sudharmācyavana saṃvādo nāma pañcamo'dhyāyaḥ
sūta uvāca
tato mātaramabhyetya snehakātarayā dhiyā |
tāṃ jagāda kathaṃ mātastyajase'naparādhinam
||1||ततो मातरमभ्येत्य स्नेहकातरया धिया ।
तां जगाद कथं मातस्त्यजसेऽनपराधिनम्
putra uvāca
sahaiva yātu putro'yamiti vācyastvayā pitā |
tavavākyānurodhena yadi māṃ saha neṣyati
||2||सहैव यातु पुत्रोऽयमिति वाच्यस्त्वया पिता ।
तववाक्यानुरोधेन यदि मां सह नेष्यति
tadā vāṃ sevanaṃ kuryāṃ na me rājye matistathā |
kiṃ tadrājyaṃ sukhaṃ dadyādbhavadbhyāṃ rahitasya me
||3||तदा वां सेवनं कुर्यां न मे राज्ये मतिस्तथा ।
किं तद्राज्यं सुखं दद्याद्भवद्भ्यां रहितस्य मे
sudharmo vāca
etāvadduḥkhaśokābhyāṃ yukto rājā na me vacaḥ |
kariṣyati mahābāho tasmādgaccha mamājñayā
||4||एतावद्दुःखशोकाभ्यां युक्तो राजा न मे वचः ।
करिष्यति महाबाहो तस्माद्गच्छ ममाज्ञया
pātivratyena dharmeṇa paravatyasmi bālaka |
bharturanyo na devo'sti yoṣitāṃ mānya eva ca
||5||पातिव्रत्येन धर्मेण परवत्यस्मि बालक ।
भर्तुरन्यो न देवोऽस्ति योषितां मान्य एव च
sūta uvāca
ityākarṇya namaścakre mātaraṃ sasuhṛt sutaḥ |
pradakṣiṇīkṛtya tato'nujñāṃ prāpya puraṃ yayau
||6||इत्याकर्ण्य नमश्चक्रे मातरं ससुहृत् सुतः ।
प्रदक्षिणीकृत्य ततोऽनुज्ञां प्राप्य पुरं ययौ
alaṅkṛtairnāgarikaiḥ patākādhvajapallavaiḥ |
siktamārgaṃ sugandhāḍhyaṃ yathendranagaraṃ tathā
||7||अलङ्कृतैर्नागरिकैः पताकाध्वजपल्लवैः ।
सिक्तमार्गं सुगन्धाढ्यं यथेन्द्रनगरं तथा
datvā tāmbūlavāsāṃsi visṛjya svajanān nṛpaḥ |
praviveśa gṛhaṃ śrīmad harṣaśokasamanvitaḥ
||8||दत्वा ताम्बूलवासांसि विसृज्य स्वजनान् नृपः ।
प्रविवेश गृहं श्रीमद् हर्षशोकसमन्वितः
cakāra rājyaṃ dharmeṇa sutavat pālayan prajāḥ |
dharmārthakāmamokṣeṣu yathāśikṣaṃ manodadhe
||9||चकार राज्यं धर्मेण सुतवत् पालयन् प्रजाः ।
धर्मार्थकाममोक्षेषु यथाशिक्षं मनोदधे
ṛṣaya ūcuḥ
kathaṃ rājā somakāntaḥ kiṃ vanaṃ samupāgataḥ |
kiṃsahāyaśca kiṃ cakre karma no vada vistarāt
||10||कथं राजा सोमकान्तः किं वनं समुपागतः ।
किंसहायश्च किं चक्रे कर्म नो वद विस्तरात्
sūta uvāca
hetavaḥ kathayiṣyāmi somakānto yathā vanam |
gatvā cakāra yatkāryaṃ sādaraṃ śraṇutānaghāḥ
||11||हेतवः कथयिष्यामि सोमकान्तो यथा वनम् ।
गत्वा चकार यत्कार्यं सादरं श्रणुतानघाः
subalajñānagamyāmamātyābhyāṃ sudharmayā |
dharmapatnyā yuto'raṇyaṃ praviveśa durāsadam
||12||सुबलज्ञानगम्याममात्याभ्यां सुधर्मया ।
धर्मपत्न्या युतोऽरण्यं प्रविवेश दुरासदम्
agrataḥ prakṛtiryātā madhye rājā'tha pṛṣṭhataḥ |
