indraparājayonāmaikona catvāriṃśo'dhyāyaḥ
vyāsa uvāca
tataḥ kimakarod brahmaṃ tripuro varadarpitaḥ |
tatsarvaṃ kautukaṃ mahyaṃ vaktumarhasyaśeṣataḥ
||1||ततः किमकरोद् ब्रह्मं त्रिपुरो वरदर्पितः ।
तत्सर्वं कौतुकं मह्यं वक्तुमर्हस्यशेषतः
brahmovāca
tataḥ kāśmīrapāṣāṇabhavāṃ mūrtiṃ gajānanīm |
sthāpayāmāsa vidhivadbrahmaṇairmantrakauvidaiḥ
||2||ततः काश्मीरपाषाणभवां मूर्तिं गजाननीम् ।
स्थापयामास विधिवद्ब्रह्मणैर्मन्त्रकौविदैः
mahāntaṃ kāñcanaṃ divyaṃ maṇimuktāvibhūṣitam |
gaṇeśapuramadhye sa prāsādaṃ kṛtavān śubham
||3||महान्तं काञ्चनं दिव्यं मणिमुक्ताविभूषितम् ।
गणेशपुरमध्ये स प्रासादं कृतवान् शुभम्
upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ pūjayāmāsa taṃ vibhum |
namaskārairasaṅkhyātaiḥ stutibhiḥ prārthanairapi
||4||उपचारैः षोडशभिः पूजयामास तं विभुम् ।
नमस्कारैरसङ्ख्यातैः स्तुतिभिः प्रार्थनैरपि
kṣamāpya devadeveśamanujñāpya yayau bahiḥ |
dadau dādānyanekāni brāhmaṇebhyo yathārhataḥ
||5||क्षमाप्य देवदेवेशमनुज्ञाप्य ययौ बहिः ।
ददौ दादान्यनेकानि ब्राह्मणेभ्यो यथार्हतः
tatastadabhavatsthānaṃ baṅgāle tripurasya ha |
gaṇeśapuramityevaṃ sarveṣāṃ sarvasiddhidam
||6||ततस्तदभवत्स्थानं बङ्गाले त्रिपुरस्य ह ।
गणेशपुरमित्येवं सर्वेषां सर्वसिद्धिदम्
tataḥ sa tripuro daityo gajānanavaroddhataḥ |
nṛlokānpālayāmāsa devānāmākrame rataḥ
||7||ततः स त्रिपुरो दैत्यो गजाननवरोद्धतः ।
नृलोकान्पालयामास देवानामाक्रमे रतः
padātayasturaṅgāśca gajāśca rathinastathā |
daśadigbhyo yayustaṃ tu sevārthaṃ balavattarāḥ
||8||पदातयस्तुरङ्गाश्च गजाश्च रथिनस्तथा ।
दशदिग्भ्यो ययुस्तं तु सेवार्थं बलवत्तराः
rājānaḥ sevakā jātā ānukūlyena tasya ha |
pratikūlā gatā mṛtyuṃ yuddhaṃ kartumanīśvarāḥ
||9||राजानः सेवका जाता आनुकूल्येन तस्य ह ।
प्रतिकूला गता मृत्युं युद्धं कर्तुमनीश्वराः
evamākramya bhūkhaṇḍa tato'gādamarāvatīm |
tata indro devagaṇairnānāyuddha karairvṛtaḥ
||10||एवमाक्रम्य भूखण्ड ततोऽगादमरावतीम् ।
तत इन्द्रो देवगणैर्नानायुद्ध करैर्वृतः
airāvatasamārūḍho yayau yuddhāya daṃśitaḥ |
so'pi senāṃ tridhā cakre caturaṅgāṃ mahābalaḥ
||11||ऐरावतसमारूढो ययौ युद्धाय दंशितः ।
सोऽपि सेनां त्रिधा चक्रे चतुरङ्गां महाबलः
bhīmakāyaṃ mahādaityaṃ vajradaṃṣṭraṃ ca dānavam |
