pañcaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
kauḍinya uvāca
kasmiṃścitsamaye devi sukhāsinaṃ gajānanam |
nārado munirabhyāgād draṣṭuṃ taṃ bahuvāsaraiḥ
||1||कस्मिंश्चित्समये देवि सुखासिनं गजाननम् ।
नारदो मुनिरभ्यागाद् द्रष्टुं तं बहुवासरैः
sāṣṭāṅgaṃ praṇipatyainaṃ prāhanaḥ sārthakaṃ januḥ |
yat puṇyanicayairjātaṃ darśanaṃ te gajānana
||2||साष्टाङ्गं प्रणिपत्यैनं प्राहनः सार्थकं जनुः ।
यत् पुण्यनिचयैर्जातं दर्शनं ते गजानन
ityuktvā svāñjaliṃ badhvā tasthau tat purato muniḥ |
dhṛtvā kareṇa tatpāṇimupāveśayadāsane
||3||इत्युक्त्वा स्वाञ्जलिं बध्वा तस्थौ तत् पुरतो मुनिः ।
धृत्वा करेण तत्पाणिमुपावेशयदासने
gajānano mahābhāgo mahābhāgaṃ mahāmunim |
nārado bhagavāṃstena santuṣṭo munipuṅgavaḥ
||4||गजाननो महाभागो महाभागं महामुनिम् ।
नारदो भगवांस्तेन सन्तुष्टो मुनिपुङ्गवः
uvāca taṃ gaṇādhīśamāścaryaṃ hṛdimestiyat |
tanniveditumāyāto natvā tvāṃ punarāvraje
||5||उवाच तं गणाधीशमाश्चर्यं हृदिमेस्तियत् ।
तन्निवेदितुमायातो नत्वा त्वां पुनराव्रजे
gajānana uvāca
kimāścaryaṃ tvayā dṛṣṭaṃ hṛdi kiṃ te'bhivartate |
vada sarvaṃ viśeṣeṇa tato vraja nijāśramam
||6||किमाश्चर्यं त्वया दृष्टं हृदि किं तेऽभिवर्तते ।
वद सर्वं विशेषेण ततो व्रज निजाश्रमम्
nārada uvāca
maithile viṣaye deva janako rājasattamaḥ |
atimānī vadānyaśca vedavedāṅgapāragaḥ
||7||मैथिले विषये देव जनको राजसत्तमः ।
अतिमानी वदान्यश्च वेदवेदाङ्गपारगः
annadānarato nityaṃ brāhmaṇān pūjayatyasau |
nānālaṅkāravāsobhirdakṣiṇābhiranekaśaḥ
||8||अन्नदानरतो नित्यं ब्राह्मणान् पूजयत्यसौ ।
नानालङ्कारवासोभिर्दक्षिणाभिरनेकशः
dīnāndhakṛpaṇebhyaśca bahu dravyaṃ dadātyasau |
yācakairyācyate yad tat tat tena pradīyate
||9||दीनान्धकृपणेभ्यश्च बहु द्रव्यं ददात्यसौ ।
याचकैर्याच्यते यद् तत् तत् तेन प्रदीयते
tathāpi na vyayaṃ yāti dravyaṃ tasya mahātmanaḥ |
gajānanasya santuṣṭyā dravyaṃ tadvardhate nu kim
||10||तथापि न व्ययं याति द्रव्यं तस्य महात्मनः ।
गजाननस्य सन्तुष्ट्या द्रव्यं तद्वर्धते नु किम्
ityāścaryaṃ mahadraṣṭuṃ prayātastadgṛhānaham |
brahmajñānābhimānena upahāsaṃ mamā'karot
||11||इत्याश्चर्यं महद्रष्टुं प्रयातस्तद्गृहानहम् ।
ब्रह्मज्ञानाभिमानेन उपहासं ममाऽकरोत्
ahaṃ ca tamuvācetthaṃ dhanyo'si nṛpasattama |
cintitaṃ te'pi bhaktyā'yaṃ prayacchati gajānanaḥ
