mantrakathanaṃ nāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ
nārada uvāca
śakre tu nalinīṃ yāte tatpuraṃ tvahamāgataḥ |
bṛhaspati purogāṃstāṃstatrāpaśyaṃ sthitān surān
||1||शक्रे तु नलिनीं याते तत्पुरं त्वहमागतः ।
बृहस्पति पुरोगांस्तांस्तत्रापश्यं स्थितान् सुरान्
tebhyo hyakathayaṃ sarvamubhayoḥ śāpakāraṇam |
ahalyāyā mahendrasya saṃyogaṃ ca virūpatām
||2||तेभ्यो ह्यकथयं सर्वमुभयोः शापकारणम् ।
अहल्याया महेन्द्रस्य संयोगं च विरूपताम्
sahasrabhagatāṃ yātaḥ śakro gautamaśāpataḥ |
ahalyādharṣaṇād devāstatsaṅgātsā śilā'bhavat
||3||सहस्रभगतां यातः शक्रो गौतमशापतः ।
अहल्याधर्षणाद् देवास्तत्सङ्गात्सा शिलाऽभवत्
brahmovāca
śrutvā te nāradoktaṃ tat sarve devāḥ śucānvitāḥ |
atiduḥkhād rudantaste niśvāsocchavāsavibhramaiḥ
||4||श्रुत्वा ते नारदोक्तं तत् सर्वे देवाः शुचान्विताः ।
अतिदुःखाद् रुदन्तस्ते निश्वासोच्छवासविभ्रमैः
devā ūcuḥ
yenākāri śataṃ yajñā dānavā yena nirjitāḥ |
trailokyaṃ pālitaṃ yena bhuktamaidrapadaṃ śubham
||5||येनाकारि शतं यज्ञा दानवा येन निर्जिताः ।
त्रैलोक्यं पालितं येन भुक्तमैद्रपदं शुभम्
pūjitā bahavo devā brāhmaṇā brahmavittamāḥ |
bhuktā nānāvidhā bhogā anyeṣāmatidurlabhāḥ
||6||पूजिता बहवो देवा ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः ।
भुक्ता नानाविधा भोगा अन्येषामतिदुर्लभाः
kutra sthāsyatyasau devo bhokṣyate svapsyate katham |
kamadya śaraṇaṃ yāmaḥ svakṛte tatkṛte'pi vā
||7||कुत्र स्थास्यत्यसौ देवो भोक्ष्यते स्वप्स्यते कथम् ।
कमद्य शरणं यामः स्वकृते तत्कृतेऽपि वा
pālayiṣyati kāṃ'smānvai padamaindraṃ śacīṃ tathā |
kathaṃ prasannatāṃ yāyād gautamo munisattamaḥ
||8||पालयिष्यति कांऽस्मान्वै पदमैन्द्रं शचीं तथा ।
कथं प्रसन्नतां यायाद् गौतमो मुनिसत्तमः
svīyabhāryā viyuktaḥ sam̐statkṛtāgaḥ smaran rūṣā |
anyopāyaṃ na paścāmo gautamasya prasādataḥ
||9||स्वीयभार्या वियुक्तः सँस्तत्कृतागः स्मरन् रूषा ।
अन्योपायं न पश्चामो गौतमस्य प्रसादतः
tasmānnārada yāsyāmo gautamaṃ sāntvituṃ munim |
evaṃ te niryayurdevā nāradena samanvitāḥ
||10||तस्मान्नारद यास्यामो गौतमं सान्त्वितुं मुनिम् ।
एवं ते निर्ययुर्देवा नारदेन समन्विताः
gautamaṃ te samāsādya baddhāñjalipuṭā munim |
tuṣṭavurvividhairvākyaistameva śaraṇaṃ gatāḥ
||11||गौतमं ते समासाद्य बद्धाञ्जलिपुटा मुनिम् ।
तुष्टवुर्विविधैर्वाक्यैस्तमेव शरणं गताः
devā ūcuḥ
tava prabhāvaṃ vaktuṃ no mune śaktirna vidyate |
garimāṇaṃ vadet ko nu merorhimavato'pi ca |
vṛṣṭidhārā rajo bhūmergaṅgāyāḥ sikatā api
