caturthī vratamāhātmyaṃ nāmatrisaptatitamo'dhyāyaḥ
indra uvāca
gurupadiṣṭaṃ mantraṃ jajāpa niyamena saḥ |
dhyāyanan gajānanaṃ devaṃ niṣṭhāmāsthāya naiṣṭhikīm
||1||गुरुपदिष्टं मन्त्रं जजाप नियमेन सः ।
ध्यायनन् गजाननं देवं निष्ठामास्थाय नैष्ठिकीम्
vāyubhakṣo nirāhāro loṣṭhapāṣāṇasannibhaḥ |
evaṃ dvādaśavarṣāṇi vyatītāni tapasyataḥ
||2||वायुभक्षो निराहारो लोष्ठपाषाणसन्निभः ।
एवं द्वादशवर्षाणि व्यतीतानि तपस्यतः
hastapādavihīnasya bālakasya mahātmanaḥ |
nirvāṇaṃ tasya tadṛṣṭvā dvādaśābdaṃ gajānanaḥ
||3||हस्तपादविहीनस्य बालकस्य महात्मनः ।
निर्वाणं तस्य तदृष्ट्वा द्वादशाब्दं गजाननः
taḍāgamadhyāduttasthau pravālamayamūrtigaḥ |
uvāca sammukho bhūtvā niṣṭhābhaktisutoṣitaḥ
||4||तडागमध्यादुत्तस्थौ प्रवालमयमूर्तिगः ।
उवाच सम्मुखो भूत्वा निष्ठाभक्तिसुतोषितः
gaṇeśa uvāca
nirjane'smin vane yasmāt siṃhavyāghraniṣevite |
nikuṃja bahule'tiṣṭhad yato dvādaśavārṣikam
||5||निर्जनेऽस्मिन् वने यस्मात् सिंहव्याघ्रनिषेविते ।
निकुंज बहुलेऽतिष्ठद् यतो द्वादशवार्षिकम्
ataste'haṃ varaṃ dāsye śaṛṇu yatte manogatam |
śrutvā vāṇīṃ taduditāmāsthito dehabhāvanām
||6||अतस्तेऽहं वरं दास्ये शृणु यत्ते मनोगतम् ।
श्रुत्वा वाणीं तदुदितामास्थितो देहभावनाम्
kṛtavīryasuto natvā provāca dviradānanam |
śaṛṇvatsu sarvamuniṣu vimānastheṣu bhūriśaḥ
||7||कृतवीर्यसुतो नत्वा प्रोवाच द्विरदाननम् ।
शृण्वत्सु सर्वमुनिषु विमानस्थेषु भूरिशः
putra uvāca
tvatpādayugale deva bhaktiravyabhicāriṇī |
astu me satataṃ nānyadutsāho me prayācitum
||8||त्वत्पादयुगले देव भक्तिरव्यभिचारिणी ।
अस्तु मे सततं नान्यदुत्साहो मे प्रयाचितुम्
tathāpi yāce deveśa pitroḥ santoṣahetave |
śarīre cārutāṃ dehi sarva santoṣakāriṇīm
||9||तथापि याचे देवेश पित्रोः सन्तोषहेतवे ।
शरीरे चारुतां देहि सर्व सन्तोषकारिणीम्
indra uvāca
śrutvā vākyaṃ tadīyaṃ tu māyāvī sa gajānanaḥ |
aṇimānaṃ samāsthāya viveśodaramādarāt
||10||श्रुत्वा वाक्यं तदीयं तु मायावी स गजाननः ।
अणिमानं समास्थाय विवेशोदरमादरात्
tasmin praviṣṭe putro'sau divyadeho'bhavannṛpa |
sahasrabhujavān jātaḥ kṛtavīryātmajastadā
||11||तस्मिन् प्रविष्टे पुत्रोऽसौ दिव्यदेहोऽभवन्नृप ।
सहस्रभुजवान् जातः कृतवीर्यात्मजस्तदा
ṛjupādadvayayutaḥ sthitaḥ parvatasannibhaḥ |
vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi devā devarṣayo'pi ca
||12||ऋजुपादद्वययुतः स्थितः पर्वतसन्निभः ।
ववर्षुः पुष्पवर्षाणि देवा देवर्षयोऽपि च
tuṣṭuvastaṃ ca devaṃ ca gītavāditranisvanaiḥ |
