yuddhavarṇanaṃ nāma dvicatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ
vyāsa uvāca
kṛtavān kimu daityaḥ sa gate tāsminkalādhare |
kathamānīya dattā'smai mūrtiścintāmaṇeḥ śubhā
||1||कृतवान् किमु दैत्यः स गते तास्मिन्कलाधरे ।
कथमानीय दत्ताऽस्मै मूर्तिश्चिन्तामणेः शुभा
etatkathaya me sarva vistārya caturānana |
līlā gajānanīḥ śaṛṇvan na tṛpyāmi samāsataḥ
||2||एतत्कथय मे सर्व विस्तार्य चतुरानन ।
लीला गजाननीः शृण्वन् न तृप्यामि समासतः
brahmovāca
tasmingate yadakarot sa daityo munisattama |
tatsarvaṃ kathayiṣyāmi śaṛṇuṣvāvahito mune
||3||तस्मिन्गते यदकरोत् स दैत्यो मुनिसत्तम ।
तत्सर्वं कथयिष्यामि शृणुष्वावहितो मुने
dūtau sampreṣayāmāsa mandarādristhitaṃ śivam |
aśikṣayacchivaṃ gatvā brūtaṃ madvākyamādarāt
||4||दूतौ सम्प्रेषयामास मन्दराद्रिस्थितं शिवम् ।
अशिक्षयच्छिवं गत्वा ब्रूतं मद्वाक्यमादरात्
mūrtiścintāmaṇeste'sti gṛhe sarvārthadā śubhā |
dehi tāṃ daityarājāya sāmnaiva girijāpate
||5||मूर्तिश्चिन्तामणेस्तेऽस्ति गृहे सर्वार्थदा शुभा ।
देहि तां दैत्यराजाय साम्नैव गिरिजापते
pātāle svargaloke vā martye vā punaradbhutam |
tatsarvaṃ tena daityaina hyānītaṃ svagṛhe talāt
||6||पाताले स्वर्गलोके वा मर्त्ये वा पुनरद्भुतम् ।
तत्सर्वं तेन दैत्यैन ह्यानीतं स्वगृहे तलात्
śīghnamānīyatāṃ deva yāvo daityaṃ mahābalam |
na dāsyase yadā sāmnā tadā daityaḥ parākramī
||7||शीघ्नमानीयतां देव यावो दैत्यं महाबलम् ।
न दास्यसे यदा साम्ना तदा दैत्यः पराक्रमी
grahīṣyati balāttāntu tato duḥkhamavāpsyasi |
iti daityavacaḥ śrutvā jagmatustauṃ śivaṃ prati
||8||ग्रहीष्यति बलात्तान्तु ततो दुःखमवाप्स्यसि ।
इति दैत्यवचः श्रुत्वा जग्मतुस्तौं शिवं प्रति
āhatustau mahādevaṃ daityarājena śikṣitam |
itthaṃ dūtavacaḥ śrutvā trinetraḥ krodhamūrchitaḥ
||9||आहतुस्तौ महादेवं दैत्यराजेन शिक्षितम् ।
इत्थं दूतवचः श्रुत्वा त्रिनेत्रः क्रोधमूर्छितः
uvāca dūtau dūtau vāmiti kṛtvā kṣame vacaḥ |
kāmasyeva bhaved bhasma no cedvāṃ nātra saṃśayaḥ
||10||उवाच दूतौ दूतौ वामिति कृत्वा क्षमे वचः ।
कामस्येव भवेद् भस्म नो चेद्वां नात्र संशयः
kiṃ kāryaṃ tena daityena tṛṇībhūtena me vibhoḥ |
āyātu yuddhamevāstu martukāmo mamāntikam
||11||किं कार्यं तेन दैत्येन तृणीभूतेन मे विभोः ।
आयातु युद्धमेवास्तु मर्तुकामो ममान्तिकम्
neyaṃ mūrtistena śakyā prāptuṃ janmaśatairapi |
pralayāgniḥ pataṅgena kiṃ śāntimadhigacchati
