skandopākhyānaṃ nāma pañcāśītitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
śivasyāliṅganād bhillī madanānaladīpitā |
nāpa kvāpi sukhaṃ devī nirjale śapharī yathā
||1||शिवस्यालिङ्गनाद् भिल्ली मदनानलदीपिता ।
नाप क्वापि सुखं देवी निर्जले शफरी यथा
patitā jalamadhye sā śītalośīraśālinī |
na śarma lebhe tatrāpi sthale nidrāṃ na cālabhat
||2||पतिता जलमध्ये सा शीतलोशीरशालिनी ।
न शर्म लेभे तत्रापि स्थले निद्रां न चालभत्
karpūracandanaṃ tasyā adhikaṃ tāpamādadhe |
na śītalapadārtho'syāḥ ko'pi santoṣamādadhe
||3||कर्पूरचन्दनं तस्या अधिकं तापमादधे ।
न शीतलपदार्थोऽस्याः कोऽपि सन्तोषमादधे
evaṃ bahutithe kāle sā'sthicarmāvaśeṣitā |
tato giriśamāgamya girijā giramabravīt
||4||एवं बहुतिथे काले साऽस्थिचर्मावशेषिता ।
ततो गिरिशमागम्य गिरिजा गिरमब्रवीत्
na tvaṃ mṛśasi māṃ deva kāmavasthāṃ gatā'smi ha |
dagdho'pi madano mahyamatyantaṃ pīḍayatyaho
||5||न त्वं मृशसि मां देव कामवस्थां गताऽस्मि ह ।
दग्धोऽपि मदनो मह्यमत्यन्तं पीडयत्यहो
nānopāyāḥ kṛtāstasya śāntaye na ca sā'bhavat |
yenopāyena śāntiḥ syāt sa taṃ kuru mama prabho
||6||नानोपायाः कृतास्तस्य शान्तये न च साऽभवत् ।
येनोपायेन शान्तिः स्यात् स तं कुरु मम प्रभो
iti vākyaṃ samākarṇya priyāyāḥ priyakṛddharaḥ |
rahasyetāṃ kare kṛtvā paryaṅke paryaveśayat
||7||इति वाक्यं समाकर्ण्य प्रियायाः प्रियकृद्धरः ।
रहस्येतां करे कृत्वा पर्यङ्के पर्यवेशयत्
reme tayā yatheṣṭaṃ sa madanena vaśīkṛtaḥ |
mṛtenāpi kṛtaṃ tena mahatkāryaṃ sureritam
||8||रेमे तया यथेष्टं स मदनेन वशीकृतः ।
मृतेनापि कृतं तेन महत्कार्यं सुरेरितम्
anaṅgena samo naiva dhanvīti yaśa āptavān |
tayo'stu krīḍatoryātāḥ ṣaṣṭisāhastravatsarāḥ
||9||अनङ्गेन समो नैव धन्वीति यश आप्तवान् ।
तयोऽस्तु क्रीडतोर्याताः षष्टिसाहस्त्रवत्सराः
bhraṣṭasthānā munisurāḥ śrutvā madanaceṣṭitam |
kailāsaṃ punarāyātāstatra krīḍārataṃ haram
||10||भ्रष्टस्थाना मुनिसुराः श्रुत्वा मदनचेष्टितम् ।
कैलासं पुनरायातास्तत्र क्रीडारतं हरम्
jñātvā tūṣṇīṃ sthitāstatra cintāvyākulacetasaḥ |
tārakāsurabhītāste punargahvaramāgatāḥ
||11||ज्ञात्वा तूष्णीं स्थितास्तत्र चिन्ताव्याकुलचेतसः ।
तारकासुरभीतास्ते पुनर्गह्वरमागताः
kadā vadho bhavedasya kadā sthānāni yāma ca |
kariṣyati kadā śambhurasmākaṃ duḥkhanāśanam
||12||कदा वधो भवेदस्य कदा स्थानानि याम च ।
