gaṇeśa pārthivapūjā nirūpaṇaṃ nāmaikona pañcāśattamo'dhyāyaḥ
pārvatyuvāca
dayānidhe girīndra tvaṃ pitarme vada satvaram |
upāsanāṃ gaṇeśasya sarveśasya jagadguroḥ
||1||दयानिधे गिरीन्द्र त्वं पितर्मे वद सत्वरम् ।
उपासनां गणेशस्य सर्वेशस्य जगद्गुरोः
yayā śivaṃ samabhyetya śivaṃ prāpsyāmi śāśvatam |
martyaloke'pi lokānāmupakāro bhaviṣyati
||2||यया शिवं समभ्येत्य शिवं प्राप्स्यामि शाश्वतम् ।
मर्त्यलोकेऽपि लोकानामुपकारो भविष्यति
himavānuvāca
tavasnehavaśāddevi rahasyaṃ paramaṃ śubham |
lokānāṃ copakārāya vakṣye śaṛṇvekacetasā
||3||तवस्नेहवशाद्देवि रहस्यं परमं शुभम् ।
लोकानां चोपकाराय वक्ष्ये शृण्वेकचेतसा
pratyūṣakāla utthāya naiṛtīṃ diśamāvrajet |
ācchādya dharaṇīṃ pūrvaṃ tṛṇakāṣṭhadalairapi
||4||प्रत्यूषकाल उत्थाय नैऋतीं दिशमाव्रजेत् ।
आच्छाद्य धरणीं पूर्वं तृणकाष्ठदलैरपि
urvarāṃ varjayettiṣṭhannutsarpannnaca buddhimān |
tyaktvā mūtrapurīṣe tu yathoktaṃ śaucamācaret
||5||उर्वरां वर्जयेत्तिष्ठन्नुत्सर्पन्न्नच बुद्धिमान् ।
त्यक्त्वा मूत्रपुरीषे तु यथोक्तं शौचमाचरेत्
dantajivhāviśuddhiñca kṛtvā snātuṃ tato vrajet |
nadīṃ taḍāgaṃ vāpīṃ vā saraḥ kūpamathāpi vā
||6||दन्तजिव्हाविशुद्धिञ्च कृत्वा स्नातुं ततो व्रजेत् ।
नदीं तडागं वापीं वा सरः कूपमथापि वा
kṛtvā pūrvaṃ malasnānaṃ mantrasnānaṃ tataścaret |
mṛdā vā candanenāpi tilakaṃ kuṅkumena vā
||7||कृत्वा पूर्वं मलस्नानं मन्त्रस्नानं ततश्चरेत् ।
मृदा वा चन्दनेनापि तिलकं कुङ्कुमेन वा
kuryāddhaute vāsasī vā paridhāya śubhānane |
upaviśaikacittastu sarvaṃ nityaṃ samāpya ca
||8||कुर्याद्धौते वाससी वा परिधाय शुभानने ।
उपविशैकचित्तस्तु सर्वं नित्यं समाप्य च
mṛttikāṃ sundarāṃ snigdhāṃ kṣudrapāṣāṇavarjitām |
suviśuddhāmavalmīkāṃ jalasiktāṃ vimardayet
||9||मृत्तिकां सुन्दरां स्निग्धां क्षुद्रपाषाणवर्जिताम् ।
सुविशुद्धामवल्मीकां जलसिक्तां विमर्दयेत्
kṛtvā cārutarāṃ mūrtiṃ gaṇeśasya śubhāṃ svayam |
sarvāvayavasampūrṇāṃ caturbhujavirājitām
||10||कृत्वा चारुतरां मूर्तिं गणेशस्य शुभां स्वयम् ।
सर्वावयवसम्पूर्णां चतुर्भुजविराजिताम्
paraśvādisvāyudhāni dadhatīṃ sundarāṃ ghanām |
sthāpya pīṭhe tataḥ pāṇī prakṣālya melayet sudhīḥ
||11||परश्वादिस्वायुधानि दधतीं सुन्दरां घनाम् ।
स्थाप्य पीठे ततः पाणी प्रक्षाल्य मेलयेत् सुधीः
pūjādravyāṇi sarvāṇi jalādīni prayatnataḥ |
aṣṭagandhānakṣatāṃśca raktapuṣpāṇi guggulam
