमिदं भद्रे स्वयं मृत्युमुखे स्थितः
śocate mṛtamaparaṃ svayaṃ maraṇa dharmavān |
svadehena viyogaṃ ca na vetti bhāvinaṃ janaḥ
||6||शोचते मृतमपरं स्वयं मरण धर्मवान् ।
स्वदेहेन वियोगं च न वेत्ति भाविनं जनः
madīyaṃ manyate sarvaṃ daivakālavaśe sthitam |
brahmādisthāvarāntaṃ yad viśvaṃ sābdhicarācaram
||7||मदीयं मन्यते सर्वं दैवकालवशे स्थितम् ।
ब्रह्मादिस्थावरान्तं यद् विश्वं साब्धिचराचरम्
jñātvā taṃ naśvaraṃ śokaṃ tyaktvottiṣṭha suputriṇi |
dharmavān puṇyaśīlaste bhartā muktiṃ gato bhavet
||8||ज्ञात्वा तं नश्वरं शोकं त्यक्त्वोत्तिष्ठ सुपुत्रिणि ।
धर्मवान् पुण्यशीलस्ते भर्ता मुक्तिं गतो भवेत्
jīvan yadi bhavet svarge tadā yāsyati karhicit |
atipuṇyānmānavo'pi yāti svargaṃ gataḥ punaḥ |
athavā paripṛcchāmo muniṃ kañcidihāgatam
||9||जीवन् यदि भवेत् स्वर्गे तदा यास्यति कर्हिचित् ।
अतिपुण्यान्मानवोऽपि याति स्वर्गं गतः पुनः ।
अथवा परिपृच्छामो मुनिं कञ्चिदिहागतम्
atītānāgatavidaṃ kathayiṣyati so'khilam |
anantaraṃ hi yatkāryaṃ tatsarvaṃ vidadhāmahe
||10||अतीतानागतविदं कथयिष्यति सोऽखिलम् ।
अनन्तरं हि यत्कार्यं तत्सर्वं विदधामहे
himavānuvāca
evaṃ prabodhitā lokaiḥ kṣaṇamindumatī tadā |
āśvastā sarvavākyena pramṛjyāśrūṇi vāsasā
||11||एवं प्रबोधिता लोकैः क्षणमिन्दुमती तदा ।
आश्वस्ता सर्ववाक्येन प्रमृज्याश्रूणि वाससा
visarjayāmāsa tadā lokān sarvān samāgatān |
tyaktvā saubhāgyacinhāni prapede kṛśatāṃ bhṛśam
||12||विसर्जयामास तदा लोकान् सर्वान् समागतान् ।
त्यक्त्वा सौभाग्यचिन्हानि प्रपेदे कृशतां भृशम्
rudatī śocatī tasthau śvasatī mūrchitā muhuḥ |
tato dvādaśavarṣānte nārado divyadarśanaḥ
||13||रुदती शोचती तस्थौ श्वसती मूर्छिता मुहुः ।
ततो द्वादशवर्षान्ते नारदो दिव्यदर्शनः
ājagāma gṛhaṃ tasyā yadṛcchāvicaranmuniḥ |
dṛṣṭvā taṃ vilalāpāśu vadantī bhartṛceṣṭitam
||14||आजगाम गृहं तस्या यदृच्छाविचरन्मुनिः ।
दृष्ट्वा तं विललापाशु वदन्ती भर्तृचेष्टितम्
duḥkha cākathayattasmai jātaṃ dvādaśavārṣikam |
niśamya ruditaṃ tasyā harṣayan munirabravīt
||15||दुःख चाकथयत्तस्मै जातं द्वादशवार्षिकम् ।
निशम्य रुदितं तस्या हर्षयन् मुनिरब्रवीत्
nārada uvāca
kvāpi tiṣṭhati te bharttā na taṃ śocitumarhasi |
śiraśchādaya nīlena vāsasā karṇabhūṣaṇe
||16||क्वापि तिष्ठति ते भर्त्ता न तं शोचितुमर्हसि ।
शिरश्छादय नीलेन वाससा कर्णभूषणे
karṇayoḥ kuru bhāle tvaṃ bibhratī kuṅkumaṃ śubham |
valayāni ca karayoḥ kaṇṭhe maṅgalasūtrakam
||17||कर्णयोः कुरु भाले त्वं बिभ्रती कुङ्कुमं शुभम् ।
वलयानि च करयोः कण्ठे मङ्गलसूत्रकम्
himavānuvāca
sarvajñasya munervākyādviśvastā satyavādinaḥ |
tatkālaṃ sarvamānāyya harṣitā sā tathā'karot
||18||सर्वज्ञस्य मुनेर्वाक्याद्विश्वस्ता सत्यवादिनः ।
तत्कालं सर्वमानाय्य हर्षिता सा तथाऽकरोत्
ākārya brāhmaṇān sarvān sampūjya nāradaṃ purā |
sampūjya sakalāṃstāṃstu dadau dānānyanekaśaḥ
||19||आकार्य ब्राह्मणान् सर्वान् सम्पूज्य नारदं पुरा ।
सम्पूज्य सकलांस्तांस्तु ददौ दानान्यनेकशः
vādayāmāsa vādyāni śarkarāṃ ca gṛhegṛhe |
preṣayāmāsa ca tadā harṣādindumatī śubhā
||20||वादयामास वाद्यानि शर्करां च गृहेगृहे ।
प्रेषयामास च तदा हर्षादिन्दुमती शुभा
vastratāmbūla dānena dadāvājñāṃ janasya sā |
praṇipatya punardeva muniṃ nāradamādarāt
||21||वस्त्रताम्बूल दानेन ददावाज्ञां जनस्य सा ।
प्रणिपत्य पुनर्देव मुनिं नारदमादरात्