करिष्यति कदा शम्भुरस्माकं दुःखनाशनम्
iti cintārṇave magnā yāvada brahmādayaḥ surāḥ |
tāvadūce surācāryo vākyaṃ me śaṛṇutānaghāḥ
||13||इति चिन्तार्णवे मग्ना यावद ब्रह्मादयः सुराः ।
तावदूचे सुराचार्यो वाक्यं मे शृणुतानघाः
preṣayan tvakhilā vahni rūpāntaradharaṃ haram |
sa haraṃ bodhayitvā''śu bhavatkāryaṃ bhaviṣyati
||14||प्रेषयन् त्वखिला वह्नि रूपान्तरधरं हरम् ।
स हरं बोधयित्वाऽऽशु भवत्कार्यं भविष्यति
tataste vahnimākārya tuṣṭuvurvividhaiḥ stavaiḥ |
devā ūcuḥ |
tvatto yajñakriyā brahman saṃskārāḥ sarva eva hi
||15||ततस्ते वह्निमाकार्य तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः ।
देवा ऊचुः ।
त्वत्तो यज्ञक्रिया ब्रह्मन् संस्काराः सर्व एव हि
apāṃ tvamasi hetuśca devānāṃ mukhameva ca |
agnihotrapraṇetā tvaṃ gārhapatyādināmabhiḥ
||16||अपां त्वमसि हेतुश्च देवानां मुखमेव च ।
अग्निहोत्रप्रणेता त्वं गार्हपत्यादिनामभिः
tvameva pibasīśābdhivāri nityaṃ mahattaram |
tvameva pacase nṝṇāṃ jaṭhare ṣaḍrsānapi
||17||त्वमेव पिबसीशाब्धिवारि नित्यं महत्तरम् ।
त्वमेव पचसे नॄणां जठरे षड्र्सानपि
tvameva sarvajantūnāṃ sandhau sandhau viceṣṭase |
tvayā tyaktaṃ pretasaṃjñāṃ labhate dahyate tvayā
||18||त्वमेव सर्वजन्तूनां सन्धौ सन्धौ विचेष्टसे ।
त्वया त्यक्तं प्रेतसंज्ञां लभते दह्यते त्वया
hetustvamasi deveśa jantūnāṃ prāṇadhāraṇe |
tvayādbhiśca vinā nānnaṃ paktuṃ śakyaṃ na ca kvacit |
tvameva brahmā rudraśca sūryaścānekarūpadhṛk
||19||हेतुस्त्वमसि देवेश जन्तूनां प्राणधारणे ।
त्वयाद्भिश्च विना नान्नं पक्तुं शक्यं न च क्वचित् ।
त्वमेव ब्रह्मा रुद्रश्च सूर्यश्चानेकरूपधृक्
tvameva jāyase mūlaṃ krodhasya jagadīśvara |
yatra tatra bhavet tejastat tadrūpaṃ tavaiva ca
||20||त्वमेव जायसे मूलं क्रोधस्य जगदीश्वर ।
यत्र तत्र भवेत् तेजस्तत् तद्रूपं तवैव च
atastvāṃ prārthayāmo'dya trilokyā upakāraka |
trailokyākramaṇaṃ tena tārakeṇa kṛtaṃ vibhoḥ
||21||अतस्त्वां प्रार्थयामोऽद्य त्रिलोक्या उपकारक ।
त्रैलोक्याक्रमणं तेन तारकेण कृतं विभोः
jānāsi tannabhovāṇīṃ kāmasyāpi ca tāṃ gatim |
pārvatīharayorbodhaṃ cirakrīḍānimagnayoḥ
||22||जानासि तन्नभोवाणीं कामस्यापि च तां गतिम् ।
पार्वतीहरयोर्बोधं चिरक्रीडानिमग्नयोः
kuru gatvā'nyarūpeṇa bhikṣāṃ yācasva tatra vai |
evaṃ kṛte jagatkāryasmākaṃ ca bhaviṣyati
||23||कुरु गत्वाऽन्यरूपेण भिक्षां याचस्व तत्र वै ।