dhanuryuddhe gadāyuddhe śastrayuddhe ca kovidam
||12||भीमकायं महादैत्यं वज्रदंष्ट्रं च दानवम् ।
धनुर्युद्धे गदायुद्धे शस्त्रयुद्धे च कोविदम्
astrayuddhe mallayuddhe niṣṇātaṃ daityapuṅgavam |
bhīmakāyamavocat sa nṛlokasyādhipo bhava
||13||अस्त्रयुद्धे मल्लयुद्धे निष्णातं दैत्यपुङ्गवम् ।
भीमकायमवोचत् स नृलोकस्याधिपो भव
kālakūṭaṃ vajradaṃṣṭraṃ jagāda tripuro balī |
tribhāgayā'nayā yāhi senayā tvaṃ rasātalam
||14||कालकूटं वज्रदंष्ट्रं जगाद त्रिपुरो बली ।
त्रिभागयाऽनया याहि सेनया त्वं रसातलम्
śeṣamukhyān sarvanāgān vaśān kurū mamāyajñā |
ahaṃ tribhāgayā śakramākramiṣye'khilānsurān
||15||शेषमुख्यान् सर्वनागान् वशान् कुरू ममायज्ञा ।
अहं त्रिभागया शक्रमाक्रमिष्येऽखिलान्सुरान्
bhīmakāyo vajradaṃṣṭro yatha''jñapto pratasthatuḥ |
caturaṅgabalairyuktaḥ svayaṃ nandanamāyayau
||16||भीमकायो वज्रदंष्ट्रो यथऽऽज्ञप्तो प्रतस्थतुः ।
चतुरङ्गबलैर्युक्तः स्वयं नन्दनमाययौ
divyān vṛkṣān babhañjuste vāryamāṇāstu sainikāḥ |
tatra sthitvā daityarājo dūtān śakrāya prāhiṇot
||17||दिव्यान् वृक्षान् बभञ्जुस्ते वार्यमाणास्तु सैनिकाः ।
तत्र स्थित्वा दैत्यराजो दूतान् शक्राय प्राहिणोत्
atrānayantu taṃ śakraṃ darśanāya tvarānvitāḥ |
vadantu mama vākyaṃ vā mṛtyulokaṃ vrajā'dhunā
||18||अत्रानयन्तु तं शक्रं दर्शनाय त्वरान्विताः ।
वदन्तु मम वाक्यं वा मृत्युलोकं व्रजाऽधुना
tatra tvāṃ pālayiṣyāmi sāmnā dehyamarāvatīm |
yadi yuddhe ca te buddhistadā śīghraṃ prayāhi mām
||19||तत्र त्वां पालयिष्यामि साम्ना देह्यमरावतीम् ।
यदि युद्धे च ते बुद्धिस्तदा शीघ्रं प्रयाहि माम्
te gatvā śakramācakhyustripurāsuraceṣṭitam |
śrutvetthaṃ vacanaṃ teṣāṃ vajrāhata ivācalaḥ
||20||ते गत्वा शक्रमाचख्युस्त्रिपुरासुरचेष्टितम् ।
श्रुत्वेत्थं वचनं तेषां वज्राहत इवाचलः
cakampe cācalaripurvāyuneva yathā tarūḥ |
cintayā vyākulībhūtaḥ kimetaditi cintayan
||21||चकम्पे चाचलरिपुर्वायुनेव यथा तरूः ।
चिन्तया व्याकुलीभूतः किमेतदिति चिन्तयन्
krodhānalena jajvāla saṃraktākhilalocanaḥ |
kurvanbhasmeva lokānāṃ śoṣayanniva vāridhīn
||22||क्रोधानलेन जज्वाल संरक्ताखिललोचनः ।
कुर्वन्भस्मेव लोकानां शोषयन्निव वारिधीन्
uvāca dūtān gacchantu yāntu yuddhāya satvarāḥ |
svayamairāvatārūḍho jagarja suraśatruhā
||23||उवाच दूतान् गच्छन्तु यान्तु युद्धाय सत्वराः ।
