aṅgāraka caturthī vratopākhyena ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
brahmovāca
aṅgārakacaturthyāstu mahimānaṃ mahīpate |
śaṛṇuṣvāvahito bhūtvā kathayāmi samāsataḥ
||1||अङ्गारकचतुर्थ्यास्तु महिमानं महीपते ।
शृणुष्वावहितो भूत्वा कथयामि समासतः
avantīnagare rājan bhāradvājo mahāmuni |
vedavedāṅgavit prājñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ
||2||अवन्तीनगरे राजन् भारद्वाजो महामुनि ।
वेदवेदाङ्गवित् प्राज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः
agnihotrarato nityaṃ śiṣyādhyayanatatparaḥ |
nadītīragatastiṣṭhannanuṣṭhānarato muniḥ
||3||अग्निहोत्ररतो नित्यं शिष्याध्ययनतत्परः ।
नदीतीरगतस्तिष्ठन्ननुष्ठानरतो मुनिः
ekasminneva samaye dṛṣṭā tenāpsarovarā |
tāṃ dṛṣṭvā cakame bhauktuṃ bhāradvājo mahāmuniḥ
||4||एकस्मिन्नेव समये दृष्टा तेनाप्सरोवरा ।
तां दृष्ट्वा चकमे भौक्तुं भारद्वाजो महामुनिः
akasmāt kāminīṃ dṛṣṭvā kāmāsakto'bhavanmuniḥ |
kāmabāṇābhibhūtaḥ sannipapāta mahitale
||5||अकस्मात् कामिनीं दृष्ट्वा कामासक्तोऽभवन्मुनिः ।
कामबाणाभिभूतः सन्निपपात महितले
ativivhalagātrasya tasya retaḥ pracaskhale |
praviṣṭaṃ tasya tad retaḥ pṛthivībilamadhyataḥ
||6||अतिविव्हलगात्रस्य तस्य रेतः प्रचस्खले ।
प्रविष्टं तस्य तद् रेतः पृथिवीबिलमध्यतः
tata ekaḥ kumāro'bhūjjapākusumasannibhaḥ |
taṃ dharitrī snehavaśāt pālayāmāsa sādaram
||7||तत एकः कुमारोऽभूज्जपाकुसुमसन्निभः ।
तं धरित्री स्नेहवशात् पालयामास सादरम्
januḥ svaṃ tena dhanyaṃ sā manu te pitarau kulam |
tataḥ sa saptavarṣastāṃ papraccha jananīṃ nijām
||8||जनुः स्वं तेन धन्यं सा मनु ते पितरौ कुलम् ।
ततः स सप्तवर्षस्तां पप्रच्छ जननीं निजाम्
mayi lohitimā kasmānmānuṣaṃ dehamāsthite |
kaśca me janako mātastanmamācakṣva sāmpratam
||9||मयि लोहितिमा कस्मान्मानुषं देहमास्थिते ।
कश्च मे जनको मातस्तन्ममाचक्ष्व साम्प्रतम्
dharaṇyuvāca
bhāradvājamune retaḥ skhalitaṃ mayi saṅgatam |
tato jāto'si re putra vardhito'si mayā śubham
||10||भारद्वाजमुने रेतः स्खलितं मयि सङ्गतम् ।
ततो जातोऽसि रे पुत्र वर्धितोऽसि मया शुभम्
sa uvāca
tarhi taṃ me muniṃ mātardarśayasva taponidhim |
brahmovāca |
tamādāya tadā devī bhāradvājaṃ jagāma kuḥ
||11||तर्हि तं मे मुनिं मातर्दर्शयस्व तपोनिधिम् ।
ब्रह्मोवाच ।
तमादाय तदा देवी भारद्वाजं जगाम कुः
uvāca praṇipatyainaṃ tvadvīryaprasavaṃ sutam |
vardhitaṃ taṃ purodhārya svīkuruṣva mune'dhunā