||12||अहं च तमुवाचेत्थं धन्योऽसि नृपसत्तम ।
चिन्तितं तेऽपि भक्त्याऽयं प्रयच्छति गजाननः
sa tu garvāduvācetthamahamīśo jagattraye |
ahaṃ dātā ca bhoktā ca pātā dāpayitā tathā
||13||स तु गर्वादुवाचेत्थमहमीशो जगत्त्रये ।
अहं दाता च भोक्ता च पाता दापयिता तथा
matsvarūpaṃ vinā nānyad vidyate bhuvanatraye |
kartā ca kāraṇaṃ cāhaṃ karaṇaṃ munisattama
||14||मत्स्वरूपं विना नान्यद् विद्यते भुवनत्रये ।
कर्ता च कारणं चाहं करणं मुनिसत्तम
nārada uvāca
iti tadvacanaṃ śrutvā krodhenāhaṃ jagāda tam |
īśvarājjagataḥ kartā nānyaḥ kaścana vidyate
||15||इति तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधेनाहं जगाद तम् ।
ईश्वराज्जगतः कर्ता नान्यः कश्चन विद्यते
tvaṃ tu dharmamimaṃ rājan dambhenaiva karoṣi kima |
darśayiṣye sākṣyamasya svalpakālena te'nagha
||16||त्वं तु धर्ममिमं राजन् दम्भेनैव करोषि किम ।
दर्शयिष्ये साक्ष्यमस्य स्वल्पकालेन तेऽनघ
ityuktvā tamahaṃ yātastvadantikamibhānana |
kauṇḍinya uvāca |
ākarṇyetthaṃ munervākyaṃ pūjayāmāsa taṃ vibhuḥ
||17||इत्युक्त्वा तमहं यातस्त्वदन्तिकमिभानन ।
कौण्डिन्य उवाच ।
आकर्ण्येत्थं मुनेर्वाक्यं पूजयामास तं विभुः
arghyādibhiralaṅkārairdivyaiḥpuṣpaiḥ sacandanaiḥ |
munirājñāṃ pragṛhyaiva vaikuṇṭhaṃ viṣṇumabhyagāt
||18||अर्घ्यादिभिरलङ्कारैर्दिव्यैःपुष्पैः सचन्दनैः ।
मुनिराज्ञां प्रगृह्यैव वैकुण्ठं विष्णुमभ्यगात्
gajānano'pi mithilāṃ rājabhaktiṃ parīkṣitum |
kutsitaṃ veṣamādāya sarvajño'pi samāyayau
||19||गजाननोऽपि मिथिलां राजभक्तिं परीक्षितुम् ।
कुत्सितं वेषमादाय सर्वज्ञोऽपि समाययौ
anekakṣatasaṃyuktaṃ stravadraktamamaṅgalam |
makṣikānicayākrāntaṃ radahīnamivāturam
||20||अनेकक्षतसंयुक्तं स्त्रवद्रक्तममङ्गलम् ।
मक्षिकानिचयाक्रान्तं रदहीनमिवातुरम्
gacchantaṃ tādṛśaṃ dṛṣṭvā narā nāsānirodhanam |
kurvanti vāsasā kecit ṣṭhīvanaṃ ca yathātathā
||21||गच्छन्तं तादृशं दृष्ट्वा नरा नासानिरोधनम् ।
कुर्वन्ति वाससा केचित् ष्ठीवनं च यथातथा
skhalan mūrchan patan gacchannarbhakāvalisaṃyutaḥ |
nṛpadvāraṃ samāgamya dvārapālānuvāca saḥ
||22||स्खलन् मूर्छन् पतन् गच्छन्नर्भकावलिसंयुतः ।
नृपद्वारं समागम्य द्वारपालानुवाच सः
rājñe nivedyatāṃ dūtā atithi māṃ samāgatam |
brāhmaṇaṃ kṣudhitaṃ vṛddhamicchābhojanakāṅkṣiṇam
||23||राज्ञे निवेद्यतां दूता अतिथि मां समागतम् ।