svabhartṛprāptaye'pṛcchadupāyaṃ rājakanyakā |
indumatyuvāca |
kutra tiṣṭhati me bhartā kathaṃ tiṣṭhati vā mune
||22||स्वभर्तृप्राप्तयेऽपृच्छदुपायं राजकन्यका ।
इन्दुमत्युवाच ।
कुत्र तिष्ठति मे भर्ता कथं तिष्ठति वा मुने
kenopāyena vedajña darśanaṃ tasya me bhavet |
anugrahaṃ kuru mune tamupāyaṃ vadasva me |
vrataṃ dānaṃ tapo vāpi duḥsādhyamapi yadbhavet
||23||केनोपायेन वेदज्ञ दर्शनं तस्य मे भवेत् ।
अनुग्रहं कुरु मुने तमुपायं वदस्व मे ।
व्रतं दानं तपो वापि दुःसाध्यमपि यद्भवेत्
nārada uvāca
vrataṃ tu paramaṃ te'haṃ kathayāmi samāsataḥ |
nabhaḥ śuklacaturthyāṃ tadārabhet parayā mudā
||24||व्रतं तु परमं तेऽहं कथयामि समासतः ।
नभः शुक्लचतुर्थ्यां तदारभेत् परया मुदा
nadyāṃ taḍāge vāpyāṃ vā dantadhāvanapūrvakam |
snānaṃ prabhātasamaye kuru saṅkalpa pūrvakam
||25||नद्यां तडागे वाप्यां वा दन्तधावनपूर्वकम् ।
स्नानं प्रभातसमये कुरु सङ्कल्प पूर्वकम्
śuklavāsā gṛhaṃ gatvā mṛnmayīṃ mūrtimuttamām |
kuryāccaturbhujāṃ samyaggaṇeśasya manoramām
||26||शुक्लवासा गृहं गत्वा मृन्मयीं मूर्तिमुत्तमाम् ।
कुर्याच्चतुर्भुजां सम्यग्गणेशस्य मनोरमाम्
upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ pūjayet sthiracetasā |
ekānnamekabhuktaṃ vā svayaṃ kuryātpaprayatnataḥ |
upoṣaṇaṃ vā kurvīta yāvad bhādracaturthikā
||27||उपचारैः षोडशभिः पूजयेत् स्थिरचेतसा ।
एकान्नमेकभुक्तं वा स्वयं कुर्यात्पप्रयत्नतः ।
उपोषणं वा कुर्वीत यावद् भाद्रचतुर्थिका
gītavāditra nṛtyādyairbrāhmaṇānāṃ ca bhojanaiḥ |
mahotsavaṃ prakurarvīta vibhave sati śobhane
||28||गीतवादित्र नृत्याद्यैर्ब्राह्मणानां च भोजनैः ।
महोत्सवं प्रकुरर्वीत विभवे सति शोभने
evaṃ vrataṃ kuru śubhe bhartrā saha sameṣyasi |
pātāle nāgakanyābhiḥ ruddhena jīvitā śubhe
||29||एवं व्रतं कुरु शुभे भर्त्रा सह समेष्यसि ।
पाताले नागकन्याभिः रुद्धेन जीविता शुभे
satyaṃ bravīmi te satye nānyathā mama bhāṣitam |
himavānuvāca |
ityuktā tena muninā vrataṃ prārambhadādarāt
||30||सत्यं ब्रवीमि ते सत्ये नान्यथा मम भाषितम् ।
हिमवानुवाच ।
इत्युक्ता तेन मुनिना व्रतं प्रारम्भदादरात्
gate munau nabhomāsi dinaiḥ katibhirāgate |
dviradānanamūrtiṃ sā cakāra pārthivīṃ śubhām
||31||गते मुनौ नभोमासि दिनैः कतिभिरागते ।
द्विरदाननमूर्तिं सा चकार पार्थिवीं शुभाम्
pūrvoktavidhinā pūjāṃ cakāra sumanoharām |
divyagandhairdivyavastrairdivyaiśca kusumairapi
||32||पूर्वोक्तविधिना पूजां चकार सुमनोहराम् ।
दिव्यगन्धैर्दिव्यवस्त्रैर्दिव्यैश्च कुसुमैरपि
divyairnānāvidhaiścaiva naivedyaiḥ phalakāñcanaiḥ |
dīpaiḥ puṣpāñjalībhiśca prakramairnatibhiḥstavaiḥ
||3||दिव्यैर्नानाविधैश्चैव नैवेद्यैः फलकाञ्चनैः ।
दीपैः पुष्पाञ्जलीभिश्च प्रक्रमैर्नतिभिःस्तवैः
tannāmasmaraṇairdhyānaistoṣayāmāsa taṃ vibhum |
gītavāditranṛtyādyairbrāhmaṇānāṃ ca bhojanaiḥ
||34||तन्नामस्मरणैर्ध्यानैस्तोषयामास तं विभुम् ।
गीतवादित्रनृत्याद्यैर्ब्राह्मणानां च भोजनैः
palamātraṃ payo bhuktvā cakāra vratamuttamam |
nabhaḥ śuklacaturthyādi ciranaṣṭapriyāptaye
||36||पलमात्रं पयो भुक्त्वा चकार व्रतमुत्तमम् ।
नभः शुक्लचतुर्थ्यादि चिरनष्टप्रियाप्तये
nāradasya munervākyād yāvadbhādracaturthikā
||36||नारदस्य मुनेर्वाक्याद् यावद्भाद्रचतुर्थिका
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe indumatīnāradasaṃvādo catupañcāśattamo'dhyāyaḥ || 54 ||