dakṣastutirnāmaviṃśatitamo'dhyāyaḥ
brahmovāca
tataḥ sa brāhmaṇān sādhūn daivajñān vedaniṣṭhitān |
ākārya pratipūjyādau ratnavāsodhanādibhiḥ
||1||ततः स ब्राह्मणान् साधून् दैवज्ञान् वेदनिष्ठितान् ।
आकार्य प्रतिपूज्यादौ रत्नवासोधनादिभिः
pṛṣṭvā tān dakṣa ityeva nāmacakre sutasya saḥ |
japamantraprayogāṃśca cakārauṣadhasañcayān
||2||पृष्ट्वा तान् दक्ष इत्येव नामचक्रे सुतस्य सः ।
जपमन्त्रप्रयोगांश्च चकारौषधसञ्चयान्
svayaṃ ca dvādaśābdāni cakāra paramaṃ tapaḥ |
putrarogavimuktyarthaṃ svasantānasya vṛddhaye
||3||स्वयं च द्वादशाब्दानि चकार परमं तपः ।
पुत्ररोगविमुक्त्यर्थं स्वसन्तानस्य वृद्धये
nāpaśyadroganirmuktaṃ putraṃ taṃ sa sadā nṛpaḥ |
tadā nirvedamāpanno jagāda krodhamūrcchitaḥ
||4||नापश्यद्रोगनिर्मुक्तं पुत्रं तं स सदा नृपः ।
तदा निर्वेदमापन्नो जगाद क्रोधमूर्च्छितः
gaccha me bhavanād rājñi kamale putrasaṃyutā |
nemaṃ putraṃ na ca tvāhaṃ draṣṭuṃ śakta itaḥparam
||5||गच्छ मे भवनाद् राज्ञि कमले पुत्रसंयुता ।
नेमं पुत्रं न च त्वाहं द्रष्टुं शक्त इतःपरम्
iti nirbhartsitā tena vallabhena tadā sutam |
ādāya kamalā tasmānnagarāt prasthitā vanam
||6||इति निर्भर्त्सिता तेन वल्लभेन तदा सुतम् ।
आदाय कमला तस्मान्नगरात् प्रस्थिता वनम्
rudatī śoka saṃvignā duḥkhitā'śru pramārjatī |
vahantī pṛṣṭhabhāge taṃ kṣuttṛṭśramavikarśitā
||7||रुदती शोक संविग्ना दुःखिताऽश्रु प्रमार्जती ।
वहन्ती पृष्ठभागे तं क्षुत्तृट्श्रमविकर्शिता
grāmādgrāmāntaraṃ yātā bhikṣācārā bhṛśāturā |
taskarairluṇṭhitaṃ tasyā vasanaṃ bhūṣaṇādikam
||8||ग्रामाद्ग्रामान्तरं याता भिक्षाचारा भृशातुरा ।
तस्करैर्लुण्ठितं तस्या वसनं भूषणादिकम्
tato grāmāntaraṃ gatvā nyasya putraṃ śivālaye |
bhikṣāyai puramadhye sā babhrāma nṛpavallabhā
||9||ततो ग्रामान्तरं गत्वा न्यस्य पुत्रं शिवालये ।
भिक्षायै पुरमध्ये सा बभ्राम नृपवल्लभा
kadācit saha putreṇa bhikṣituṃ sā puraṃ yayau |
kasyacid dvijamukhyasya vāyusparśana so'rbhakaḥ
||10||कदाचित् सह पुत्रेण भिक्षितुं सा पुरं ययौ ।
कस्यचिद् द्विजमुख्यस्य वायुस्पर्शन सोऽर्भकः
bhakteratiśayāt sākṣātkṛto lambodareṇa saḥ |
cakṣuṣmān śrutisampanno divyadeho'bhavattadā
||11||भक्तेरतिशयात् साक्षात्कृतो लम्बोदरेण सः ।