स्वयमैरावतारूढो जगर्ज सुरशत्रुहा
tena nādena mahatā kṣobhayan bhuvanatrayam |
śrutvā tadvacanaṃ te tu gatā dūtā yathāgatam
||24||तेन नादेन महता क्षोभयन् भुवनत्रयम् ।
श्रुत्वा तद्वचनं ते तु गता दूता यथागतम्
vibudhāścāpi sannaddhā nānāśastrā'sipāṇayaḥ |
bhiṇḍipālakarāḥ kecit kecicchaktyṛṣṭi pāṇayaḥ
||25||विबुधाश्चापि सन्नद्धा नानाशस्त्राऽसिपाणयः ।
भिण्डिपालकराः केचित् केचिच्छक्त्यृष्टि पाणयः
mudgarāsidhārāḥ keciddhanurbāṇakarāḥ pare |
gadākheṭakarāḥ kecit kecittu daṇḍapāṇayaḥ
||26||मुद्गरासिधाराः केचिद्धनुर्बाणकराः परे ।
गदाखेटकराः केचित् केचित्तु दण्डपाणयः
evaṃ devagaṇairyukto vajrabhṛnniryayau bahiḥ |
kṛtasvastyayano viprairnānāvāditranisvanaiḥ
||27||एवं देवगणैर्युक्तो वज्रभृन्निर्ययौ बहिः ।
कृतस्वस्त्ययनो विप्रैर्नानावादित्रनिस्वनैः
tripuro dūtavākyena jñātvā yuddhodyamantu tam |
sannaddhāmakarotsenāṃ prahṛṣṭāṃ caturaṅgiṇīm
||28||त्रिपुरो दूतवाक्येन ज्ञात्वा युद्धोद्यमन्तु तम् ।
सन्नद्धामकरोत्सेनां प्रहृष्टां चतुरङ्गिणीम्
asaṅkhyātāṃ samādāya hayārūḍho'bhiniryayau |
parasparaṃ dadṛśatuste sene vīrabhūṣaṇe
||29||असङ्ख्यातां समादाय हयारूढोऽभिनिर्ययौ ।
परस्परं ददृशतुस्ते सेने वीरभूषणे
kolāhalo mahānāsīd bṛṃhitairheṣitairapi |
kṣveḍitai rathaghoṣaiśca vādyaghoṣairanekadhā
||30||कोलाहलो महानासीद् बृंहितैर्हेषितैरपि ।
क्ष्वेडितै रथघोषैश्च वाद्यघोषैरनेकधा
tato huṅkāramātreṇa noditāstripureṇa te |
vīrā yuyudhire devaiḥ sa sammardo mahānabhūt
||31||ततो हुङ्कारमात्रेण नोदितास्त्रिपुरेण ते ।
वीरा युयुधिरे देवैः स सम्मर्दो महानभूत्
nābhūta svaparabodho'pi jaghnureva parasparam |
evaṃ sutumule janye mṛtāste dānavā bahu
||32||नाभूत स्वपरबोधोऽपि जघ्नुरेव परस्परम् ।
एवं सुतुमुले जन्ये मृतास्ते दानवा बहु
sumanaso'pi patitā daityaśastra prapīḍitāḥ |
babhuste sainikāstatra puṣpitā iva kiṃśukāḥ
||33||सुमनसोऽपि पतिता दैत्यशस्त्र प्रपीडिताः ।
बभुस्ते सैनिकास्तत्र पुष्पिता इव किंशुकाः
aśayyāḥ śayitāḥ kecidaṅghrihīnāstathā'pare |
kramelakā gajādhyakṣā rathāśvāśca padātinaḥ
||34||अशय्याः शयिताः केचिदङ्घ्रिहीनास्तथाऽपरे ।
क्रमेलका गजाध्यक्षा रथाश्वाश्च पदातिनः
tataḥ palāyanaparā daityā yātā diśo daśa |
siṃhaṃ dṛṣṭvaiva sahasā mṛgā jīvanakāṅkṣiṇaḥ
