śakraśāpavarṇanaṃ nāmaitatriṃśatitamo'dhyāyaḥ
rūkmāṅgada uvāca
āgate gautame ko vā vṛttānto'bhūnmahāmune |
vada me sakalaṃ taṃ tu jijñāsā mahatī mama
||1||आगते गौतमे को वा वृत्तान्तोऽभून्महामुने ।
वद मे सकलं तं तु जिज्ञासा महती मम
nārada uvāca
nityakarma samāpyaiva svāśramaṃ gautamo yayau |
ākārya nijapatnīṃ tāṃ dehi pādodakaṃ mama
||2||नित्यकर्म समाप्यैव स्वाश्रमं गौतमो ययौ ।
आकार्य निजपत्नीं तां देहि पादोदकं मम
kimartha nāgatā'dya tvaṃ sammukhaṃ mama pūrvavat |
nānītamāsanaṃ kasmātkathaṃ cāru na bhāṣase
||3||किमर्थ नागताऽद्य त्वं सम्मुखं मम पूर्ववत् ।
नानीतमासनं कस्मात्कथं चारु न भाषसे
śrutvetthaṃ vacanaṃ tasya vepamānā lateva sā |
adhomukhī vinirgarmya muhūrtānmunimāyayau
||4||श्रुत्वेत्थं वचनं तस्य वेपमाना लतेव सा ।
अधोमुखी विनिर्गर्म्य मुहूर्तान्मुनिमाययौ
sāṣṭāṅgaṃ patitā bhamau tatpādoparimastakā |
vihvalā śāpabhītā sā śanairatha jagau munim
||5||साष्टाङ्गं पतिता भमौ तत्पादोपरिमस्तका ।
विह्वला शापभीता सा शनैरथ जगौ मुनिम्
uṣasi tvaṃ prayāto'si snānaṃ kartuṃ nijaṃ vidhim |
tavarupadharo duṣṭo devendro māmuvāca ha
||6||उषसि त्वं प्रयातोऽसि स्नानं कर्तुं निजं विधिम् ।
तवरुपधरो दुष्टो देवेन्द्रो मामुवाच ह
dṛṣṭā varā'psarobhyo'pi sundarī kāminī mayā |
na me mano jape daive vidhau nitye sthiraṃ bhavet |
parāvṛtyāgatastasmādratiṃ me dehi śobhane
||7||दृष्टा वराऽप्सरोभ्योऽपि सुन्दरी कामिनी मया ।
न मे मनो जपे दैवे विधौ नित्ये स्थिरं भवेत् ।
परावृत्यागतस्तस्माद्रतिं मे देहि शोभने
tvameveti mayā bhrāntyā kṛtaṃ vākyaṃ tathaiva tat |
divyagandhānupāghrāya vikalpo me'bhavatpunaḥ
||8||त्वमेवेति मया भ्रान्त्या कृतं वाक्यं तथैव तत् ।
दिव्यगन्धानुपाघ्राय विकल्पो मेऽभवत्पुनः
durātman ko'si no brūhi nocedbhasma bhaviṣyasi |
iti śāpabhayājjātaḥ prakaṭo balasūdanaḥ
||9||दुरात्मन् कोऽसि नो ब्रूहि नोचेद्भस्म भविष्यसि ।
इति शापभयाज्जातः प्रकटो बलसूदनः
tāvadeva bhavadvākyaṃ śrutaṃ tu munisattama |
lajjayā'nāgatā śīghramaparādhaṃ kṣamasva me
||10||तावदेव भवद्वाक्यं श्रुतं तु मुनिसत्तम ।
लज्जयाऽनागता शीघ्रमपराधं क्षमस्व मे
svayaṃ nivedane'doṣodoṣo'para nivedane |
mantrāyurgṛharandhraśrīratayaścauṣadhāni ca
||11||स्वयं निवेदनेऽदोषोदोषोऽपर निवेदने ।
मन्त्रायुर्गृहरन्ध्रश्रीरतयश्चौषधानि च
mānāpamānadānāni prakaṭāni na kārayet |
itthaṃ niśamya sa muniḥ kopavyākulitendiyaḥ
||12||मानापमानदानानि प्रकटानि न कारयेत् ।
इत्थं निशम्य स मुनिः कोपव्याकुलितेन्दियः
śaśāpa vanināṃ svīyāṃ duḥśīlaṃ tvaṃ śilā bhava |
nājñāsīrme svarūpaṃ taṃ svabhāvaṃ ceṣṭitāni ca
||13||शशाप वनिनां स्वीयां दुःशीलं त्वं शिला भव ।
नाज्ञासीर्मे स्वरूपं तं स्वभावं चेष्टितानि च
pare puṃsi nimagnaṃ te yataśceto'tikāmuke |
yadā dāśarathī rāmo bhramadrājā vane vane
||14||परे पुंसि निमग्नं ते यतश्चेतोऽतिकामुके ।
