tricatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ
brahmovāca
ayudhyetāṃ dvandvaśo'tha giriśāsura nāyakau |
ṣaṇmukhena pracaṇḍaśca nandinā caṇḍa eva ca
||1||अयुध्येतां द्वन्द्वशोऽथ गिरिशासुर नायकौ ।
षण्मुखेन प्रचण्डश्च नन्दिना चण्ड एव च
yuyudhe puṣpadanto'pi bhīmakāyena vīryavān |
bhṛśuṇḍī kālakūṭena viṣavatprāṇahāriṇā
||2||युयुधे पुष्पदन्तोऽपि भीमकायेन वीर्यवान् ।
भृशुण्डी कालकूटेन विषवत्प्राणहारिणा
ayudhyetāṃ vīrabhadravajradaṃṣṭrau mahābalau |
indro'pi yuyudhe tatra daityāmātyena vīryavān
||3||अयुध्येतां वीरभद्रवज्रदंष्ट्रौ महाबलौ ।
इन्द्रोऽपि युयुधे तत्र दैत्यामात्येन वीर्यवान्
daityaputreṇa balinā jayanto yuddhadurmadaḥ |
kāvyena yuyudhe tatra surācāryo'stravittamaḥ
||4||दैत्यपुत्रेण बलिना जयन्तो युद्धदुर्मदः ।
काव्येन युयुधे तत्र सुराचार्योऽस्त्रवित्तमः
devānāṃ caiva daityānāmevaṃ dvandvānyanekaśaḥ |
varṇituṃ naiva śakyāni mayā varṣaṃ śatairapi
||5||देवानां चैव दैत्यानामेवं द्वन्द्वान्यनेकशः ।
वर्णितुं नैव शक्यानि मया वर्षं शतैरपि
rathino rathibhiḥ sārdhaṃ gajinau gajibhiḥ saha |
aśvārohāḥ svasadṛśaiḥ padātāśca padātibhiḥ
||6||रथिनो रथिभिः सार्धं गजिनौ गजिभिः सह ।
अश्वारोहाः स्वसदृशैः पदाताश्च पदातिभिः
yuyudhaḥ saṃyuge ghore nānāvādya ninādite |
heṣitairbṛhitaiḥ kṣveḍairneminādaiśca śabdite
||7||युयुधः संयुगे घोरे नानावाद्य निनादिते ।
हेषितैर्बृहितैः क्ष्वेडैर्नेमिनादैश्च शब्दिते
kecicca mallayuddhena yuyudhurvividhena tu |
jaghnuraṅgāni cāṅgeṣu tyaktvā śastrāṇi saṃyuge
||8||केचिच्च मल्लयुद्धेन युयुधुर्विविधेन तु ।
जघ्नुरङ्गानि चाङ्गेषु त्यक्त्वा शस्त्राणि संयुगे
tataḥ pracaṇḍo navabhistāḍayāmāsa ṣaṇmukham |
ākarṇākarṣanisṛtairdṛḍhairbāṇaiḥ śilāśitaiḥ
||9||ततः प्रचण्डो नवभिस्ताडयामास षण्मुखम् ।
आकर्णाकर्षनिसृतैर्दृढैर्बाणैः शिलाशितैः
aprāptāneva tāṃśchittvā śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
kārtikeyaḥ pañcabhistu tāḍayāmāsa sāyakaiḥ
||10||अप्राप्तानेव तांश्छित्त्वा शरैः सन्नतपर्वभिः ।
कार्तिकेयः पञ्चभिस्तु ताडयामास सायकैः
sammūrchito'patadbhūmau pracaṇḍo bhrāntamānasaḥ |
nandinā'pi hataścaṇḍa pañcabhirniśitaiḥ śaraiḥ
||11||सम्मूर्छितोऽपतद्भूमौ प्रचण्डो भ्रान्तमानसः ।
नन्दिनाऽपि हतश्चण्ड पञ्चभिर्निशितैः शरैः
mūrchāmavāpa sahasā patito dharaṇītale |
bhīmakāyaḥ puṣpadantamavidhyaddśabhiḥśaraiḥ