||12||पूजाद्रव्याणि सर्वाणि जलादीनि प्रयत्नतः ।
अष्टगन्धानक्षतांश्च रक्तपुष्पाणि गुग्गुलम्
tripañcasaptabhiḥ patrairyutān durvāṅkurān śubhān |
aṣṭottaraśataṃ nīlān śvetānānīya sundarān
||13||त्रिपञ्चसप्तभिः पत्रैर्युतान् दुर्वाङ्कुरान् शुभान् ।
अष्टोत्तरशतं नीलान् श्वेतानानीय सुन्दरान्
ghṛtadīpaṃ tailadīpaṃ naivedyaṃ vividhaṃ śubham |
modakāpūpalaḍḍūkān pāyasaṃ śarkarāyutam
||14||घृतदीपं तैलदीपं नैवेद्यं विविधं शुभम् ।
मोदकापूपलड्डूकान् पायसं शर्करायुतम्
sūkṣmaṃ ca tandulānnaṃ ca vyañjanāni bahuni ca |
sacandrapūgacūrṇāḍhyaṃ khādyakhādirasaṃyutam
||15||सूक्ष्मं च तन्दुलान्नं च व्यञ्जनानि बहुनि च ।
सचन्द्रपूगचूर्णाढ्यं खाद्यखादिरसंयुतम्
elālavaṅgasammiśraṃ tāmbūlaṃ kesarānvitam |
jambvāmrapanasādīni drākṣārambhāphalāni ca
||16||एलालवङ्गसम्मिश्रं ताम्बूलं केसरान्वितम् ।
जम्ब्वाम्रपनसादीनि द्राक्षारम्भाफलानि च
tattadṛtubhavānīśe nālikerāṇi cānayet |
(nārikelāni) bahuprakāramārtikyaṃ kāñcanī dakṣiṇāṃ tathā
||17||तत्तदृतुभवानीशे नालिकेराणि चानयेत् ।
(नारिकेलानि) बहुप्रकारमार्तिक्यं काञ्चनी दक्षिणां तथा
evaṃ sambhṛtasambhāra ekāntasthalamāsthitaḥ |
cailājine kuśamaye āsane ca kṛtāsanaḥ
||18||एवं सम्भृतसम्भार एकान्तस्थलमास्थितः ।
चैलाजिने कुशमये आसने च कृतासनः
bhūtaśuddhi prakurvīta prāṇānāṃ sthāpanaṃ tathā |
digbandhapūrvaṃ devāṃśca gaṇeśādīn nametpurā
||19||भूतशुद्धि प्रकुर्वीत प्राणानां स्थापनं तथा ।
दिग्बन्धपूर्वं देवांश्च गणेशादीन् नमेत्पुरा
antarbahirmātṛkāśca nyasedāgamamārgataḥ |
sannidhānādikā mudrā darśayedgurūmārgataḥ |
mantranyāsaṃ tataḥ kṛtvā ṣaḍaṅganyāsameva ca
||20||अन्तर्बहिर्मातृकाश्च न्यसेदागममार्गतः ।
सन्निधानादिका मुद्रा दर्शयेद्गुरूमार्गतः ।
मन्त्रन्यासं ततः कृत्वा षडङ्गन्यासमेव च
pūjādravyāṇi saṃśodhya tato dhyāyed gajānanam |
ekadantaṃ śūrpakarṇaṃ gajavaktraṃ caturbhujam
||21||पूजाद्रव्याणि संशोध्य ततो ध्यायेद् गजाननम् ।
एकदन्तं शूर्पकर्णं गजवक्त्रं चतुर्भुजम्
pāśāṅkuśa dharaṃ devaṃ modakān bibhrataṃ karaiḥ |
raktapuṣpamayīṃ mālāṃ kaṇṭhe haste parāṃ śubhām
||22||पाशाङ्कुश धरं देवं मोदकान् बिभ्रतं करैः ।
रक्तपुष्पमयीं मालां कण्ठे हस्ते परां शुभाम्
bhaktānāṃ varadaṃ siddhibuddhibhyāṃ sevitaṃ sadā |
siddhibuddhipradaṃ nṝṇāṃ dharmārthakāmamokṣadam |
brahmarudraharīndrādyaiḥ saṃstutaṃ paramarṣibhiḥ