dharmapatnī sudharmā'gāt sīteva rāmapṛṣṭhataḥ
||13||अग्रतः प्रकृतिर्याता मध्ये राजाऽथ पृष्ठतः ।
धर्मपत्नी सुधर्माऽगात् सीतेव रामपृष्ठतः
ekāśanāśca catvāra ekacittāsanālayāḥ |
samaduḥkhasukhāścāpi vanādvanamupāyayuḥ
||14||एकाशनाश्च चत्वार एकचित्तासनालयाः ।
समदुःखसुखाश्चापि वनाद्वनमुपाययुः
kṣudhātṛṣāśramairvāpi nimnonnatagatādhvabhiḥ |
atyantaṃ karṣitāśchāyāmāśrityopāviśan kvacit
||15||क्षुधातृषाश्रमैर्वापि निम्नोन्नतगताध्वभिः ।
अत्यन्तं कर्षिताश्छायामाश्रित्योपाविशन् क्वचित्
punarvanāntaraṃ gatvā dadṛśuste saro mahat |
yatra mātaṅgasadṛśā nakrā bhānti sakacchapāḥ
||16||पुनर्वनान्तरं गत्वा ददृशुस्ते सरो महत् ।
यत्र मातङ्गसदृशा नक्रा भान्ति सकच्छपाः
tālāstamālāḥ saralāḥ priyālā bakulāḥ śubhāḥ |
saralāḥ panasā jambunimbāśvatthavaṭādayaḥ
||17||तालास्तमालाः सरलाः प्रियाला बकुलाः शुभाः ।
सरलाः पनसा जम्बुनिम्बाश्वत्थवटादयः
vṛkṣā nānālatājālairveṣṭitāḥ parito babhuḥ |
yatrāste timiraṃ gāḍhaṃ giridaryudare yathā
||18||वृक्षा नानालताजालैर्वेष्टिताः परितो बभुः ।
यत्रास्ते तिमिरं गाढं गिरिदर्युदरे यथा
yatravāyuḥ sukhasparśaḥ padmakādambagandhavān |
yasmānnayanti munayaḥ kusumāni phalānica
||19||यत्रवायुः सुखस्पर्शः पद्मकादम्बगन्धवान् ।
यस्मान्नयन्ति मुनयः कुसुमानि फलानिच
yatra haṃsā bakāḥ śyenāḥ śubhāḥ kākāśca kokilāḥ |
sārikāścakravākāśca gānā rāvān vikurvate
||20||यत्र हंसा बकाः श्येनाः शुभाः काकाश्च कोकिलाः ।
सारिकाश्चक्रवाकाश्च गाना रावान् विकुर्वते
na yatra śītoṣṇakarāṃśusandhirnānālatāpuṣpakujāśritānām |
kṣutṛḍbhayaṃ yatra na caiva mṛtyuḥ svarge yathā puṇyavatāṃ dvijendrāḥ
||21||न यत्र शीतोष्णकरांशुसन्धिर्नानालतापुष्पकुजाश्रितानाम् ।
क्षुतृड्भयं यत्र न चैव मृत्युः स्वर्गे यथा पुण्यवतां द्विजेन्द्राः
tatra gatvā jalaṃ sarve papuḥ śītaṃ śramāpaham |
snātvā nityakriyāṃ kṛtvā phalāni bubhujaśca te
||22||तत्र गत्वा जलं सर्वे पपुः शीतं श्रमापहम् ।
स्नात्वा नित्यक्रियां कृत्वा फलानि बुभुजश्च ते
suṣvāpa ca kṣaṇaṃ rājā kacche komalavāluke |
dharmapatnī sudharmā ca pādasaṃvāhane sthitā
||23||सुष्वाप च क्षणं राजा कच्छे कोमलवालुके ।
धर्मपत्नी सुधर्मा च पादसंवाहने स्थिता
tasyānumatamājñāya dvāvamātyāvagacchatām |
ādātuṃ kandamūlāni phalāni ca bisāni ca
||24||तस्यानुमतमाज्ञाय द्वावमात्यावगच्छताम् ।
आदातुं कन्दमूलानि फलानि च बिसानि च
dadarśa tatrādbhutarūpamugraṃ bālaṃ sudharmā prabhayā jvalantam |
utkṛṣṭarūpasya kṛte smaraṃ taṃ jātaṃ purā bālamiti sma mene