||12||मूर्छामवाप सहसा पतितो धरणीतले ।
भीमकायः पुष्पदन्तमविध्यद्द्शभिःशरैः
chedayāmāsa samare svaśarairniśitaiḥ sa tān |
tribhirevāhanat ca so'pi bhūtalamāśritaḥ
||13||छेदयामास समरे स्वशरैर्निशितैः स तान् ।
त्रिभिरेवाहनत् च सोऽपि भूतलमाश्रितः
kālakūṭaṃ bhṛśuṇḍīstu pātayāmāsa pañcabhiḥ |
śarairmahābalastatra vīrabhadrau rūṣā yutaḥ
||14||कालकूटं भृशुण्डीस्तु पातयामास पञ्चभिः ।
शरैर्महाबलस्तत्र वीरभद्रौ रूषा युतः
vajradaṃṣṭra tato jaghne caturbhirniśitaiḥ śaraiḥ |
tānnivārya svayaṃ jaghne vīrabhadraṃ tribhiḥ śaraiḥ
||15||वज्रदंष्ट्र ततो जघ्ने चतुर्भिर्निशितैः शरैः ।
तान्निवार्य स्वयं जघ्ने वीरभद्रं त्रिभिः शरैः
tānāpatata evāśu vīrabhadro'cchinat tribhiḥ |
pātayāmāsa vegena vajradaṃṣṭraṃ tribhiḥśaraiḥ
||16||तानापतत एवाशु वीरभद्रोऽच्छिनत् त्रिभिः ।
पातयामास वेगेन वज्रदंष्ट्रं त्रिभिःशरैः
indro'pi vajrapātena daityāmātyaṃ nyapātayat |
udyamya niśitaṃ khaḍgaṃ daityaputraḥ samāyayau
||17||इन्द्रोऽपि वज्रपातेन दैत्यामात्यं न्यपातयत् ।
उद्यम्य निशितं खड्गं दैत्यपुत्रः समाययौ
hantukāmo jayantaṃ taṃ vīreṣu patiteṣu ca |
taṃ nirīkṣya tathā yāntaṃ khaḍgaṃ ciccheda patriṇā
||18||हन्तुकामो जयन्तं तं वीरेषु पतितेषु च ।
तं निरीक्ष्य तथा यान्तं खड्गं चिच्छेद पत्रिणा
jayanto'bhyahanacchīghraṃ daityasūnuṃ tribhiḥ śaraiḥ |
tairāhato vaman raktaṃ nyapatan mohasaṃyutaḥ
||19||जयन्तोऽभ्यहनच्छीघ्रं दैत्यसूनुं त्रिभिः शरैः ।
तैराहतो वमन् रक्तं न्यपतन् मोहसंयुतः
evaṃ sarveṣu sainyeṣu prabhagneṣu samantataḥ |
dṛṣṭvā palāyanaparān daityān devagaṇārditān
||20||एवं सर्वेषु सैन्येषु प्रभग्नेषु समन्ततः ।
दृष्ट्वा पलायनपरान् दैत्यान् देवगणार्दितान्
adhāvan pṛṣṭhataḥ kecit pramathā jayaśālinaḥ |
evaṃ jayatsu deveṣu svasainye vidrute'pi ca
||21||अधावन् पृष्ठतः केचित् प्रमथा जयशालिनः ।
एवं जयत्सु देवेषु स्वसैन्ये विद्रुतेऽपि च
āyayau svayameveśaṃ tripurādhiṣṭhito'suraḥ |
śastrayuddhaṃ purā kṛtvā yudhyetāmasrato hyubhau
||22||आययौ स्वयमेवेशं त्रिपुराधिष्ठितोऽसुरः ।
शस्त्रयुद्धं पुरा कृत्वा युध्येतामस्रतो ह्युभौ
vārūṇāstraṃ jahau daityo vṛṣṭirghoratarā'bhavat |
nīhārabahule yuddhena prājñāyata kiñcana
||23||वारूणास्त्रं जहौ दैत्यो वृष्टिर्घोरतराऽभवत् ।
नीहारबहुले युद्धेन प्राज्ञायत किञ्चन
kvacid vidyutprakāśena svaparajñānakāriṇā |
yuddhamāsīt tu tumulaṅghorarūpaṃ durāsadam