||12||उवाच प्रणिपत्यैनं त्वद्वीर्यप्रसवं सुतम् ।
वर्धितं तं पुरोधार्य स्वीकुरुष्व मुनेऽधुना
tadāyajñā yayau dhātrī svadhāma ruciraṃ tadā |
bhāradvājaḥ sutaṃ labdhā mumude cāliliṅga tam
||13||तदायज्ञा ययौ धात्री स्वधाम रुचिरं तदा ।
भारद्वाजः सुतं लब्धा मुमुदे चालिलिङ्ग तम्
āghrāya śira utsaṅge sthāpayāmāsa taṃ mudā |
sumuhūrte śubhe lagne cakāropanayaṃ muniḥ
||14||आघ्राय शिर उत्सङ्गे स्थापयामास तं मुदा ।
सुमुहूर्ते शुभे लग्ने चकारोपनयं मुनिः
vedaśāstrāṇyupādiśya gaṇeśasya manuṃ śubham |
uvāca kurvanuṣṭhānaṃ gaṇeśaprītaye ciram
||15||वेदशास्त्राण्युपादिश्य गणेशस्य मनुं शुभम् ।
उवाच कुर्वनुष्ठानं गणेशप्रीतये चिरम्
santuṣṭo dāsyate kāmān sarvāṃstava manogatāt |
tataḥ sa narmadātīre padmāsanagato muniḥ
||16||सन्तुष्टो दास्यते कामान् सर्वांस्तव मनोगतात् ।
ततः स नर्मदातीरे पद्मासनगतो मुनिः
sanniyamyendriyāṇyāśu dhyāyan herambamantarā |
jajāpa paramaṃ mantraṃ vāyubhakṣo bhṛśaṃ kṛśaḥ
||17||सन्नियम्येन्द्रियाण्याशु ध्यायन् हेरम्बमन्तरा ।
जजाप परमं मन्त्रं वायुभक्षो भृशं कृशः
evaṃ varṣasahasraṃ sa tapastepe sudāruṇam |
māghakṛṣṇacaturthyāṃ tamudaye śaśino'male
||18||एवं वर्षसहस्रं स तपस्तेपे सुदारुणम् ।
माघकृष्णचतुर्थ्यां तमुदये शशिनोऽमले
darśayāmāsa rūpaṃ svaṃ gaṇanātho'tha digbhujam |
divyāmbaraṃ bhālacandraṃ nānāyudhalasatkaram
||19||दर्शयामास रूपं स्वं गणनाथोऽथ दिग्भुजम् ।
दिव्याम्बरं भालचन्द्रं नानायुधलसत्करम्
cāruśuṇḍaṃ lasaddattaṃ śūpakarṇaṃ sakuṇḍalam |
sūryakoṭipratikāśaṃ nānālaṅkāramaṇḍitam
||20||चारुशुण्डं लसद्दत्तं शूपकर्णं सकुण्डलम् ।
सूर्यकोटिप्रतिकाशं नानालङ्कारमण्डितम्
dadarśa rūpaṃ devasya sa bālaḥ purataḥ sthitam |
utthāya praṇipatatyainaṃ tuṣṭāva jagadīśvaram
||21||ददर्श रूपं देवस्य स बालः पुरतः स्थितम् ।
उत्थाय प्रणिपतत्यैनं तुष्टाव जगदीश्वरम्
bhauma uvāca
namaste vighnanāśāya namaste vighnakāriṇe |
surāsurāṇāmīśāya sarvaśaktyupabṛṃhiṇe
||22||नमस्ते विघ्ननाशाय नमस्ते विघ्नकारिणे ।
सुरासुराणामीशाय सर्वशक्त्युपबृंहिणे
nirāmayāya nityāya nirguṇāya guṇacchide |
namo brahmavidāṃ śreṣṭha sthitisaṃhārakāriṇe
||23||निरामयाय नित्याय निर्गुणाय गुणच्छिदे ।
नमो ब्रह्मविदां श्रेष्ठ स्थितिसंहारकारिणे
namaste jagadādhāra namastrailokyapālaka |
brahmādaye brahmavide brahmaṇe brahmarūpiṇe
||24||नमस्ते जगदाधार नमस्त्रैलोक्यपालक ।
ब्रह्मादये ब्रह्मविदे ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे
lakṣyālakṣyasvarūpāya durlakṣaṇabhide namaḥ |
namaḥ śrīgaṇanāthāya pareśāya namo namaḥ |
iti stutaḥ prasannātmā paramātmā gajānanaḥ
||25||लक्ष्यालक्ष्यस्वरूपाय दुर्लक्षणभिदे नमः ।
नमः श्रीगणनाथाय परेशाय नमो नमः ।
इति स्तुतः प्रसन्नात्मा परमात्मा गजाननः
uvācaślakṣṇayā vācā bālakaṃ sampraharṣayan |
gajānana uvāca |
tavogratapasā tuṣṭo bhaktyā stutyā'nayā'pi ca
||26||उवाचश्लक्ष्णया वाचा बालकं सम्प्रहर्षयन् ।
गजानन उवाच ।
तवोग्रतपसा तुष्टो भक्त्या स्तुत्याऽनयाऽपि च
bālabhāve'pi dhairyātte dadāmi vāñchitān varān |
evamukto bhūmipūtro vaca ūce gajānanam
||27||बालभावेऽपि धैर्यात्ते ददामि वाञ्छितान् वरान् ।
एवमुक्तो भूमिपूत्रो वच ऊचे गजाननम्
bhauma uvāca
dhanyā dṛṣṭirjananamapi me darśanātte sureśa dhanyaṃ jñānaṃ kulamapi vibhoḥ bhūḥ saśailā'dya dhanyā |
dhanyaṃ caitatsakalamapi tapo yena dṛṣṭo'khileśo dhanyā vāṇī vasatirapi yayā saṃstuto mūḍhabhāvāt
||28||धन्या दृष्टिर्जननमपि मे दर्शनात्ते सुरेश धन्यं ज्ञानं कुलमपि विभोः भूः सशैलाऽद्य धन्या ।
धन्यं चैतत्सकलमपि तपो येन दृष्टोऽखिलेशो धन्या वाणी वसतिरपि यया संस्तुतो मूढभावात्
yadi tuṣṭo'si deveśa svarge bhavatu me sthitiḥ |
amṛtaṃ pātumicchāmi devaiḥ saha gajānana
||29||यदि तुष्टोऽसि देवेश स्वर्गे भवतु मे स्थितिः ।
अमृतं पातुमिच्छामि देवैः सह गजानन
kalyāṇakāri me nāma khyātimetu jagattraye |
darśanaṃ me caturthyāṃ te jātaṃ puṇyapradaṃ vibho
||30||कल्याणकारि मे नाम ख्यातिमेतु जगत्त्रये ।
दर्शनं मे चतुर्थ्यां ते जातं पुण्यप्रदं विभो
ataḥ sā puṇyadā nityaṃ sarvasaṅkaṣṭahāriṇī |
kāmadā vratakartṝṇāṃ tvatprasādāt sadā'stu ca
||31||अतः सा पुण्यदा नित्यं सर्वसङ्कष्टहारिणी ।
कामदा व्रतकर्तॄणां त्वत्प्रसादात् सदाऽस्तु च
gaṇeśa uvāca
amṛtaṃ pāsyase samyag devaiḥ saha dharāsuta |
maṅgaleti ca nāmnā tvaṃ loke khyātiṃ gamiṣyasi
||32||अमृतं पास्यसे सम्यग् देवैः सह धरासुत ।
मङ्गलेति च नाम्ना त्वं लोके ख्यातिं गमिष्यसि
aṅgāraketi raktatvād vasumatyā yataḥ sutaḥ |
aṅgārakacaturthīṃ ye kariṣyanti narā bhuvi
||33||अङ्गारकेति रक्तत्वाद् वसुमत्या यतः सुतः ।
अङ्गारकचतुर्थीं ये करिष्यन्ति नरा भुवि
teṣāmabdhasamaṃ puṇyaṃ saṅkaṣṭīvratasambhavam |
nirvighnatā sarvakārye bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||34||तेषामब्धसमं पुण्यं सङ्कष्टीव्रतसम्भवम् ।
निर्विघ्नता सर्वकार्ये भविष्यति न संशयः
avantīnagare rājā bhaviṣyasi parantapa |