||35||ततः पलायनपरा दैत्या याता दिशो दश ।
सिंहं दृष्ट्वैव सहसा मृगा जीवनकाङ्क्षिणः
tato nivārya tatsainyaṃ vṛndārakaripuḥ svayam |
krodhānalamahājvālo garjanmegha ivāparaḥ
||36||ततो निवार्य तत्सैन्यं वृन्दारकरिपुः स्वयम् ।
क्रोधानलमहाज्वालो गर्जन्मेघ इवापरः
śakrasānnidhyamagamad bhakṣayanniva rodasī |
svakhaḍgenāhanattīvraṃ hastaṃ vajradharaṃ hareḥ
||37||शक्रसान्निध्यमगमद् भक्षयन्निव रोदसी ।
स्वखड्गेनाहनत्तीव्रं हस्तं वज्रधरं हरेः
vajraṃ papāta taddhastāt tadadbhutamivābhavat |
tadādāyā'hanad ddaityastenaivairāvataṃ gajam
||38||वज्रं पपात तद्धस्तात् तदद्भुतमिवाभवत् ।
तदादायाऽहनद् द्दैत्यस्तेनैवैरावतं गजम्
airāvataḥ prahāreṇa palāyanaparo yayau |
tato jaghāna sa harirmuṣṭinā daityapuṅgavam
||39||ऐरावतः प्रहारेण पलायनपरो ययौ ।
ततो जघान स हरिर्मुष्टिना दैत्यपुङ्गवम्
sa kṣaṇaṃ patito bhūmau tata utthāya vegavān |
jaghāna muṣṭinā śakraṃ dharaṇyāṃ tamapātayat
||40||स क्षणं पतितो भूमौ तत उत्थाय वेगवान् ।
जघान मुष्टिना शक्रं धरण्यां तमपातयत्
tata utthāya maghavā daityaṃ prāha rūṣānvitaḥ |
idānīṃ mallayuddhāya sajjībhavā'sureśvara
||41||तत उत्थाय मघवा दैत्यं प्राह रूषान्वितः ।
इदानीं मल्लयुद्धाय सज्जीभवाऽसुरेश्वर
tataḥ sa vismayāviṣṭa uvāca balagarvitaḥ |
kimartha tvaṃ nijaprāṇe nirdayo'si sureśvara
||42||ततः स विस्मयाविष्ट उवाच बलगर्वितः ।
किमर्थ त्वं निजप्राणे निर्दयोऽसि सुरेश्वर
kṛmikīṭapataṅgānāṃ prāṇo'tīva priyo mataḥ |
gaccha deva dharaṇyāṃ te sthānaṃ dattaṃ mayā śubham
||43||कृमिकीटपतङ्गानां प्राणोऽतीव प्रियो मतः ।
गच्छ देव धरण्यां ते स्थानं दत्तं मया शुभम्
brahmovāca
iti tadvacanaṃ śrutvā jagāda balavṛtrahā |
yadyahaṃ jīvitāt tvāṃ hi mocayāmi na cedripo
||44||इति तद्वचनं श्रुत्वा जगाद बलवृत्रहा ।
यद्यहं जीवितात् त्वां हि मोचयामि न चेद्रिपो
tadā'haṃ dharaṇīṃ yāmi tvadājñāvaśago'dhama |
tvameva hatamūrdhā'dya dharaṇīṃ yāsyase khala
||45||तदाऽहं धरणीं यामि त्वदाज्ञावशगोऽधम ।
त्वमेव हतमूर्धाऽद्य धरणीं यास्यसे खल
vadatyevaṃ tu devendra dainyendro nijaghāna tam |
muṣṭinā hṛdaye duṣṭastato yuddhamabhūt tayoḥ
||46||वदत्येवं तु देवेन्द्र दैन्येन्द्रो निजघान तम् ।
मुष्टिना हृदये दुष्टस्ततो युद्धमभूत् तयोः
cāṇūrakṛṣṇayoryadvat parasparajayaiṣiṇoḥ |