ब्राह्मणं क्षुधितं वृद्धमिच्छाभोजनकाङ्क्षिणम्
te tadvākyaṃ tathācakhyurgatvā taṃ janakaṃ nṛpam |
ānīyatāmiti prāha dūtā draṣṭuṃ tu kautukam
||24||ते तद्वाक्यं तथाचख्युर्गत्वा तं जनकं नृपम् ।
आनीयतामिति प्राह दूता द्रष्टुं तु कौतुकम्
te dūtā prāpayāmāsuḥ kucaila malinaṃ nṛpam |
dadarśa dūrājjanako kampantaṃ makṣikāvṛtam
||25||ते दूता प्रापयामासुः कुचैल मलिनं नृपम् ।
ददर्श दूराज्जनको कम्पन्तं मक्षिकावृतम्
asṛkstravantaṃ vṛddhaṃ taṃ brāhmaṇaṃ śramavāriṇam |
tarkayāmāsa janaka īśvaro rūpa dhṛk nu kim
||26||असृक्स्त्रवन्तं वृद्धं तं ब्राह्मणं श्रमवारिणम् ।
तर्कयामास जनक ईश्वरो रूप धृक् नु किम्
chalituṃ māṃ samāyāto yadi puṇyaṃ bhavenmama |
samādhāsye mano hyasya bhaviṣyaṃ nānyathā bhavet
||27||छलितुं मां समायातो यदि पुण्यं भवेन्मम ।
समाधास्ये मनो ह्यस्य भविष्यं नान्यथा भवेत्
ityevaṃ cintayatyeva janake nṛpasattame |
praveśito dvārapālairbrāhmaṇaḥ paryadṛśyata
||28||इत्येवं चिन्तयत्येव जनके नृपसत्तमे ।
प्रवेशितो द्वारपालैर्ब्राह्मणः पर्यदृश्यत
brāhmaṇa uvāca
candrāṃśudhavalāṃ kīrtiṃ śrutvā te'haṃ samāgataḥ |
dehi me bhojanaṃ rājan kṣudhitasya cirād bhṛśam
||29||चन्द्रांशुधवलां कीर्तिं श्रुत्वा तेऽहं समागतः ।
देहि मे भोजनं राजन् क्षुधितस्य चिराद् भृशम्
mama tṛptirbhaved yāvat tāvadannaṃ pradīyatām |
tava kratuśataṃ puṇyaṃ bhaviṣyati nareśvara
||30||मम तृप्तिर्भवेद् यावत् तावदन्नं प्रदीयताम् ।
तव क्रतुशतं पुण्यं भविष्यति नरेश्वर
kauṇḍinya uvāca
iti vācaṃ niśamyāsau gṛhamadhye nināya tam |
sampūjya vidhivaccainaṃ svādavannamupaveṣayat
||31||इति वाचं निशम्यासौ गृहमध्ये निनाय तम् ।
सम्पूज्य विधिवच्चैनं स्वादवन्नमुपवेषयत्
ekagrāsena sarvaṃ sa jagrāsa dvijasattamaḥ |
ayācadannamanyat sa nṛpo'dāt parvatopamam
||32||एकग्रासेन सर्वं स जग्रास द्विजसत्तमः ।
अयाचदन्नमन्यत् स नृपोऽदात् पर्वतोपमम्
tadapyekena jagrāsa kavalena dvijottamaḥ |
yāvadannaṃ sthitaṃ siddhaṃ paryāptamayutasya yat
||33||तदप्येकेन जग्रास कवलेन द्विजोत्तमः ।
यावदन्नं स्थितं सिद्धं पर्याप्तमयुतस्य यत्
taddattaṃ puratastasya babhakṣa tatkṣaṇena saḥ |
asaṅkhyāteṣu pātreṣu paktuṃ kṣiptāḥ sutaṇḍulāḥ
||34||तद्दत्तं पुरतस्तस्य बभक्ष तत्क्षणेन सः ।
असङ्ख्यातेषु पात्रेषु पक्तुं क्षिप्ताः सुतण्डुलाः
dīyate puratastasya yaḥ siddhaścodano'bhavat |