यदा दाशरथी रामो भ्रमद्राजा वने वने
tasyāṅghri sparśanādeva svaṃ rūpaṃ pratipatsyase |
nārada uvāca |
tadaiva sā śilā jātā taponidhīvacobalāt
||15||तस्याङ्घ्रि स्पर्शनादेव स्वं रूपं प्रतिपत्स्यसे ।
नारद उवाच ।
तदैव सा शिला जाता तपोनिधीवचोबलात्
tasyāḥ śāpaṃ samākarṇya cakampe pākaśāsanaḥ |
prakampanasya saṃyogād himavat parvato yathā
||16||तस्याः शापं समाकर्ण्य चकम्पे पाकशासनः ।
प्रकम्पनस्य संयोगाद् हिमवत् पर्वतो यथा
tarkayāmāsa manasi kathaṃ kāryaṃ mayā'dhunā |
samudramadhye kūpe vā taḍāge kamale'thavā
||17||तर्कयामास मनसि कथं कार्यं मयाऽधुना ।
समुद्रमध्ये कूपे वा तडागे कमलेऽथवा
līno bhūtvā tadā sthāsye tadā jñāsyati māṃ muniḥ |
ato biḍālarūpeṇa vicacāra sa vajrabhṛta
||18||लीनो भूत्वा तदा स्थास्ये तदा ज्ञास्यति मां मुनिः ।
अतो बिडालरूपेण विचचार स वज्रभृत
gautamastamacakṣāṇo gṛhe dvārī tathāśrame |
kva gato dānavaripuryo me bhāryā vidūṣakaḥ
||19||गौतमस्तमचक्षाणो गृहे द्वारी तथाश्रमे ।
क्व गतो दानवरिपुर्यो मे भार्या विदूषकः
dhyānena bubudhe taṃ tu kṣaṇena munisattamaḥ |
na te bhasma kariṣyāmi devendro'si yataḥkhalaḥ
||20||ध्यानेन बुबुधे तं तु क्षणेन मुनिसत्तमः ।
न ते भस्म करिष्यामि देवेन्द्रोऽसि यतःखलः
śapāmi tvāṃ śacībhartaḥ sahasrabhagavānbhava |
śrutavānvacanaṃ yāvadroṣeṇa munineritam
||21||शपामि त्वां शचीभर्तः सहस्रभगवान्भव ।
श्रुतवान्वचनं यावद्रोषेण मुनिनेरितम्
tāvaddadarśa svaṃ dehaṃ sahasrabhagacinhitam |
tato duḥkhārṇave magnaḥ śuśoca bala vṛtrahā
||22||तावद्ददर्श स्वं देहं सहस्रभगचिन्हितम् ।
ततो दुःखार्णवे मग्नः शुशोच बल वृत्रहा
indra uvāca
ahaṃ śikṣāpito vṛddhairnānādharmānanekaśaḥ |
vṛddhānāṃ vacanaṃ yanme na vicāritamādarāt
||23||अहं शिक्षापितो वृद्धैर्नानाधर्माननेकशः ।
वृद्धानां वचनं यन्मे न विचारितमादरात्
svabuddhīrhitakṛtsarvā vināśāya pareritā |
gurorgarīyasī buddhiḥ kṣayadā kāminīmatiḥ
||24||स्वबुद्धीर्हितकृत्सर्वा विनाशाय परेरिता ।
गुरोर्गरीयसी बुद्धिः क्षयदा कामिनीमतिः
kuto nāradavākyena yāto'haṃ tāmaninditām |
devarājo'bhavannāsyaṃ lokānnā darśaye katham
||25||कुतो नारदवाक्येन यातोऽहं तामनिन्दिताम् ।
देवराजोऽभवन्नास्यं लोकान्ना दर्शये कथम्
divyadeho gataḥ kvādya nijabhāryāṃ vade nu kim |
dhig māṃ ca dhiksmaraṃ yena prāpito garhitāṃ daśām
||26||दिव्यदेहो गतः क्वाद्य निजभार्यां वदे नु किम् ।
धिग् मां च धिक्स्मरं येन प्रापितो गर्हितां दशाम्
prāṇibhirbhuñjyate karma śubhaṃ vā yadi vā'śubham |
tiryaṅgyoni samāsādya kṣapayiṣye'ghamātmanaḥ
||27||प्राणिभिर्भुञ्ज्यते कर्म शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
तिर्यङ्ग्योनि समासाद्य क्षपयिष्येऽघमात्मनः
nalinīkuḍmale tiṣṭhe hīndragopakarūpadhṛka
||28||नलिनीकुड्मले तिष्ठे हीन्द्रगोपकरूपधृक
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe śakraśāpavarṇanaṃ nāmaitatriṃśatitamo'dhyāyaḥ || 31 ||