||23||भक्तानां वरदं सिद्धिबुद्धिभ्यां सेवितं सदा ।
सिद्धिबुद्धिप्रदं नॄणां धर्मार्थकाममोक्षदम् ।
ब्रह्मरुद्रहरीन्द्राद्यैः संस्तुतं परमर्षिभिः
āgaccha jagadādhāra surāsuravarārcitā |
anāthanātha sarvajña gīrvāṇaparipūjita
||24||आगच्छ जगदाधार सुरासुरवरार्चिता ।
अनाथनाथ सर्वज्ञ गीर्वाणपरिपूजित
svarṇasiṃhāsanaṃ divyaṃ nānāratnasamanvitam |
samarpitaṃ mayādeva tatra tvaṃ samupāviśa
||25||स्वर्णसिंहासनं दिव्यं नानारत्नसमन्वितम् ।
समर्पितं मयादेव तत्र त्वं समुपाविश
devadeveśa sarveśa sarvatīrthāhṛtaṃ jalam |
pādyaṃ gṛhāṇa gaṇapa gandhapuṣpākṣatairyutam
||26||देवदेवेश सर्वेश सर्वतीर्थाहृतं जलम् ।
पाद्यं गृहाण गणप गन्धपुष्पाक्षतैर्युतम्
pravālamuktāphalapugaratna tāmbūlajāmbūnadamaṣṭagandham |
puṣpākṣatāyuktamamoghaśakte dattaṃ mayārghyaṃ saphalīkuruṣva
||27||प्रवालमुक्ताफलपुगरत्न ताम्बूलजाम्बूनदमष्टगन्धम् ।
पुष्पाक्षतायुक्तममोघशक्ते दत्तं मयार्घ्यं सफलीकुरुष्व
gaṅgādisarvatīrthebhyaḥ prārthitaṃ toyamuttamam |
karpūrailālavaṅgādivāsitaṃ svīkuru prabho
||28||गङ्गादिसर्वतीर्थेभ्यः प्रार्थितं तोयमुत्तमम् ।
कर्पूरैलालवङ्गादिवासितं स्वीकुरु प्रभो
campakāśokabakulamālatīmogarādibhiḥ |
vāsitaṃ snigdhatāhetu tailaṃ cāru pragṛhayatām
||29||चम्पकाशोकबकुलमालतीमोगरादिभिः ।
वासितं स्निग्धताहेतु तैलं चारु प्रगृहयताम्
kāmadhenu samudbhūtaṃ sarveṣāṃ jīvanaṃ param |
pāvanaṃ yajñahetuste payaḥ snānārthamarpitam
||30||कामधेनु समुद्भूतं सर्वेषां जीवनं परम् ।
पावनं यज्ञहेतुस्ते पयः स्नानार्थमर्पितम्
dhenudugdhasamudbhūtaṃ śuddhaṃ sarvajanaḥ priyam |
mayā''nītaṃ dadhivaraṃ snānārthaṃ pratigṛhyatām
||31||धेनुदुग्धसमुद्भूतं शुद्धं सर्वजनः प्रियम् ।
मयाऽऽनीतं दधिवरं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्
navanītasamutpannaṃ sarvasantoṣakāraṇam |
yajñāṅgaṃ devatāhāro ghṛtaṃ snātuṃ samarpitam
||32||नवनीतसमुत्पन्नं सर्वसन्तोषकारणम् ।
यज्ञाङ्गं देवताहारो घृतं स्नातुं समर्पितम्
puṣpasāraghasambhūtaṃ sarvatejovivardhanam |
sarvapuṣṭikaraṃ deva madhusnānārthamarpitam
||33||पुष्पसारघसम्भूतं सर्वतेजोविवर्धनम् ।
सर्वपुष्टिकरं देव मधुस्नानार्थमर्पितम्
ikṣusārasamudbhūtāṃ śarkarāṃ sumanoharām |
malāpahāriṇī snātuṃ gṛhāṇa tvaṃ mayā'rpitām
||34||इक्षुसारसमुद्भूतां शर्करां सुमनोहराम् ।
मलापहारिणी स्नातुं गृहाण त्वं मयाऽर्पिताम्
sarvamādhuryasadhetuḥ svāduḥ sarva priyaṅkaraḥ |