||25||ददर्श तत्राद्भुतरूपमुग्रं बालं सुधर्मा प्रभया ज्वलन्तम् ।
उत्कृष्टरूपस्य कृते स्मरं तं जातं पुरा बालमिति स्म मेने
dṛṣṭvaiva taṃ sā jahṛṣe sudharmā mene ca taṃ sāhitakāriṇaṃ ca |
kṣubdhaṃ prasannaṃ hṛdayaṃ samīkṣyāprakāriṇaṃ copakāraṃ hi vakti
||26||दृष्ट्वैव तं सा जहृषे सुधर्मा मेने च तं साहितकारिणं च ।
क्षुब्धं प्रसन्नं हृदयं समीक्ष्याप्रकारिणं चोपकारं हि वक्ति
papraccha taṃ kaśca kutaḥ prayātaḥ kasyāpi putrau jananī ca kā te |
vadasva śabdāmṛtadhārayā me sakheva karṇau paritoṣayāśu
||27||पप्रच्छ तं कश्च कुतः प्रयातः कस्यापि पुत्रौ जननी च का ते ।
वदस्व शब्दामृतधारया मे सखेव कर्णौ परितोषयाशु
sūta uvāca
iti sma pṛṣṭaḥ sa jagāda bālastāṃ rājaputrīṃ sudhayā girā me |
pitā bhṛgurbhāmini ! me pulomā mātā jalārthī svagṛhādihāgām
||28||इति स्म पृष्टः स जगाद बालस्तां राजपुत्रीं सुधया गिरा मे ।
पिता भृगुर्भामिनि ! मे पुलोमा माता जलार्थी स्वगृहादिहागाम्
cyavanaḥ khalu nāmnāhaṃ piturājñākaraḥ śubhe |
tvaṃ ca kā katamo'yaṃ te kathaṃ vanamidaṃ gataḥ
||29||च्यवनः खलु नाम्नाहं पितुराज्ञाकरः शुभे ।
त्वं च का कतमोऽयं ते कथं वनमिदं गतः
stravanti kathamaṅgāni varṣākāle gireriva |
ati durgandhatā cāsya kena vā vada karmaṇā
||30||स्त्रवन्ति कथमङ्गानि वर्षाकाले गिरेरिव ।
अति दुर्गन्धता चास्य केन वा वद कर्मणा
kṛmibhāra samākīrṇamamuṃ vā sevase katham |
svayaṃ cārūtarā bhūtvā sukumārī sulocanā
||31||कृमिभार समाकीर्णममुं वा सेवसे कथम् ।
स्वयं चारूतरा भूत्वा सुकुमारी सुलोचना
cārū prasannavadanā cārūsarvāṅgaśobhinī |
kaccitpūrvaṃ na pitrā te suhṛdbhirbhrātṛbhirdvijaiḥ
||32||चारू प्रसन्नवदना चारूसर्वाङ्गशोभिनी ।
कच्चित्पूर्वं न पित्रा ते सुहृद्भिर्भ्रातृभिर्द्विजैः
vijñāto'yaṃ varaḥ kuṣṭhīkṛmibhārākulo'pi ca |
kathamenaṃ vṛttavatī durgamaṃ cāgatā vanam
||33||विज्ञातोऽयं वरः कुष्ठीकृमिभाराकुलोऽपि च ।
कथमेनं वृत्तवती दुर्गमं चागता वनम्
suta uvāca
iti pṛṣṭā sudharmā sā muniputreṇa dhīmatā |
vyācaṣṭe sakalaṃ tasmai śokaharṣa samanvitā
||34||इति पृष्टा सुधर्मा सा मुनिपुत्रेण धीमता ।
व्याचष्टे सकलं तस्मै शोकहर्ष समन्विता
sudharmo vāca
saurāṣṭradeśe vikhyātaṃ devatākhyaṃ puraṃ mahat |
tatrā'yaṃ somakānto me bhartā rājyaṃ cakāra ha
||35||सौराष्ट्रदेशे विख्यातं देवताख्यं पुरं महत् ।
तत्राऽयं सोमकान्तो मे भर्ता राज्यं चकार ह
atimānī vadānyaśca śūro dṛḍhaparākramaḥ |
asaṅkhyātabalopeto ripurāṣṭravimardanaḥ
||36||अतिमानी वदान्यश्च शूरो दृढपराक्रमः ।
असङ्ख्यातबलोपेतो रिपुराष्ट्रविमर्दनः
yajvā'ti sundaraḥ śrīmān suhṛdānandakārakaḥ |