चक्षुष्मान् श्रुतिसम्पन्नो दिव्यदेहोऽभवत्तदा
jaharṣa kamalā tyaktvā sarvaṃ duḥkhaṃ nirīkṣya tam |
mañjulāṃ sukhadāṃ vāca muccarantaṃ muhurmuhuḥ
||12||जहर्ष कमला त्यक्त्वा सर्वं दुःखं निरीक्ष्य तम् ।
मञ्जुलां सुखदां वाच मुच्चरन्तं मुहुर्मुहुः
tarkayāmāsa kamalā maṇimantramahauṣadhaiḥ |
anuṣṭhānairmahāhomairnasamyagyo babhūva ha
||13||तर्कयामास कमला मणिमन्त्रमहौषधैः ।
अनुष्ठानैर्महाहोमैर्नसम्यग्यो बभूव ह
sa kathaṃ mārutasparśāt samīcīno'bhavatsutaḥ |
atha taṃ puruṣaṃ kvāhaṃ drakṣye duṣkarmanāśanam
||14||स कथं मारुतस्पर्शात् समीचीनोऽभवत्सुतः ।
अथ तं पुरुषं क्वाहं द्रक्ष्ये दुष्कर्मनाशनम्
ityuktvā sutamāliṅgya sā tasthau vigatajvarā |
tamādāya gatā bhikṣāṃ kartuṃ tannagare punaḥ
||15||इत्युक्त्वा सुतमालिङ्ग्य सा तस्थौ विगतज्वरा ।
तमादाय गता भिक्षां कर्तुं तन्नगरे पुनः
nāgarā bhojayāmāsurūbhāvāmantrya sādaram |
nānāpakvānnaśākādyaiḥ śarkarāghṛtapāyasaiḥ
||16||नागरा भोजयामासुरूभावामन्त्र्य सादरम् ।
नानापक्वान्नशाकाद्यैः शर्कराघृतपायसैः
evaṃ pratidinaṃ tau tu bhuktvānudivasaṃ mudā |
āpaturdhanavastrāṇi nūtanāni varāṇi ca
||17||एवं प्रतिदिनं तौ तु भुक्त्वानुदिवसं मुदा ।
आपतुर्धनवस्त्राणि नूतनानि वराणि च
tamapṛcchannāgarikaḥ pituste nāma ve vada |
ko deśaḥ kiṃ puraṃ jñātiḥ kā ca te vṛttameva ca
||18||तमपृच्छन्नागरिकः पितुस्ते नाम वे वद ।
को देशः किं पुरं ज्ञातिः का च ते वृत्तमेव च
iti tagdiramākarṇya dakṣo nāma tamabravīt |
tato mātaramāgamya pitaraṃ nagaraṃ kulam
||19||इति तग्दिरमाकर्ण्य दक्षो नाम तमब्रवीत् ।
ततो मातरमागम्य पितरं नगरं कुलम्
vṛttaṃ ca paripapṛccha tatastaṃ punarabravīt |
karnāṭe bhānunagare vallabho me pitā mahān
||20||वृत्तं च परिपपृच्छ ततस्तं पुनरब्रवीत् ।
कर्नाटे भानुनगरे वल्लभो मे पिता महान्
kṣatriyo balasampannaḥ khyāto ripubalārdanaḥ |
tasyeyaṃ kamalā jāyā suto'haṃ dakṣasaṃjñakaḥ
||21||क्षत्रियो बलसम्पन्नः ख्यातो रिपुबलार्दनः ।
तस्येयं कमला जाया सुतोऽहं दक्षसंज्ञकः
utpanno'haṃ yadā brahmannandho badhira eva ca |
anekakṣatasampanno mātā tyaktuṃ tadodyatā
||22||उत्पन्नोऽहं यदा ब्रह्मन्नन्धो बधिर एव च ।
अनेकक्षतसम्पन्नो माता त्यक्तुं तदोद्यता
pitra niṣedhitā sā ca yatnaṃ bahu tathā'karot |
dvādaśābdaṃ tapastaptvā pitā puṇyaṃ nyavedayat