jagarja kārtavīryo'sau sahasrabhujamaṇḍitaḥ
||13||तुष्टुवस्तं च देवं च गीतवादित्रनिस्वनैः ।
जगर्ज कार्तवीर्योऽसौ सहस्रभुजमण्डितः
tasya śabdaṃ samākarṇya ghanagarjitasannibham |
samavartī bhṛśaṃ trastaḥ pareṣāṃ gaṇanā kutaḥ
||14||तस्य शब्दं समाकर्ण्य घनगर्जितसन्निभम् ।
समवर्ती भृशं त्रस्तः परेषां गणना कुतः
pṛthivyāṃ sarvarājānaḥ samakampanta tadbhayāt |
ayaṃ pañcaśataṃ bāṇān saṅgrāme mocayediti
||15||पृथिव्यां सर्वराजानः समकम्पन्त तद्भयात् ।
अयं पञ्चशतं बाणान् सङ्ग्रामे मोचयेदिति
brahmādayastato yānāduttīryātha tamabruvan |
smaraṇāttava devānāṃ prāptiḥ syād gatavastunaḥ
||16||ब्रह्मादयस्ततो यानादुत्तीर्याथ तमब्रुवन् ।
स्मरणात्तव देवानां प्राप्तिः स्याद् गतवस्तुनः
hṛdisthaṃ sarvalokānāmāmayaṃ tvaṃ vineṣyasi |
yataḥ sākṣād viṣṇurūpaḥ sahasasrārjunasaṃjñayā
||17||हृदिस्थं सर्वलोकानामामयं त्वं विनेष्यसि ।
यतः साक्षाद् विष्णुरूपः सहसस्रार्जुनसंज्ञया
triṣu lokeṣu vikhyāto yāvatkalpaṃ bhaviṣyasi |
sādhutrāṇe ca nirataḥ śaraṇāgatapālakaḥ
||18||त्रिषु लोकेषु विख्यातो यावत्कल्पं भविष्यसि ।
साधुत्राणे च निरतः शरणागतपालकः
vijetā sarvaśatrūṇāṃ pṛthivī maṇḍalādhipaḥ |
iti nānā varān datvā pidadhurdevatāgaṇāḥ
||19||विजेता सर्वशत्रूणां पृथिवी मण्डलाधिपः ।
इति नाना वरान् दत्वा पिदधुर्देवतागणाः
hastyaśva narayānāni chatracāmara dīpikāḥ |
rathānupāyanānyanyānyājahrurakhilā nṛpāḥ
||20||हस्त्यश्व नरयानानि छत्रचामर दीपिकाः ।
रथानुपायनान्यन्यान्याजह्रुरखिला नृपाः
tataḥ saṃsthāpayāmāsa mahāprāsādamadhyagām |
prāvālīṃ gaṇanāthasya mūrtiṃ dvijapuraḥsaraḥ
||21||ततः संस्थापयामास महाप्रासादमध्यगाम् ।
प्रावालीं गणनाथस्य मूर्तिं द्विजपुरःसरः
pravālagaṇapaśceti tasya nāma dadhurdvijāḥ |
dadau grāmān brāhmaṇebhyaḥ pūjāyai sthāpitāśca ye
||22||प्रवालगणपश्चेति तस्य नाम दधुर्द्विजाः ।
ददौ ग्रामान् ब्राह्मणेभ्यः पूजायै स्थापिताश्च ये
pravālakṣetramiti tat paprathe bhuvi siddhidam |
tatra śeṣo dharāṃ dhartumanuṣṭhānaparo'bhavat
||23||प्रवालक्षेत्रमिति तत् पप्रथे भुवि सिद्धिदम् ।
तत्र शेषो धरां धर्तुमनुष्ठानपरोऽभवत्
prāpa tasmādgaṇeśāt tu varān bahutarānapi |
dharādharaṇasāmarthyaṃ sarvajñatvaṃ tathaiva ca
||24||प्राप तस्माद्गणेशात् तु वरान् बहुतरानपि ।
धराधरणसामर्थ्यं सर्वज्ञत्वं तथैव च
mūrdhnā sahasraṃ śraiṣṭhyaṃ ca navanāgakuleṣvapi |
ati santuṣṭa manasā tena yat sthāpitaṃ purā
||25||मूर्ध्ना सहस्रं श्रैष्ठ्यं च नवनागकुलेष्वपि ।