एवं कृते जगत्कार्यस्माकं च भविष्यति
brahmovāca
iti devavacaḥ śrutvā kāṣāyavasano dvijaḥ |
bhūtvā śuṣmā yayau tatra yatrāstāṃ pārvatīśvarau
||24||इति देववचः श्रुत्वा काषायवसनो द्विजः ।
भूत्वा शुष्मा ययौ तत्र यत्रास्तां पार्वतीश्वरौ
krīḍāsaktau bahiḥ sthitvā bhikṣāṃ dehītyuvāca saḥ |
trivāraṃ plutaśabdena dvābhyāmapi śrutaḥ svanaḥ
||25||क्रीडासक्तौ बहिः स्थित्वा भिक्षां देहीत्युवाच सः ।
त्रिवारं प्लुतशब्देन द्वाभ्यामपि श्रुतः स्वनः
ūcaturvismitau tau tu parasparamubhau vacaḥ |
paridhattāṃśuke sve sve kuto'trāyaṃ samāgataḥ
||26||ऊचतुर्विस्मितौ तौ तु परस्परमुभौ वचः ।
परिधत्तांशुके स्वे स्वे कुतोऽत्रायं समागतः
kimasmai ca pradātavyamiti cintāṃ ca cakratuḥ |
umāñjalāvadhād vīryamakṣamā tasya dhāraṇe
||27||किमस्मै च प्रदातव्यमिति चिन्तां च चक्रतुः ।
उमाञ्जलावधाद् वीर्यमक्षमा तस्य धारणे
jānatī bhāvinaṃ cārthaṃ dadau sā bhikṣukāya tat |
bhūmau tyaktaṃ dahedetat trailokyaṃ sacarācaram
||28||जानती भाविनं चार्थं ददौ सा भिक्षुकाय तत् ।
भूमौ त्यक्तं दहेदेतत् त्रैलोक्यं सचराचरम्
haravīryamityapibad vahniḥ śāpabhayāt tayoḥ |
garbhavānanalo jāto lajjāvānapi tāpavān
||29||हरवीर्यमित्यपिबद् वह्निः शापभयात् तयोः ।
गर्भवाननलो जातो लज्जावानपि तापवान्
tatra yatra yayau vahniḥ śarma lebhe na tatra vai |
uṣasyutthāya gaṅgāyāṃ tulāsaṃsthe divākare
||30||तत्र यत्र ययौ वह्निः शर्म लेभे न तत्र वै ।
उषस्युत्थाय गङ्गायां तुलासंस्थे दिवाकरे
snātuṃ yāvat sa śaucādi kurute tāvadeva ha |
āgatāḥ ṣaṭ striyastatra snātumūrje samāhitāḥ
||31||स्नातुं यावत् स शौचादि कुरुते तावदेव ह ।
आगताः षट् स्त्रियस्तत्र स्नातुमूर्जे समाहिताः
agninā yat samutsṛṣṭaṃ gaṅgeyaṃ ca harapriyā |
dhārayiṣyati śaktā cejjalarūpā suśītalā
||32||अग्निना यत् समुत्सृष्टं गङ्गेयं च हरप्रिया ।
धारयिष्यति शक्ता चेज्जलरूपा सुशीतला
śitavīryañca tattābhiḥ prāśitaṃ ṣaḍvibhāgataḥ |
tasminneva kṣaṇe so'gniṃrantarddhiṃ samapadyata
||33||शितवीर्यञ्च तत्ताभिः प्राशितं षड्विभागतः ।
तस्मिन्नेव क्षणे सोऽग्निंरन्तर्द्धिं समपद्यत
aṅkuśāni ca yātāni dūradeśaṃ gate'nale |
paridhāya svavastraṃ tāstato yātā nijaṃ gṛham
||34||अङ्कुशानि च यातानि दूरदेशं गतेऽनले ।
परिधाय स्ववस्त्रं तास्ततो याता निजं गृहम्
dadṛśuḥ patayastāsāṃ mukhānyatyujjvalāni ca |
garbhiṇya iti te jñātvā jñānadṛṣṭayā munīśvarāḥ
||35||ददृशुः पतयस्तासां मुखान्यत्युज्ज्वलानि च ।