vratānāmuttamaṃ yasmāt kṛtaṃ te vratamuttamam
||35||अवन्तीनगरे राजा भविष्यसि परन्तप ।
व्रतानामुत्तमं यस्मात् कृतं ते व्रतमुत्तमम्
yasya saṅkīrtanānmartyaḥ sarvān kāmānavāpnuyāt |
brahmovāca |
iti datvā varodevaḥ pidadhe dviradānanaḥ
||36||यस्य सङ्कीर्तनान्मर्त्यः सर्वान् कामानवाप्नुयात् ।
ब्रह्मोवाच ।
इति दत्वा वरोदेवः पिदधे द्विरदाननः
tatastu maṅgalo devaṃ sthāpayāmāsa bhaktitaḥ |
śuṇḍāmukhaṃ daśabhujaṃ sarvāṃvayavasundaram
||37||ततस्तु मङ्गलो देवं स्थापयामास भक्तितः ।
शुण्डामुखं दशभुजं सर्वांवयवसुन्दरम्
prāsādaṃ kārayāmāsa gajānanamudāvaham |
saṃjñāṃ maṅgalamūrtīti devadevasya so'karot
||38||प्रासादं कारयामास गजाननमुदावहम् ।
संज्ञां मङ्गलमूर्तीति देवदेवस्य सोऽकरोत्
tato'bhavat kāmadātṛkṣetraṃ sarvajanasya tat |
anuṣṭhānāt pūjanācca darśanāt sarvamokṣadam
||39||ततोऽभवत् कामदातृक्षेत्रं सर्वजनस्य तत् ।
अनुष्ठानात् पूजनाच्च दर्शनात् सर्वमोक्षदम्
tatoṃ vināyako devo vimānavaramuttamam |
preṣayāmāsa svagaṇairbhaumamānetumantikam
||40||ततों विनायको देवो विमानवरमुत्तमम् ।
प्रेषयामास स्वगणैर्भौममानेतुमन्तिकम्
te gatvā tena dehena taṃ bhaumamānayan balāt |
gaṇeśasyāntikaṃ rājaṃstadadbhutamivābhavat
||41||ते गत्वा तेन देहेन तं भौममानयन् बलात् ।
गणेशस्यान्तिकं राजंस्तदद्भुतमिवाभवत्
tato bhaumo'bhavat khyātastrailokye sacarācare |
yato bhaumena saṅkaṣṭacaturthī bhaumasaṃyutā
||42||ततो भौमोऽभवत् ख्यातस्त्रैलोक्ये सचराचरे ।
यतो भौमेन सङ्कष्टचतुर्थी भौमसंयुता
kṛtā prāptaṃ ca svarge cāmṛtapānaṃ suraiḥ saha |
ataścāṅgārakayutā caturthī prathitā bhuvi
||43||कृता प्राप्तं च स्वर्गे चामृतपानं सुरैः सह ।
अतश्चाङ्गारकयुता चतुर्थी प्रथिता भुवि
cintitārthapradānena cintāmaṇiriti prathām |
prayāto maṅgalamūrtiḥ sarvānugrahakārakaḥ
||44||चिन्तितार्थप्रदानेन चिन्तामणिरिति प्रथाम् ।
प्रयातो मङ्गलमूर्तिः सर्वानुग्रहकारकः
pārinerāttu nagarāt paścime prathito'bhavat |
cintāmaṇiritikhyātaḥ sarva vighnanivāraṇaḥ
||45||पारिनेरात्तु नगरात् पश्चिमे प्रथितोऽभवत् ।
चिन्तामणिरितिख्यातः सर्व विघ्ननिवारणः
adhunā siddhagandharvaiḥ pūjyate sa vidhūdaye |
dadāti vāñchitānarthān putrapautrādi sampadaḥ
||46||अधुना सिद्धगन्धर्वैः पूज्यते स विधूदये ।
ददाति वाञ्छितानर्थान् पुत्रपौत्रादि सम्पदः
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe aṅgārakacaturthīvratopākhyena ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 60 ||