अति सन्तुष्ट मनसा तेन यत् स्थापितं पुरा
dharaṇīdhara ityevaṃ dvitīyaṃ nāma paprathe |
smaratāṃ śaṛṇvatāṃ cāpi sarvakāmaphalapradam
||26||धरणीधर इत्येवं द्वितीयं नाम पप्रथे ।
स्मरतां शृण्वतां चापि सर्वकामफलप्रदम्
sampūjya sarvān dvijapuṅgavāṃstān rājñaśca sarvānanupṛcchya caitān |
sahasrabāhurnagaraṃ svakīyaṃ draṣṭuṃ svamātāpitarāvathāgāt
||27||सम्पूज्य सर्वान् द्विजपुङ्गवांस्तान् राज्ञश्च सर्वाननुपृच्छ्य चैतान् ।
सहस्रबाहुर्नगरं स्वकीयं द्रष्टुं स्वमातापितरावथागात्
tau taṃ jahṛṣaturdṛṣṭvā nagaraṃ ca tathāvidham |
dadaturdvijamukhyebhyo nānādānāni sarvaśaḥ
||28||तौ तं जहृषतुर्दृष्ट्वा नगरं च तथाविधम् ।
ददतुर्द्विजमुख्येभ्यो नानादानानि सर्वशः
indra uvāca
abhyadhāyi tu saṅkaṣṭacaturthīmahimā'dabhutaḥ |
kṛtavīrya sutāccāyaṃ mṛtyulokaṃ gataḥ śubhaḥ
||29||अभ्यधायि तु सङ्कष्टचतुर्थीमहिमाऽदभुतः ।
कृतवीर्य सुताच्चायं मृत्युलोकं गतः शुभः
anubhūtaḥ suragaṇaiścandrasenādibhirnṛpaiḥ |
atipuṇyatamaścāyaṃ smaraṇādapi siddhidaḥ
||30||अनुभूतः सुरगणैश्चन्द्रसेनादिभिर्नृपैः ।
अतिपुण्यतमश्चायं स्मरणादपि सिद्धिदः
etatprasādāt samprāptā rāvaṇenākhilājñatā |
etat prasādāt samprāptā purā rājyaṃ ca pāṇḍavaiḥ
||31||एतत्प्रसादात् सम्प्राप्ता रावणेनाखिलाज्ञता ।
एतत् प्रसादात् सम्प्राप्ता पुरा राज्यं च पाण्डवैः
etad vratasya yatpuṇyaṃ haste me dīyate yadi |
tadaiva tad vimānaṃ tu pracaledamarāvatīm
||32||एतद् व्रतस्य यत्पुण्यं हस्ते मे दीयते यदि ।
तदैव तद् विमानं तु प्रचलेदमरावतीम्
ka uvāca
iti śakramukhāttasya vratasya mahimā śrutaḥ |
śūrasenena bhūpena svānandābdhau nimajjatā
||33||इति शक्रमुखात्तस्य व्रतस्य महिमा श्रुतः ।
शूरसेनेन भूपेन स्वानन्दाब्धौ निमज्जता
vandite pādakamale śakrasya pratigarjitā |
tamuvāca tataḥ prītaḥ śūraseno nṛpottamaḥ
||34||वन्दिते पादकमले शक्रस्य प्रतिगर्जिता ।
तमुवाच ततः प्रीतः शूरसेनो नृपोत्तमः
śrutvā kathāṃ divyarūpāṃ caturthīvratasambhavām |
sa uvāca |
phalitaṃ pūrvapuṇyaṃ me yenāśrāvīdṛśaṃ vratam
||35||श्रुत्वा कथां दिव्यरूपां चतुर्थीव्रतसम्भवाम् ।
स उवाच ।
फलितं पूर्वपुण्यं मे येनाश्रावीदृशं व्रतम्
na hyetasmāt puṇyataraṃ triṣu lokeṣu kiñcana |
ityuktvā śakramārebhe vrataṃ kartuṃ svayaṃ tataḥ
||36||न ह्येतस्मात् पुण्यतरं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।
इत्युक्त्वा शक्रमारेभे व्रतं कर्तुं स्वयं ततः
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe caturthīvratamāhātmyaṃ nāmatrisaptatitamo'dhyāyaḥ || 73 ||