puṣṭikṛt snātumānīta ikṣusārabhavo guḍaḥ 35 ||
kāṃsye kāṃsyena pihito dadhi madhvājyapūritaḥ |
madhuparko mayā''nītaḥ pūjārthaṃ pratigṛhyatām
||36||सर्वमाधुर्यसद्हेतुः स्वादुः सर्व प्रियङ्करः ।
पुष्टिकृत् स्नातुमानीत इक्षुसारभवो गुडः ३५ ॥
कांस्ये कांस्येन पिहितो दधि मध्वाज्यपूरितः ।
मधुपर्को मयाऽऽनीतः पूजार्थं प्रतिगृह्यताम्
sarvatīrthāhṛtaṃ toyaṃ mayā prārthanayā vibho |
suvāsitaṃ gṛhāṇedaṃ samyak snātuṃ sureśvara
||37||सर्वतीर्थाहृतं तोयं मया प्रार्थनया विभो ।
सुवासितं गृहाणेदं सम्यक् स्नातुं सुरेश्वर
raktavastrayugaṃ deva lokalajjānivāraṇam |
anarghyamatisūkṣmaṃ ca gṛhāṇedaṃ mayārpitam
||38||रक्तवस्त्रयुगं देव लोकलज्जानिवारणम् ।
अनर्घ्यमतिसूक्ष्मं च गृहाणेदं मयार्पितम्
rājataṃ brahmasūtraṃ ca kāñcanaṃ ratnasaṃyutam |
bhaktyopapāditaṃ deva gṛhāṇa parameśvara
||39||राजतं ब्रह्मसूत्रं च काञ्चनं रत्नसंयुतम् ।
भक्त्योपपादितं देव गृहाण परमेश्वर
anekaratnayuktāni bhūṣaṇāni bahūni ca |
tattadaṅge kāñcanāni yojayāmi tavājñayā
||40||अनेकरत्नयुक्तानि भूषणानि बहूनि च ।
तत्तदङ्गे काञ्चनानि योजयामि तवाज्ञया
aṣṭagandhasamāyuktaṃ raktacandanamuttamam |
dvādaśāṅgeṣu te deva lepayāmi kṛpāṃ kurū
||41||अष्टगन्धसमायुक्तं रक्तचन्दनमुत्तमम् ।
द्वादशाङ्गेषु ते देव लेपयामि कृपां कुरू
raktacandanasammiśrāstaṇḍulāstilakopari |
śobhāyai sampradāsyāmi gṛhāṇa jagadīśvara
||42||रक्तचन्दनसम्मिश्रास्तण्डुलास्तिलकोपरि ।
शोभायै सम्प्रदास्यामि गृहाण जगदीश्वर
pāṭalaṃ karṇikāraṃ ca bandhūkaṃ raktapaṅkajam |
mogaraṃ mālatīpuṣpaṃ gṛhyatāṃ parameśvara
||43||पाटलं कर्णिकारं च बन्धूकं रक्तपङ्कजम् ।
मोगरं मालतीपुष्पं गृह्यतां परमेश्वर
nānāpaṅkajapuṣpaiśca grathitāṃ pallavairapi |
bilvapatrayutāṃ mālāṃ gṛhāṇa sumanoharam
||44||नानापङ्कजपुष्पैश्च ग्रथितां पल्लवैरपि ।
बिल्वपत्रयुतां मालां गृहाण सुमनोहरम्
daśāṅgaṃ guggulaṃ dhūpaṃ sarvasaugandhyakārakam |
sarvapāpakṣayakaraṃ tvaṃ gṛhāṇa mayā'rpitam
||45||दशाङ्गं गुग्गुलं धूपं सर्वसौगन्ध्यकारकम् ।
सर्वपापक्षयकरं त्वं गृहाण मयाऽर्पितम्
sarvajña sarvalokeṣu tamonāśanamuttamam |
gṛhāṇa maṅgalaṃ dīpaṃ devadeva namo'stu te
||46||सर्वज्ञ सर्वलोकेषु तमोनाशनमुत्तमम् ।
गृहाण मङ्गलं दीपं देवदेव नमोऽस्तु ते
nānāpakvānnasaṃyuktaṃ pāyasaṃ śarkarānvitam |
nānāvyañjana śobhāḍhyaṃ śālyodanamanuttamam