||12||तव प्रभावं वक्तुं नो मुने शक्तिर्न विद्यते ।
गरिमाणं वदेत् को नु मेरोर्हिमवतोऽपि च ।
वृष्टिधारा रजो भूमेर्गङ्गायाः सिकता अपि
kamambudherguṇān viṣṇorgaṇayet ko nu mūḍhadhīḥ |
prātarevoptabījānāṃ madhyānhe sasyasampadaḥ
||13||कमम्बुधेर्गुणान् विष्णोर्गणयेत् को नु मूढधीः ।
प्रातरेवोप्तबीजानां मध्यान्हे सस्यसम्पदः
sampāditāstvayāpūrvamavitā ṛṣisattamāḥ |
vālakhilyairyaji kṛtvā'para indro vinirmitaḥ
||14||सम्पादितास्त्वयापूर्वमविता ऋषिसत्तमाः ।
वालखिल्यैर्यजि कृत्वाऽपर इन्द्रो विनिर्मितः
brahmādibhiḥ prārthitāste pakṣiṇāntamakalpayan |
payasāṃ nidhirekena prāśitaśculakena yat
||15||ब्रह्मादिभिः प्रार्थितास्ते पक्षिणान्तमकल्पयन् ।
पयसां निधिरेकेन प्राशितश्चुलकेन यत्
aparā sṛṣṭirārabdhā gādhiputreṇa dhīmatā |
stambhito bhuja indrasya cyavanena mahātmanā
||16||अपरा सृष्टिरारब्धा गाधिपुत्रेण धीमता ।
स्तम्भितो भुज इन्द्रस्य च्यवनेन महात्मना
tasmātsarvātmanā puṃsāṃ bhavatāṃ sevanaṃ natiḥ |
darśanaṃ bhāṣaṇaṃ pūjā sparśanaṃ pāpanāśanam
||17||तस्मात्सर्वात्मना पुंसां भवतां सेवनं नतिः ।
दर्शनं भाषणं पूजा स्पर्शनं पापनाशनम्
upakāre ratānāṃ ca dīnānugrahakāriṇām |
indrārthe śaraṇaṃ yātānkṛpāṃ kartuṃ tvamarhasi
||18||उपकारे रतानां च दीनानुग्रहकारिणाम् ।
इन्द्रार्थे शरणं यातान्कृपां कर्तुं त्वमर्हसि
gautama uvāca
bhavatāṃ darśanaṃ carmacakṣuṣāṃ naiva jāyate |
mama puṇyena jātaṃ tat kāmasampādanaṃ nṛṇām
||19||भवतां दर्शनं चर्मचक्षुषां नैव जायते ।
मम पुण्येन जातं तत् कामसम्पादनं नृणाम्
janmāśramatapodānaṃ deha ātmā vratāni ca |
sārthakānīkṣaṇenaiva jātāni bhavatāṃ khalu
||20||जन्माश्रमतपोदानं देह आत्मा व्रतानि च ।
सार्थकानीक्षणेनैव जातानि भवतां खलु
idānīṃ prārthitaṃ kiṃ vastannirupyaṃ mamāgrataḥ |
śakyaṃ cet tatkariṣye'haṃ bhavatsmṛtibalena tat
||21||इदानीं प्रार्थितं किं वस्तन्निरुप्यं ममाग्रतः ।
शक्यं चेत् तत्करिष्येऽहं भवत्स्मृतिबलेन तत्
muniruvāca
iti tadvacanaṃ śrutvā jahṛṣuste divaukasaḥ |
candrodaye yathā harṣaṃ prāpnoti jaladhiṃ sphuṭam
||22||इति तद्वचनं श्रुत्वा जहृषुस्ते दिवौकसः ।
चन्द्रोदये यथा हर्षं प्राप्नोति जलधिं स्फुटम्
yathā vā bālabhāṣābhiḥ pitarau mudamīyatuḥ |
prārthanā cakrire sarve gautamaṃ taṃ mahāmunim
||23||यथा वा बालभाषाभिः पितरौ मुदमीयतुः ।
प्रार्थना चक्रिरे सर्वे गौतमं तं महामुनिम्
devā ūcuḥ
īśvarasyāparādhena kāmo bhasmatvamāgataḥ |
āgaskārī tvayā śakro na ca prāṇairviyojitaḥ
||24||ईश्वरस्यापराधेन कामो भस्मत्वमागतः ।
आगस्कारी त्वया शक्रो न च प्राणैर्वियोजितः