||23||पित्र निषेधिता सा च यत्नं बहु तथाऽकरोत् ।
द्वादशाब्दं तपस्तप्त्वा पिता पुण्यं न्यवेदयत्
na ca me pāṭavaṃ dehe paśyati sma pitā yadā |
tadā visarjayāmāsa mātaraṃ māṃ ca nāgara
||24||न च मे पाटवं देहे पश्यति स्म पिता यदा ।
तदा विसर्जयामास मातरं मां च नागर
iti sarvaṃ jagau tasmai dakṣo mātṛmukhodgatam |
atrāhaṃ subhago jāto vāyusparśana kasyacit
||25||इति सर्वं जगौ तस्मै दक्षो मातृमुखोद्गतम् ।
अत्राहं सुभगो जातो वायुस्पर्शन कस्यचित्
śrutvaivaṃ tu gate tasmin puruṣe puravāsinī |
dakṣo jagāma tvarito mātaraṃ pratinandayan
||26||श्रुत्वैवं तु गते तस्मिन् पुरुषे पुरवासिनी ।
दक्षो जगाम त्वरितो मातरं प्रतिनन्दयन्
tatastannagare tau dvāvupadiṣṭau dvijanmanā |
gaṇeśārādhanavidhau karuṇāyutacetasā
||27||ततस्तन्नगरे तौ द्वावुपदिष्टौ द्विजन्मना ।
गणेशाराधनविधौ करुणायुतचेतसा
tataḥ sā kamalā dakṣo nirvāṇaṃ paramāsthitau |
ekāṅguṣṭhena tapasā gaṇeśārādhane ratau
||28||ततः सा कमला दक्षो निर्वाणं परमास्थितौ ।
एकाङ्गुष्ठेन तपसा गणेशाराधने रतौ
devanāmacaturthyantamoṅkārapallavānvitam |
aṣṭākṣaraṃ paraṃ mantraṃ japantau bhaktitatparau
||29||देवनामचतुर्थ्यन्तमोङ्कारपल्लवान्वितम् ।
अष्टाक्षरं परं मन्त्रं जपन्तौ भक्तितत्परौ
vāyubhakṣau śuṣkatanū nirīkṣya bhagavām̐stadā |
āvirāsīttayoragre karūṇābdhirvināyakaḥ
||30||वायुभक्षौ शुष्कतनू निरीक्ष्य भगवाँस्तदा ।
आविरासीत्तयोरग्रे करूणाब्धिर्विनायकः
caturbhujo mahākāyo vāraṇāsyo'tisundaraḥ |
aneka sūryasaṅkāśo niśi sūrya ivoditaḥ
||31||चतुर्भुजो महाकायो वारणास्योऽतिसुन्दरः ।
अनेक सूर्यसङ्काशो निशि सूर्य इवोदितः
ratnakāñcanamuktāvanmukuṭabhrājimastakaḥ |
pītakauśeyavasano hāṭakāṅgadabhūṣaṇaḥ
||32||रत्नकाञ्चनमुक्तावन्मुकुटभ्राजिमस्तकः ।
पीतकौशेयवसनो हाटकाङ्गदभूषणः
ekajānunipātena sanniviṣṭo mahāsane |
kaṭisūtraṃ kāñcanīyaṃ mudrikā ratnasaṃyutām
||33||एकजानुनिपातेन सन्निविष्टो महासने ।
कटिसूत्रं काञ्चनीयं मुद्रिका रत्नसंयुताम्
mahāhiṃ jaṭhare bibhradekadantaṃ gajārdhakam |
evaṃ rūpaṃ dadṛśatuḥ punaśca dvijarūpiṇam
||34||महाहिं जठरे बिभ्रदेकदन्तं गजार्धकम् ।
एवं रूपं ददृशतुः पुनश्च द्विजरूपिणम्
jagāda sa dvijastau tu bhavannirvāṇatoṣitaḥ |
āgato'haṃ varaṃ dātuṃ vṛṇutaṃ manasīpsitam