||24||क्वचिद् विद्युत्प्रकाशेन स्वपरज्ञानकारिणा ।
युद्धमासीत् तु तुमुलङ्घोररूपं दुरासदम्
vilokya sainyaṃ tatsarvaṃ vṛṣṭivātaprapīḍitam |
śilāpātabhayāt yāte svasainye tu diśodaśa
||25||विलोक्य सैन्यं तत्सर्वं वृष्टिवातप्रपीडितम् ।
शिलापातभयात् याते स्वसैन्ये तु दिशोदश
vāyavyamastraṃ giriśo mocayāmāsa satvaram |
mahāvātānmahāmeghā viśīrṇāḥ khaṇḍaśo'mbare
||26||वायव्यमस्त्रं गिरिशो मोचयामास सत्वरम् ।
महावातान्महामेघा विशीर्णाः खण्डशोऽम्बरे
vātena ghūrṇitā senā daityānāṃ sarvato diśam |
jagaluḥ pakṣipicchāni vīroṣṇīṣāṇi dūrataḥ
||27||वातेन घूर्णिता सेना दैत्यानां सर्वतो दिशम् ।
जगलुः पक्षिपिच्छानि वीरोष्णीषाणि दूरतः
patitāścūrṇitāḥ kecid rathāśvagajapattayaḥ |
unmūlitā latā vṛkṣāśchādayanti sma sainikān
||28||पतिताश्चूर्णिताः केचिद् रथाश्वगजपत्तयः ।
उन्मूलिता लता वृक्षाश्छादयन्ति स्म सैनिकान्
pannagāstreṇa taṃ vāyuṃ tathā daityo nyavārayat |
ākarṇa dhanurākṛṣya tṛṇādbāṇaṃ pragṛhya ca
||29||पन्नगास्त्रेण तं वायुं तथा दैत्यो न्यवारयत् ।
आकर्ण धनुराकृष्य तृणाद्बाणं प्रगृह्य च
mantrayannanalāstreṇa śivasainye nyapātayat |
aṅgāravṛṣṭiḥ sahasā patitā sarvadāhinī
||30||मन्त्रयन्ननलास्त्रेण शिवसैन्ये न्यपातयत् ।
अङ्गारवृष्टिः सहसा पतिता सर्वदाहिनी
pralayaṃ menire sarve jvālā mālābhirarditāḥ |
jvālābhyo dīpyamānābhyo mahābhītikaraḥ pumān
||31||प्रलयं मेनिरे सर्वे ज्वाला मालाभिरर्दिताः ।
ज्वालाभ्यो दीप्यमानाभ्यो महाभीतिकरः पुमान्
āvirāsīn mahākāyo likhan mūrdhā nabhastalam |
daṃṣṭrākarālavadano mahārāvaḥ kṣudhāturaḥ
||32||आविरासीन् महाकायो लिखन् मूर्धा नभस्तलम् ।
दंष्ट्राकरालवदनो महारावः क्षुधातुरः
lālayan rasanāṃ ghorāṃ śatayojanavistṛtām |
nāsāpavanavegena bhrāmayan kuñjarān raṇe
||33||लालयन् रसनां घोरां शतयोजनविस्तृताम् ।
नासापवनवेगेन भ्रामयन् कुञ्जरान् रणे
bhakṣayāmāsa tāṃ senāmuragāmiva pakṣirāṭ |
apīpalad bhargasenā tena puṃsā prapīḍitā
||34||भक्षयामास तां सेनामुरगामिव पक्षिराट् ।
अपीपलद् भर्गसेना तेन पुंसा प्रपीडिता
śivapṛṣṭhaṃ samāsādya rakṣa rakṣeti cābravīt |
mābhaiṣṭetyabhayaṃ tasyai dattvā vahniṃ nyavārayat
||35||शिवपृष्ठं समासाद्य रक्ष रक्षेति चाब्रवीत् ।
माभैष्टेत्यभयं तस्यै दत्त्वा वह्निं न्यवारयत्
parjanyāstraprapātena tatkṣaṇādgirijāpatiḥ |
bāṇenaikena taṃ ghoraṃ purūṣaṃ sa nyapātayat