गर्भिण्य इति ते ज्ञात्वा ज्ञानदृष्टया मुनीश्वराः
bahiścakrurgṛhāt sarvā na pradarśyaṃ mukhaṃ tvidam |
tāḥ sametya punargagāṃ tīre śarasuśobhite
||36||बहिश्चक्रुर्गृहात् सर्वा न प्रदर्श्यं मुखं त्विदम् ।
ताः समेत्य पुनर्गगां तीरे शरसुशोभिते
mumucuḥ sva sva garbhaṃ tāḥ śuddhāḥ snātā gṛhānyayuḥ |
ṣaṭsu tāsu prayātāsu svaṃ svaṃ garbhaṃ vimucya vai
||37||मुमुचुः स्व स्व गर्भं ताः शुद्धाः स्नाता गृहान्ययुः ।
षट्सु तासु प्रयातासु स्वं स्वं गर्भं विमुच्य वै
ṣaṇmukho dvādaśabhujo bālastatra vyajāyata |
tasya huṅkāramātreṇa nipeturbhānikhāt bhuvi
||38||षण्मुखो द्वादशभुजो बालस्तत्र व्यजायत ।
तस्य हुङ्कारमात्रेण निपेतुर्भानिखात् भुवि
ca kampe dharaṇī sarvā śeṣaḥ pātālameva ca |
drumā unmīlitāḥ sūryo nīhārācchādito'bhavat
||39||च कम्पे धरणी सर्वा शेषः पातालमेव च ।
द्रुमा उन्मीलिताः सूर्यो नीहाराच्छादितोऽभवत्
etasminnantare tatra nārado divyadarśanaḥ |
kailāsaṃ giriśaṃ draṣṭuṃ gacchanmārge dadarśa tam
||40||एतस्मिन्नन्तरे तत्र नारदो दिव्यदर्शनः ।
कैलासं गिरिशं द्रष्टुं गच्छन्मार्गे ददर्श तम्
atidīptataraṃ bālaṃ durdarśaṃ balavattaram |
praṇidhānena taṃ jñātvā tūṣṇīṃ kailāsamāyayau
||41||अतिदीप्ततरं बालं दुर्दर्शं बलवत्तरम् ।
प्रणिधानेन तं ज्ञात्वा तूष्णीं कैलासमाययौ
uvāca pārvatīṃ śambhuṃ vṛttāntaṃ sarvameva ca |
jaharṣa pṛthivī sarvā jñātvā taṃ giriśātmajam
||42||उवाच पार्वतीं शम्भुं वृत्तान्तं सर्वमेव च ।
जहर्ष पृथिवी सर्वा ज्ञात्वा तं गिरिशात्मजम्
devadundubhayo nedurgandharvā jaguradbhutam |
nārada uvāca |
āgacchatā mayā dṛṣṭo gauri mārge tavānmajaḥ
||43||देवदुन्दुभयो नेदुर्गन्धर्वा जगुरद्भुतम् ।
नारद उवाच ।
आगच्छता मया दृष्टो गौरि मार्गे तवान्मजः
ṣaṇmukho dvādaśabhujo sūryakoṭisamaprabhaḥ |
gaṅgātīre nipatitastyaktaste ṣaṇmukho nu kim
||44||षण्मुखो द्वादशभुजो सूर्यकोटिसमप्रभः ।
गङ्गातीरे निपतितस्त्यक्तस्ते षण्मुखो नु किम्
koṭikandarpaśobhāḍhyo garjitakṣobhitākhilaḥ |
kathaṃ niṣṭhuratā'kāri gauri sundarabālake
||45||कोटिकन्दर्पशोभाढ्यो गर्जितक्षोभिताखिलः ।
कथं निष्ठुरताऽकारि गौरि सुन्दरबालके
ka uvāca
ityuktvā'ntarhite tasmin gaurī bālakamabhyagāt
||46||इत्युक्त्वाऽन्तर्हिते तस्मिन् गौरी बालकमभ्यगात्
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe skandopākhyānaṃ nāma pañcāśītitamo'dhyāyaḥ || 85 ||