||35||जगाद स द्विजस्तौ तु भवन्निर्वाणतोषितः ।
आगतोऽहं वरं दातुं वृणुतं मनसीप्सितम्
viśvāmitra uvāca
evaṃ prasanne vighneśe pratyakṣe dvijarūpataḥ |
nanāma parayā bhaktyā'bhaṇadbaddhāñjaliśca tam
||36||एवं प्रसन्ने विघ्नेशे प्रत्यक्षे द्विजरूपतः ।
ननाम परया भक्त्याऽभणद्बद्धाञ्जलिश्च तम्
dakṣa uvāca
pūrvanajanmakṛtaṃ puṇyaṃ phalitaṃ me dvijottama |
yanmayā'darśitaṃ rūpaṃ te dvividhaṃ paramaṃ mahat
||37||पूर्वनजन्मकृतं पुण्यं फलितं मे द्विजोत्तम ।
यन्मयाऽदर्शितं रूपं ते द्विविधं परमं महत्
vaināyakaṃ ca vaipraṃ ca janma me'jani sārthakam |
kāraṇānāṃ paraṃ tvaṃ ca kāraṇaṃ chandasāmapi
||38||वैनायकं च वैप्रं च जन्म मेऽजनि सार्थकम् ।
कारणानां परं त्वं च कारणं छन्दसामपि
paraṃ jñeyaṃ paraṃ brahma śrutimṛgyaṃ sanātanam |
tvameva sākṣī sarvasva sarvasyāntarbahistathā
||39||परं ज्ञेयं परं ब्रह्म श्रुतिमृग्यं सनातनम् ।
त्वमेव साक्षी सर्वस्व सर्वस्यान्तर्बहिस्तथा
tvameva kartā kāryāṇāṃ laghusthūlaśarīriṇām |
nānārūpyekarūpī tvaṃ nirūpaśca nirākṛtiḥ
||40||त्वमेव कर्ता कार्याणां लघुस्थूलशरीरिणाम् ।
नानारूप्येकरूपी त्वं निरूपश्च निराकृतिः
tvameva śaṅkaro viṣṇustvamevendro'nalo'ryamā |
bhūvāyukhasvarūpo'pi jalasomarkṣarūpavān
||41||त्वमेव शङ्करो विष्णुस्त्वमेवेन्द्रोऽनलोऽर्यमा ।
भूवायुखस्वरूपोऽपि जलसोमर्क्षरूपवान्
viśvakartā viśvapātā viśvasaṃhārakārakaḥ |
carācaragurorgoptā jñānavijñānavānapi
||42||विश्वकर्ता विश्वपाता विश्वसंहारकारकः ।
चराचरगुरोर्गोप्ता ज्ञानविज्ञानवानपि
bhūtaṃ bhāvi bhavaccaiva tvamevendriyadevatāḥ |
kalā kāṣṭhā muhūrtāśca śrīrdhṛtiḥ kāntireva ca
||43||भूतं भावि भवच्चैव त्वमेवेन्द्रियदेवताः ।
कला काष्ठा मुहूर्ताश्च श्रीर्धृतिः कान्तिरेव च
tvameva sāṅkhyaṃ yogaśca śāstrāṇi śrutireva ca |
purāṇāni catuḥṣaṣṭikalā upaniṣattathā
||44||त्वमेव साङ्ख्यं योगश्च शास्त्राणि श्रुतिरेव च ।
पुराणानि चतुःषष्टिकला उपनिषत्तथा
tvameva brāhmaṇo vaiśyaḥ kṣatriyaḥ śūdra eva ca |
deśo videśastvaṃ kṣetraṃ puṇyakṣetrāṇi yānyuta
||45||त्वमेव ब्राह्मणो वैश्यः क्षत्रियः शूद्र एव च ।
देशो विदेशस्त्वं क्षेत्रं पुण्यक्षेत्राणि यान्युत
tvaṃ prameyo'prameyaśca yogināṃ jñānagocaraḥ |
tvameva svargaḥ pātālaṃ vanānyupavanāni ca