||36||पर्जन्यास्त्रप्रपातेन तत्क्षणाद्गिरिजापतिः ।
बाणेनैकेन तं घोरं पुरूषं स न्यपातयत्
tata utthāya puruṣo babhakṣa śivasainikān |
yayuḥ palāyanaparāḥ pramathā bhayavivhalāḥ
||37||तत उत्थाय पुरुषो बभक्ष शिवसैनिकान् ।
ययुः पलायनपराः प्रमथा भयविव्हलाः
skhalanto nipatantaśca niśvasantaśca kampire |
śivo'pi niḥsahāyatvād darīmevānyapadyata
||38||स्खलन्तो निपतन्तश्च निश्वसन्तश्च कम्पिरे ।
शिवोऽपि निःसहायत्वाद् दरीमेवान्यपद्यत
ṣaḍānanādayo vīrā anusatasrustameva hi |
jighṛkṣurgirijāṃ daityo vicintyaikākinīṃ girau
||39||षडाननादयो वीरा अनुसतस्रुस्तमेव हि ।
जिघृक्षुर्गिरिजां दैत्यो विचिन्त्यैकाकिनीं गिरौ
vihāya raṇabhūmiṃ tu yayau kailāsameva saḥ |
dūrād dṛṣṭvā tamāyāntaṃ cakampe girijā tadā
||40||विहाय रणभूमिं तु ययौ कैलासमेव सः ।
दूराद् दृष्ट्वा तमायान्तं चकम्पे गिरिजा तदा
uvāca pitaraṃ gatvā daityo māṃ kiṃ nu neṣyati |
tasyā dvacanaṃ śrutvā nītvā tāṃ durgamāṃ gṛhām
||41||उवाच पितरं गत्वा दैत्यो मां किं नु नेष्यति ।
तस्या द्वचनं श्रुत्वा नीत्वा तां दुर्गमां गृहाम्
avijñātāṃ svetareṇa sthāpayāmāsa nirbhayām |
so'pi daityastato haimaṃ giriṃ tadgrahaṇecchayā
||42||अविज्ञातां स्वेतरेण स्थापयामास निर्भयाम् ।
सोऽपि दैत्यस्ततो हैमं गिरिं तद्ग्रहणेच्छया
āgato na dadarśātha girijāṃ kvāpi sattama |
bhraman dadarśa tatraikāṃ mūrti cintāmaṇeḥ śubhām
||43||आगतो न ददर्शाथ गिरिजां क्वापि सत्तम ।
भ्रमन् ददर्श तत्रैकां मूर्ति चिन्तामणेः शुभाम्
sahasrasūryasaṅkāśāṃ nānālaṅkāraśobhinīm |
trailokyasundarāṃ sadyo gṛhītvā svasthalaṃ yayau
||44||सहस्रसूर्यसङ्काशां नानालङ्कारशोभिनीम् ।
त्रैलोक्यसुन्दरां सद्यो गृहीत्वा स्वस्थलं ययौ
nānāvāditranirghoṣaiḥ stuvadbhirvandibhirvṛtaḥ |
tataḥ pātālamagamat sarvatra vijayī balī
||45||नानावादित्रनिर्घोषैः स्तुवद्भिर्वन्दिभिर्वृतः ।
ततः पातालमगमत् सर्वत्र विजयी बली
gacchatastasya daityasya haste'pyantarhitā tadā |
mūrtiścintāmaṇeḥ sā tu tadadbhutamivābhavat
||46||गच्छतस्तस्य दैत्यस्य हस्तेऽप्यन्तर्हिता तदा ।
मूर्तिश्चिन्तामणेः सा तु तदद्भुतमिवाभवत्
tamevāśakunaṃ matvā tatpuraṃ punarāviśat |
atyantaṃ vimanāścintāṃ durutāṃ samupāgataḥ
||47||तमेवाशकुनं मत्वा तत्पुरं पुनराविशत् ।
अत्यन्तं विमनाश्चिन्तां दुरुतां समुपागतः
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe tricatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ || 43 ||