idānīṃ sa yathāsyānaṃ svakīyaṃ prāpnuyānmune |
kṣamitvā tasya cāgāṃsi sarveṣāṃ vacanāddhi naḥ
||25||इदानीं स यथास्यानं स्वकीयं प्राप्नुयान्मुने ।
क्षमित्वा तस्य चागांसि सर्वेषां वचनाद्धि नः
kṛte tasminprasāde tu sarveṣāṃ vācchitaṃ bhavet |
nārada uvāca |
śrutvā devasamūhasya vacanāni sa gautamaḥ
||26||कृते तस्मिन्प्रसादे तु सर्वेषां वाच्छितं भवेत् ।
नारद उवाच ।
श्रुत्वा देवसमूहस्य वचनानि स गौतमः
prahasya pratyuvācedaṃ sarvān devagaṇānprati |
gautama uvāca |
nāmāpi tasya na grāhayaṃ patitasya kṛtāgasaḥ
||27||प्रहस्य प्रत्युवाचेदं सर्वान् देवगणान्प्रति ।
गौतम उवाच ।
नामापि तस्य न ग्राहयं पतितस्य कृतागसः
kapaṭasya śaṭhasyāpi duṣṭasyāpyavivekinaḥ |
anutāpavihīnasya niṣkṛtirnaiva vidyate
||28||कपटस्य शठस्यापि दुष्टस्याप्यविवेकिनः ।
अनुतापविहीनस्य निष्कृतिर्नैव विद्यते
tathāpi bhavatāṃ vākyātkariṣye tatpriyaṃ surāḥ |
bhavanto'pi yadā ruṣṭāstadāśāpaḥ patenyayi
||29||तथापि भवतां वाक्यात्करिष्ये तत्प्रियं सुराः ।
भवन्तोऽपि यदा रुष्टास्तदाशापः पतेन्ययि
pūto bhavati janturhi bahubhiryo'nugṛhyate |
ata ekaṃ vade mantraṃ tasmai taṃ pradiśantu ca
||30||पूतो भवति जन्तुर्हि बहुभिर्योऽनुगृह्यते ।
अत एकं वदे मन्त्रं तस्मै तं प्रदिशन्तु च
sarvakartā sarvahartā sarvapātā kṛpānidhiḥ |
vināyako devadevo brahmaviṣṇuśivātmakaḥ
||31||सर्वकर्ता सर्वहर्ता सर्वपाता कृपानिधिः ।
विनायको देवदेवो ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः
ṣaḍakṣarastasya mantro mahāsiddhi pradāyakaḥ |
upadeśe kṛte tasya divyadeho bhavettu saḥ
||32||षडक्षरस्तस्य मन्त्रो महासिद्धि प्रदायकः ।
उपदेशे कृते तस्य दिव्यदेहो भवेत्तु सः
bhagāni tasya yāvanti tāvannetro bhaviṣyati |
svarājyaṃ prāpsyate śakra iti satyaṃ vadāmi vaḥ
||33||भगानि तस्य यावन्ति तावन्नेत्रो भविष्यति ।
स्वराज्यं प्राप्स्यते शक्र इति सत्यं वदामि वः
abhidhāya surānitthaṃ tūṣṇīmāsītsa gautamaḥ |
taṃ ca te pūjayitvā tu namaścakrurmudānvitāḥ
||34||अभिधाय सुरानित्थं तूष्णीमासीत्स गौतमः ।
तं च ते पूजयित्वा तु नमश्चक्रुर्मुदान्विताः
pradakṣiṇīkṛtya punaḥ prāpyā'nujñāṃ yayuḥ surāḥ |
praśaṃsanto muniṃ tatra yatrāste balavṛtrahā
||35||प्रदक्षिणीकृत्य पुनः प्राप्याऽनुज्ञां ययुः सुराः ।
प्रशंसन्तो मुनिं तत्र यत्रास्ते बलवृत्रहा
gautamājjñānasampannāt sāttviko'nyo na vartate
||36||गौतमाज्ज्ञानसम्पन्नात् सात्त्विकोऽन्यो न वर्तते
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe mantrakathanaṃ nāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ || 32 ||