||46||त्वं प्रमेयोऽप्रमेयश्च योगिनां ज्ञानगोचरः ।
त्वमेव स्वर्गः पातालं वनान्युपवनानि च
oṣadhyo'tha latāvṛkṣakandamūlaphalāni ca |
aṇḍajā jārajā jīvāḥ svedajā udbhijā api
||47||ओषध्योऽथ लतावृक्षकन्दमूलफलानि च ।
अण्डजा जारजा जीवाः स्वेदजा उद्भिजा अपि
kāmaḥ krodhaḥ kṣudhā lobho dambhodarpo dayā kṣamā |
nidrā tandrā vilāsaśca harṣaḥ śokastvameva ca
||48||कामः क्रोधः क्षुधा लोभो दम्भोदर्पो दया क्षमा ।
निद्रा तन्द्रा विलासश्च हर्षः शोकस्त्वमेव च
viśvāmitra uvāca
iti dakṣavacaḥ śrutvā suprasanno vināyakaḥ |
meghagambhīrayā vācā smayanniva jagāda tam
||49||इति दक्षवचः श्रुत्वा सुप्रसन्नो विनायकः ।
मेघगम्भीरया वाचा स्मयन्निव जगाद तम्
gajānana uvāca
prīto'haṃ te mahābhāga stutyā gambhīrayā'nayā |
varaṃ dātuṃ samutkaṇṭhastathāpi na dadāmi te
||50||प्रीतोऽहं ते महाभाग स्तुत्या गम्भीरयाऽनया ।
वरं दातुं समुत्कण्ठस्तथापि न ददामि ते
yadyahaṃ varadaḥ syāṃ te krudhyedbhakto mamopari |
sa eva dāsyati varaṃ yadaṅgasya prabhañjanāt
||51||यद्यहं वरदः स्यां ते क्रुध्येद्भक्तो ममोपरि ।
स एव दास्यति वरं यदङ्गस्य प्रभञ्जनात्
divyadehamanuprāptaścakṣuśrotrasamanvitaḥ |
jātastvaṃ tasya nāmā'pi vadāmi mudgaleti ca
||52||दिव्यदेहमनुप्राप्तश्चक्षुश्रोत्रसमन्वितः ।
जातस्त्वं तस्य नामाऽपि वदामि मुद्गलेति च
sa dhyātamātro vipreśaḥ svarūpaṃ darśayiṣyati |
yān yān kāmayase kāmān sa te sarvān pradāsyati
||53||स ध्यातमात्रो विप्रेशः स्वरूपं दर्शयिष्यति ।
यान् यान् कामयसे कामान् स ते सर्वान् प्रदास्यति
ityuktvā paramātmā'sau tatraivā'ntaradhīyata |
tasminnantarhite dakṣo ruroda bhṛśaduḥkhitaḥ
||54||इत्युक्त्वा परमात्माऽसौ तत्रैवाऽन्तरधीयत ।
तस्मिन्नन्तर्हिते दक्षो रुरोद भृशदुःखितः
daridreṇa nidhau labdhe gate tasmin yathaiva saḥ |
gatāyāṃ gavi vatso vā roravīti yathā bhṛśam
||55||दरिद्रेण निधौ लब्धे गते तस्मिन् यथैव सः ।
गतायां गवि वत्सो वा रोरवीति यथा भृशम्
muñcannaśrūṇi netrābhyāṃ papāta dharaṇītale |
kva gataḥ kva gata iti muhurjalpanvināyakaḥ
||56||मुञ्चन्नश्रूणि नेत्राभ्यां पपात धरणीतले ।
क्व गतः क्व गत इति मुहुर्जल्पन्विनायकः
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe dakṣastutirnāmaviṃśatitamo'dhyāyaḥ || 20 ||