hṛdayaṃ hṛdayenaiva hastaṃ hastena jaghnatuḥ
||47||चाणूरकृष्णयोर्यद्वत् परस्परजयैषिणोः ।
हृदयं हृदयेनैव हस्तं हस्तेन जघ्नतुः
jānubhyāṃ jānunī corū tābhyāṃ tau ca nijaghnatuḥ |
mastakaṃ mastakenaiva kūrparaṃ kūrpareṇa tu
||48||जानुभ्यां जानुनी चोरू ताभ्यां तौ च निजघ्नतुः ।
मस्तकं मस्तकेनैव कूर्परं कूर्परेण तु
pṛṣṭhaṃ pṛṣṭhena pādābhyāṃ pādau tāvabhijaghnatuḥ |
pādoṃ gṛhītvā daityo'sya bhrāmayitvā muhurmuhaḥ
||49||पृष्ठं पृष्ठेन पादाभ्यां पादौ तावभिजघ्नतुः ।
पादों गृहीत्वा दैत्योऽस्य भ्रामयित्वा मुहुर्मुहः
tatyāja dūrataḥ śakraṃ yathā na jñāyate kvacit |
ārūroha svayaṃ taṃ tu caturdantaṃ gajeśvaram
||50||तत्याज दूरतः शक्रं यथा न ज्ञायते क्वचित् ।
आरूरोह स्वयं तं तु चतुर्दन्तं गजेश्वरम्
tato devagaṇāḥ sarve himavadgirigavharam |
yayuḥ śakraṃ vicinvanto daityasantrāsatāpitāḥ
||51||ततो देवगणाः सर्वे हिमवद्गिरिगव्हरम् ।
ययुः शक्रं विचिन्वन्तो दैत्यसन्त्रासतापिताः
kutra vā patito devo drakṣyāmo vā kathaṃ vibhum |
evaṃ sañcintayantaste bhramanto dadṛśuśca tam
||52||कुत्र वा पतितो देवो द्रक्ष्यामो वा कथं विभुम् ।
एवं सञ्चिन्तयन्तस्ते भ्रमन्तो ददृशुश्च तम्
adhomukhaṃ samāyānta devendraṃ taṃ tadaiva ha |
praṇemurdevasaṅghāstamāliliṅgastathā'pare
||53||अधोमुखं समायान्त देवेन्द्रं तं तदैव ह ।
प्रणेमुर्देवसङ्घास्तमालिलिङ्गस्तथाऽपरे
pūjayāmāsurapare bījayāmāsa kaścana |
pādasaṃvāhanaṃ cāsya cakruḥ kecana bhaktitaḥ
||54||पूजयामासुरपरे बीजयामास कश्चन ।
पादसंवाहनं चास्य चक्रुः केचन भक्तितः
tatraiva nyavasan sarve guptarūpāḥ surāstadā |
daityastvairāvatārūḍho yayau tāmamarāvatīm
||55||तत्रैव न्यवसन् सर्वे गुप्तरूपाः सुरास्तदा ।
दैत्यस्त्वैरावतारूढो ययौ ताममरावतीम्
devasthānāni daityānāmindrāsanagataḥ svayam |
dadau vibhajya pratyekaṃ mānapūrvaṃ suradviṣām
||56||देवस्थानानि दैत्यानामिन्द्रासनगतः स्वयम् ।
ददौ विभज्य प्रत्येकं मानपूर्वं सुरद्विषाम्
divya vāditranirghoṣaiḥ śaṛṇvan gāndharvanisvanān |
kinnaraiḥ sevyamānastu reme cāpsarasāṃ gaṇaiḥ
||57||दिव्य वादित्रनिर्घोषैः शृण्वन् गान्धर्वनिस्वनान् ।
किन्नरैः सेव्यमानस्तु रेमे चाप्सरसां गणैः
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe indraparājayonāmaikonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 39 ||