||47||नानापक्वान्नसंयुक्तं पायसं शर्करान्वितम् ।
नानाव्यञ्जन शोभाढ्यं शाल्योदनमनुत्तमम्
dadhidugdhaghṛtairyuktaṃ lavaṅgailāsamanvitam |
marīcicūrṇasahitaṃ kvathikāvaṭakānvitam
||48||दधिदुग्धघृतैर्युक्तं लवङ्गैलासमन्वितम् ।
मरीचिचूर्णसहितं क्वथिकावटकान्वितम्
rājikādhānyasaṃyuktaṃ methīpiṣṭaṃ satakrakam |
hiṅgujīrakakūṣmāṇḍamarīcimāṣapiṣṭakaiḥ
||49||राजिकाधान्यसंयुक्तं मेथीपिष्टं सतक्रकम् ।
हिङ्गुजीरककूष्माण्डमरीचिमाषपिष्टकैः
sampāditaiḥ supakvaiśca bharjitairvaṭakairyutam |
modakāpūpalaḍḍūkaśaṣkulīmaṇḍakādibhiḥ
||50||सम्पादितैः सुपक्वैश्च भर्जितैर्वटकैर्युतम् ।
मोदकापूपलड्डूकशष्कुलीमण्डकादिभिः
parpaṭairapi saṃyuktaṃ naivedyamamṛtānvit |
haridrāhiṅgulavaṇasahitaṃ sūpamuttamam
||51||पर्पटैरपि संयुक्तं नैवेद्यममृतान्वित् ।
हरिद्राहिङ्गुलवणसहितं सूपमुत्तमम्
sasāmudraṃ gṛhāṇedaṃ bhojanaṃ kuru sādaram |
sutṛptikārakaṃ toyaṃ sugandhaṃ ca pibecchayā
||52||ससामुद्रं गृहाणेदं भोजनं कुरु सादरम् ।
सुतृप्तिकारकं तोयं सुगन्धं च पिबेच्छया
tvayi tṛpte jagattṛptaṃ nityatṛpte mahātmani |
uttarāpośanārarthaṃ te dadmi toyaṃ suvāsitam
||53||त्वयि तृप्ते जगत्तृप्तं नित्यतृप्ते महात्मनि ।
उत्तरापोशनारर्थं ते दद्मि तोयं सुवासितम्
mukhapāṇiviśuddhyarthaṃ punastoyaṃ dadāmi te |
dāḍimaṃ madhuraṃ nimbujambvāmrapanasādikam
||54||मुखपाणिविशुद्ध्यर्थं पुनस्तोयं ददामि ते ।
दाडिमं मधुरं निम्बुजम्ब्वाम्रपनसादिकम्
drākṣā rambhāphalaṃ pakvakarkandhūkhārjuraṃ phalam |
nārikelaṃ ca nāraṅgamāñjiraṃ jambiraṃ tathā
||55||द्राक्षा रम्भाफलं पक्वकर्कन्धूखार्जुरं फलम् ।
नारिकेलं च नारङ्गमाञ्जिरं जम्बिरं तथा
urvārukaṃ ca deveśa phalānyetāni gṛhyatām |
mukhapāṇi viśuddhayarthaṃ punastoyaṃ dadāmi te
||56||उर्वारुकं च देवेश फलान्येतानि गृह्यताम् ।
मुखपाणि विशुद्धयर्थं पुनस्तोयं ददामि ते
gṛhāṇa candanaṃ cāru karāṅgodvartanaṃ śubham |
nānāparimaladravyairnirmitaṃ cūrṇamuttamam
||57||गृहाण चन्दनं चारु कराङ्गोद्वर्तनं शुभम् ।
नानापरिमलद्रव्यैर्निर्मितं चूर्णमुत्तमम्
sugandhināmakaṃ puṇyagandhi cāru pragṛhyatām |
cāruśālūrasambhūtaṃ vaṃśasārasamudbhavam
||58||सुगन्धिनामकं पुण्यगन्धि चारु प्रगृह्यताम् ।
चारुशालूरसम्भूतं वंशसारसमुद्भवम्
sīmantabhūṣaṇaṃ cūrṇaṃ lākṣārañjitamastu te |
sacandrapūgacūrṇāḍhyaṃ khādyakhādira saṃyutam
||59||सीमन्तभूषणं चूर्णं लाक्षारञ्जितमस्तु ते ।