sa bhakṣayati sarvaṃ taṃ tata ūce jano nṛpam
||35||दीयते पुरतस्तस्य यः सिद्धश्चोदनोऽभवत् ।
स भक्षयति सर्वं तं तत ऊचे जनो नृपम्
rākṣaso'yaṃ bhavetprāyaḥ kimarthaṃ dīyate bahu |
rākṣasebhyaḥ pradānena na kiñcit puṇyamāpyate
||36||राक्षसोऽयं भवेत्प्रायः किमर्थं दीयते बहु ।
राक्षसेभ्यः प्रदानेन न किञ्चित् पुण्यमाप्यते
kecidūcustribhuvane bhakṣite'pyasya no bhavet |
tṛptiḥ paramikā rājan dhānyamasmai pradīyatām
||37||केचिदूचुस्त्रिभुवने भक्षितेऽप्यस्य नो भवेत् ।
तृप्तिः परमिका राजन् धान्यमस्मै प्रदीयताम्
tato dhānyāni sarvāṇi gṛhe bhūmau sthitāni ca |
ānīya cikṣipustasya puragrāmagatāni ca
||38||ततो धान्यानि सर्वाणि गृहे भूमौ स्थितानि च ।
आनीय चिक्षिपुस्तस्य पुरग्रामगतानि च
puṃso'sya dvijarūpasya sarvabhakṣasya cāti theḥ |
na tṛptimagamatso'tha bhakṣiteṣu ca teṣu ca
||39||पुंसोऽस्य द्विजरूपस्य सर्वभक्षस्य चाति थेः ।
न तृप्तिमगमत्सोऽथ भक्षितेषु च तेषु च
tato dūtā nṛpaṃ procurdhānyaṃ kvāpi na labhyate |
iti dūtavacaḥ śrutvā janake'dhomukhe sthite
||40||ततो दूता नृपं प्रोचुर्धान्यं क्वापि न लभ्यते ।
इति दूतवचः श्रुत्वा जनकेऽधोमुखे स्थिते
svastītyuktvā'gamad vipro na tṛpto'sau gṛhaṃ gṛham |
dīyatāmannamityāha te janāstaṃ jagustadā
||41||स्वस्तीत्युक्त्वाऽगमद् विप्रो न तृप्तोऽसौ गृहं गृहम् ।
दीयतामन्नमित्याह ते जनास्तं जगुस्तदा
sarveṣāṃ gṛhagaṃ dhānyaṃ sarvaṃ rājñā samāhṛtam |
jagdhaṃ tvayā'khilaṃ brahman gamyatāṃ yatra te ruciḥ
||42||सर्वेषां गृहगं धान्यं सर्वं राज्ञा समाहृतम् ।
जग्धं त्वयाऽखिलं ब्रह्मन् गम्यतां यत्र ते रुचिः
dvija uvāca
kīrtirasya śrutā lokān na dātā janakātparaḥ |
tṛptikāmaḥ samāyāto hyatṛpto'haṃ kathaṃ vraje
||43||कीर्तिरस्य श्रुता लोकान् न दाता जनकात्परः ।
तृप्तिकामः समायातो ह्यतृप्तोऽहं कथं व्रजे
tūṣṇīṃ bhūteṣu lokeṣu babhraman sa dadarśa ha |
virocanātriśirasormandiraṃ dvijayorvaram
||44||तूष्णीं भूतेषु लोकेषु बभ्रमन् स ददर्श ह ।
विरोचनात्रिशिरसोर्मन्दिरं द्विजयोर्वरम्
tanmadhyaṃ prāviśat so'pi gṛhasvāmīva sattayā |
sarvopaskārarahitaṃ dhātupātra vivarjitam
||45||तन्मध्यं प्राविशत् सोऽपि गृहस्वामीव सत्तया ।
सर्वोपस्काररहितं धातुपात्र विवर्जितम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe pañcaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 65 ||