vivektā sarvakāryāṇāṃ nītiśāstraviśāradaḥ
||37||यज्वाऽति सुन्दरः श्रीमान् सुहृदानन्दकारकः ।
विवेक्ता सर्वकार्याणां नीतिशास्त्रविशारदः
rājyaṃ svaṃ bubhuje rājā bahukālaṃ dvijottama |
imāmavasthāṃ samprāptaḥ pūrvakarmavipākataḥ
||38||राज्यं स्वं बुभुजे राजा बहुकालं द्विजोत्तम ।
इमामवस्थां सम्प्राप्तः पूर्वकर्मविपाकतः
amātyadvaya saṃyukto vanametat samāgataḥ |
bhramantipṛṣṭhalagnā'sya putre rājyaṃ prayacchataḥ
||39||अमात्यद्वय संयुक्तो वनमेतत् समागतः ।
भ्रमन्तिपृष्ठलग्नाऽस्य पुत्रे राज्यं प्रयच्छतः
subalajñānagamyābhyāṃ prakṛtibhyāmihāgatā |
rājño'nujñāṃ samādāya phalārthaṃ tau gatau vane
||40||सुबलज्ञानगम्याभ्यां प्रकृतिभ्यामिहागता ।
राज्ञोऽनुज्ञां समादाय फलार्थं तौ गतौ वने
ihāsmān rākṣasāḥ pretā bhūtāni mṛgapakṣiṇaḥ |
nānāvidhā bhīṣayanti kathaṃ no bhakṣayanti na
||41||इहास्मान् राक्षसाः प्रेता भूतानि मृगपक्षिणः ।
नानाविधा भीषयन्ति कथं नो भक्षयन्ति न
na jāne duḥkhabhogāya sthāpayantyagrato'pi ca |
duḥkhasyāntaṃ na paśyāmi karmaṇo duṣkṛtasya ca
||42||न जाने दुःखभोगाय स्थापयन्त्यग्रतोऽपि च ।
दुःखस्यान्तं न पश्यामि कर्मणो दुष्कृतस्य च
kaṭutiktāmlalavaṇamadhurasnigdhabhojane |
na tathā rūcirasyā'bhūt parītasya dvijātibhiḥ
||43||कटुतिक्ताम्ललवणमधुरस्निग्धभोजने ।
न तथा रूचिरस्याऽभूत् परीतस्य द्विजातिभिः
yathedānīṃ kandamūla kaṣāyāmla phalādiṣu |
daridrāṇāṃ mahāhāraḥ pāko'pi bhakṣitasya ca
||44||यथेदानीं कन्दमूल कषायाम्ल फलादिषु ।
दरिद्राणां महाहारः पाकोऽपि भक्षितस्य च
na tathāṃ śrīmatāṃ śaktiraśane pāka eva ca |
yaḥ śeta komale divye śayane sma manorame
||45||न तथां श्रीमतां शक्तिरशने पाक एव च ।
यः शेत कोमले दिव्ये शयने स्म मनोरमे
idānīṃ yatra kutrāpi paśya kālaviparyayam |
yasya digvyāpinaścāsan nānā parimalāḥ śubhāḥ
||46||इदानीं यत्र कुत्रापि पश्य कालविपर्ययम् ।
यस्य दिग्व्यापिनश्चासन् नाना परिमलाः शुभाः
pūyaśoṇitadigdhasya pūtigandho'pi sāmpratam |
ya ānandamaye sindhau magnobhūtpaṇḍitairvṛtaḥ
||47||पूयशोणितदिग्धस्य पूतिगन्धोऽपि साम्प्रतम् ।
य आनन्दमये सिन्धौ मग्नोभूत्पण्डितैर्वृतः
sa idānīṃ duḥkhamaye kṛmibhiḥ parivāritaḥ |
kathaṃ tarema duḥkhābdhiṃ na jāne bhṛgunandana
||48||स इदानीं दुःखमये कृमिभिः परिवारितः ।
कथं तरेम दुःखाब्धिं न जाने भृगुनन्दन
bhava pota ivāgādhe majjantaṃ naurivārṇave
||49||भव पोत इवागाधे मज्जन्तं नौरिवार्णवे
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe sudharmācyavana saṃvādo nāma pañcamo'dhyāyaḥ || 5 ||