सचन्द्रपूगचूर्णाढ्यं खाद्यखादिर संयुतम्
elālavaṅgasammiśraṃ tāmbūlaṃ kesarānvitam |
nyūnātiriktapūjāyāḥ sampūrṇaphalahetave
||60||एलालवङ्गसम्मिश्रं ताम्बूलं केसरान्वितम् ।
न्यूनातिरिक्तपूजायाः सम्पूर्णफलहेतवे
dakṣiṇāṃ kāñcanīṃ deva sthāpayāmi tavāgrataḥ |
sitapītaistathāraktairjalajaiḥ kusumaiḥ śubhaiḥ
||61||दक्षिणां काञ्चनीं देव स्थापयामि तवाग्रतः ।
सितपीतैस्तथारक्तैर्जलजैः कुसुमैः शुभैः
grathitāṃ sundarāṃ mālāṃ gṛhāṇa parameśvara |
haritāḥ śvetavarṇā vā pañcatripatrasaṃyutāḥ
||62||ग्रथितां सुन्दरां मालां गृहाण परमेश्वर ।
हरिताः श्वेतवर्णा वा पञ्चत्रिपत्रसंयुताः
dūrvāṅkurā mayā dattā ekaviṃśatisammitāḥ |
ekaviṃśati saṅkhyākāḥ kurve devapradakṣiṇāḥ
||63||दूर्वाङ्कुरा मया दत्ता एकविंशतिसम्मिताः ।
एकविंशति सङ्ख्याकाः कुर्वे देवप्रदक्षिणाः
pade pade te deveśa naśyantu pātakāni me |
audumbare rājate vā kāṃsye kāñcanasambhave
||64||पदे पदे ते देवेश नश्यन्तु पातकानि मे ।
औदुम्बरे राजते वा कांस्ये काञ्चनसम्भवे
pātre prakalpitān dīpān gṛhāṇa cakṣurarpakān |
pañcārārti pañcadīpairdīpitāṃ parameśvara
||65||पात्रे प्रकल्पितान् दीपान् गृहाण चक्षुरर्पकान् ।
पञ्चारार्ति पञ्चदीपैर्दीपितां परमेश्वर
cārucandranibhaṃ dīpaṃ gṛhāṇa vīcivāraṇam |
yathā'sya nekṣyate bhasma tathā pāpaṃ vināśaya
||66||चारुचन्द्रनिभं दीपं गृहाण वीचिवारणम् ।
यथाऽस्य नेक्ष्यते भस्म तथा पापं विनाशय
stotrairnānāvidhaiḥ sūktaiḥ sahasranāmabhistataḥ |
upaviśya stuvītainaṃ kṛtvā sthirataraṃ manaḥ
||67||स्तोत्रैर्नानाविधैः सूक्तैः सहस्रनामभिस्ततः ।
उपविश्य स्तुवीतैनं कृत्वा स्थिरतरं मनः
dīnādhīśa dayānidhe suragaṇaiḥ saṃsevyamāna dvija brahmeśānamahendraśeṣagirijāgandharvasiddhaiḥ stuta |
sarvāriṣṭanivāraṇaikanipuṇaḥ trailokyānāthaṃ prabho bhaktiṃ me saphalāṃ kuruṣva sakalāṃ kṣāntvā'parādhānmama
||68||दीनाधीश दयानिधे सुरगणैः संसेव्यमान द्विज ब्रह्मेशानमहेन्द्रशेषगिरिजागन्धर्वसिद्धैः स्तुत ।
सर्वारिष्टनिवारणैकनिपुणः त्रैलोक्यानाथं प्रभो भक्तिं मे सफलां कुरुष्व सकलां क्षान्त्वाऽपराधान्मम
iti mūrti samabhyarcya daṇḍavatpraṇipatya ca |
japenmantraṃ tato devi sarvasiddhi pradāyakam
||69||इति मूर्ति समभ्यर्च्य दण्डवत्प्रणिपत्य च ।
जपेन्मन्त्रं ततो देवि सर्वसिद्धि प्रदायकम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe gaṇeśapārthivapūjānirūpaṇaṃ nāmaikonapañcāśattamo'dhyāyaḥ || 49 ||