||12||नेयं मूर्तिस्तेन शक्या प्राप्तुं जन्मशतैरपि ।
प्रलयाग्निः पतङ्गेन किं शान्तिमधिगच्छति
meroḥ pāto mūṣakena śakyaḥ kartuṃ kimojasā |
asaṅkhya jala niṣkāśācchuṣkaḥ syātkiṃ mahodadhiḥ
||13||मेरोः पातो मूषकेन शक्यः कर्तुं किमोजसा ।
असङ्ख्य जल निष्काशाच्छुष्कः स्यात्किं महोदधिः
brahmovāca
śrutvā tu śāṅkarīṃ vāṇīṃ daityo yātauyathāgatam |
abrūtāṃ svāminaṃ vākyaṃ śambhunā yadudīritam
||14||श्रुत्वा तु शाङ्करीं वाणीं दैत्यो यातौयथागतम् ।
अब्रूतां स्वामिनं वाक्यं शम्भुना यदुदीरितम्
tadākarṇya prajajjvāla daityo vākyārthakovidaḥ |
krodhānalena dīpto'sau trailokyaṃ pradahanniva
||15||तदाकर्ण्य प्रजज्ज्वाल दैत्यो वाक्यार्थकोविदः ।
क्रोधानलेन दीप्तोऽसौ त्रैलोक्यं प्रदहन्निव
ājñāpayacca yuddhāya svasenāṃ caturaṅgiṇīm |
nirgatā sahasā senā mandarācalasammukhā
||16||आज्ञापयच्च युद्धाय स्वसेनां चतुरङ्गिणीम् ।
निर्गता सहसा सेना मन्दराचलसम्मुखा
bhūtalaṃ chādayāmāsa nirmaryādo yathā'mbudhiḥ |
anekasūryasaṅkāśā vikośaiḥ śastrasañcayaiḥ
||17||भूतलं छादयामास निर्मर्यादो यथाऽम्बुधिः ।
अनेकसूर्यसङ्काशा विकोशैः शस्त्रसञ्चयैः
garjantī ghanavad ghoraṃ mṛtyormānasakampinī |
daityastripuramārūhya vimānasadṛśaṃ mahat
||18||गर्जन्ती घनवद् घोरं मृत्योर्मानसकम्पिनी ।
दैत्यस्त्रिपुरमारूह्य विमानसदृशं महत्
manovegaṃ tataḥ paścājjighāṃsuḥ śambhumāyayau |
bṛhanmaṇimayaṃ cārūkavacaṃ kuṇḍale'ṅgade
||19||मनोवेगं ततः पश्चाज्जिघांसुः शम्भुमाययौ ।
बृहन्मणिमयं चारूकवचं कुण्डलेऽङ्गदे
muktāmālāṃ mudrikāśca kaṭisūtraṃ ca kāñcanam |
mukuṇṭa ratnakhacitaṃ mahārghaṃ bibhradullasat
||20||मुक्तामालां मुद्रिकाश्च कटिसूत्रं च काञ्चनम् ।
मुकुण्ट रत्नखचितं महार्घं बिभ्रदुल्लसत्
yasya śabdena mahatā cakampe haramānasam |
taddhanuḥ sa niṣaṅgaṃ ca kaurmaṃ kheṭamasiṃ dṛḍham
||21||यस्य शब्देन महता चकम्पे हरमानसम् ।
तद्धनुः स निषङ्गं च कौर्मं खेटमसिं दृढम्
śuśubhe śaktikā divyā'vahad yāṃ daityapuṅgavaḥ |
gāyamānā nartamānā gandharvāmpsarasāṃ gaṇāḥ
||22||शुशुभे शक्तिका दिव्याऽवहद् यां दैत्यपुङ्गवः ।
गायमाना नर्तमाना गन्धर्वाम्प्सरसां गणाः
bandinaścāraṇāścāpi yayurasyāgrato mudā |
śaṅkaro dūtavākyena śrutvā daityaṃ samāgatam
||23||बन्दिनश्चारणाश्चापि ययुरस्याग्रतो मुदा ।
शङ्करो दूतवाक्येन श्रुत्वा दैत्यं समागतम्
asaṅkhyabalasaṃyuktaṃ yuyutsuṃ kālakarṣitam |
śūlapāṇirapi tadā sampūjya dviradānanam
||24||असङ्ख्यबलसंयुक्तं युयुत्सुं कालकर्षितम् ।
शूलपाणिरपि तदा सम्पूज्य द्विरदाननम्
praṇamya taṃ parikramya puraskṛtya balaṃ balāt |
āyayau krodhadīptākṣaḥ svasthalād raṇamaṇḍalam
||25||प्रणम्य तं परिक्रम्य पुरस्कृत्य बलं बलात् ।
आययौ क्रोधदीप्ताक्षः स्वस्थलाद् रणमण्डलम्
te vīrā vīraśabdena nādayanto diśo daśa |
abhijagmuḥ praharaṇaiḥ parasparavadhepsavaḥ
||26||ते वीरा वीरशब्देन नादयन्तो दिशो दश ।
अभिजग्मुः प्रहरणैः परस्परवधेप्सवः
abhūtāṃ mīlite sene rajastimirasaṅkule |
svaparajñānarahite jaghnatū raṇamūrdhani
||27||अभूतां मीलिते सेने रजस्तिमिरसङ्कुले ।
स्वपरज्ञानरहिते जघ्नतू रणमूर्धनि
abhavattumulaṃ yuddhaṃ na prājñāyata kiñcana |
gajāśvarathavīrāṇāṃ hatānāṃ śoṇitokṣite
||28||अभवत्तुमुलं युद्धं न प्राज्ञायत किञ्चन ।
गजाश्वरथवीराणां हतानां शोणितोक्षिते
śānte rajasyayudhyanta vīrā vīraiḥ pṛthak pṛthak |
kecit prāsaiḥ ke'pi khaḍgaiḥ kecidbāṇaiḥ śilāśitaiḥ
||29||शान्ते रजस्ययुध्यन्त वीरा वीरैः पृथक् पृथक् ।
केचित् प्रासैः केऽपि खड्गैः केचिद्बाणैः शिलाशितैः
ṛṣṭibhirmuṣṭibhiḥ kecit kecit paraśutomaraiḥ |
hatānāṃ tatra vīrāṇāṃ hayānāṃ ca padātinām
||30||ऋष्टिभिर्मुष्टिभिः केचित् केचित् परशुतोमरैः ।
हतानां तत्र वीराणां हयानां च पदातिनाम्
asṛṅnadī samabhavat keśaśaivala vāhinī |
kheṭakūrmā khaḍgamatsyā śiraḥ kamalakṣūṣaṇā
||31||असृङ्नदी समभवत् केशशैवल वाहिनी ।
खेटकूर्मा खड्गमत्स्या शिरः कमलक्षूषणा
chatrāvartā ghoratarā kabandhavṛkṣavāhinī |
vīrasantoṣajananī gṛddhagomāyuharṣakṛt
||32||छत्रावर्ता घोरतरा कबन्धवृक्षवाहिनी ।
वीरसन्तोषजननी गृद्धगोमायुहर्षकृत्
dṛṣṭatvā nadīṃ tu giriśo yayau daityāntikaṃ balī |
daityo'pi tripurārūḍho yayau tasya puraḥ puraḥ
||33||दृष्टत्वा नदीं तु गिरिशो ययौ दैत्यान्तिकं बली ।
दैत्योऽपि त्रिपुरारूढो ययौ तस्य पुरः पुरः
nāyako saṅgatau dṛṣṭvā dvandvaśo'nye parasparam |
avyākule yuyudhire daiteyāḥ śāmbhavāstadā
||34||नायको सङ्गतौ दृष्ट्वा द्वन्द्वशोऽन्ये परस्परम् ।
अव्याकुले युयुधिरे दैतेयाः शाम्भवास्तदा
nānā praharaṇairdivyaiḥ śatrairastrairdrumairapi |
teṣāṃ yuddhāni nāmāni kathayiṣye samāsataḥ
||35||नाना प्रहरणैर्दिव्यैः शत्रैरस्त्रैर्द्रुमैरपि ।
तेषां युद्धानि नामानि कथयिष्ये समासतः
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe yuddhavarṇanaṃ nāma dvicatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ || 42 ||