rakmāṅgadābhiṣeka varṇanaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ
vyāsa uvāca
ka upāyastu muninā viśvāmitreṇa dhīmatā |
kṛpāvatā tu bhīmāya kathitastaṃ vadasva me
||1||क उपायस्तु मुनिना विश्वामित्रेण धीमता ।
कृपावता तु भीमाय कथितस्तं वदस्व मे
manmanomohapaṭalaṃ mṛtyoriva viniḥsṛtam |
tatkathāmṛtapānena pitāmaha mṛtā yathā
||2||मन्मनोमोहपटलं मृत्योरिव विनिःसृतम् ।
तत्कथामृतपानेन पितामह मृता यथा
brahmovāca
bhīmāya kathitastena ya upāyaḥ śaṛṇuṣvatam |
ekākṣara mahāmantraṃ bhīmāyā kathayanmuniḥ
||2||भीमाय कथितस्तेन य उपायः शृणुष्वतम् ।
एकाक्षर महामन्त्रं भीमाया कथयन्मुनिः
pārāśarya muniśreṣṭha kathayāmi śaṛṇuṣvatam |
uvāca taṃ prasannātmā viśvāmitraḥ sudharmavit
||3||पाराशर्य मुनिश्रेष्ठ कथयामि शृणुष्वतम् ।
उवाच तं प्रसन्नात्मा विश्वामित्रः सुधर्मवित्
viśvāmitra uvāca
anenārādhaya vibhuṃ daivataṃ gaṇanāyakam |
anuṣṭhānaṃ kuruṣva tvaṃ prāsāde dakṣanirmite |
vināyakaḥ prasannaste sarvān kāmān pradāsyati
||5||अनेनाराधय विभुं दैवतं गणनायकम् ।
अनुष्ठानं कुरुष्व त्वं प्रासादे दक्षनिर्मिते ।
विनायकः प्रसन्नस्ते सर्वान् कामान् प्रदास्यति
dharmamarthaṃ tathā kāmaṃ mokṣamanyadapekṣitam |
gaccha vā svapuraṃ bhīma cintāṃ kāmapi mā kurū
||6||धर्ममर्थं तथा कामं मोक्षमन्यदपेक्षितम् ।
गच्छ वा स्वपुरं भीम चिन्तां कामपि मा कुरू
brahmovāca
ityuktaḥ sa tadā tena taṃ praṇamya yayau nṛpaḥ |
sapatnīko dadarśā'tha pattanaṃ svaṃ jaharṣa ca
||7||इत्युक्तः स तदा तेन तं प्रणम्य ययौ नृपः ।
सपत्नीको ददर्शाऽथ पत्तनं स्वं जहर्ष च
amātyau senayā sārddhaṃ nāgarairīyaturnṛpam |
āliliṅgurnṛpaṃ kecinnemurdūrāttathā'ntike
||8||अमात्यौ सेनया सार्द्धं नागरैरीयतुर्नृपम् ।
आलिलिङ्गुर्नृपं केचिन्नेमुर्दूरात्तथाऽन्तिके
praviveśa puraṃ rājā sarvaiḥ sākaṃ dhvajālimat |
siktamārgaṃ cārugandhaṃ nānāvāditraśabditam
||9||प्रविवेश पुरं राजा सर्वैः साकं ध्वजालिमत् ।
सिक्तमार्गं चारुगन्धं नानावादित्रशब्दितम्
ūcuḥ parasparaṃ lokāḥ purīyaṃ śobhate'dhunā |
yathā nārī patiṃ prāpya yathā'ndho vā'pi sadṛśam
||10||ऊचुः परस्परं लोकाः पुरीयं शोभतेऽधुना ।
यथा नारी पतिं प्राप्य यथाऽन्धो वाऽपि सदृशम्
iti śaṛṇvannṛyānasthastathā sā cāruhāsinī |
vastrālaṅkāraśobhāḍhyau stūyamānau mṛdānvitau
||11||इति शृण्वन्नृयानस्थस्तथा सा चारुहासिनी ।
वस्त्रालङ्कारशोभाढ्यौ स्तूयमानौ मृदान्वितौ
ubhau viviśatū ramyaṃ puraṃ nānarddhisaṅkulam |
visṛjya sarvalokaṃ tau vastrālaṅkāramauktikaiḥ
||12||उभौ विविशतू रम्यं पुरं नानर्द्धिसङ्कुलम् ।
विसृज्य सर्वलोकं तौ वस्त्रालङ्कारमौक्तिकैः
tāmbūlaisteṣu yāteṣu bhavanaṃ svamagacchatām |
tataḥ śubhedine rājā dakṣaprāsādamāgatam
||13||ताम्बूलैस्तेषु यातेषु भवनं स्वमगच्छताम् ।
ततः शुभेदिने राजा दक्षप्रासादमागतम्
yatkauṇḍinyapure'kāri purā dakṣeṇa dhīmatā |
tatrārcayāmāsa vibhuṃ sarvadā taṃ vināyakam |
upavāsaparo nityaṃ tanmantramavaloḍayan
||14||यत्कौण्डिन्यपुरेऽकारि पुरा दक्षेण धीमता ।
तत्रार्चयामास विभुं सर्वदा तं विनायकम् ।
उपवासपरो नित्यं तन्मन्त्रमवलोडयन्
bhojana śayane yāne vacane śvasane'pi ca |
tameva cintayan nityamananyamanasā nṛpaḥ
||15||भोजन शयने याने वचने श्वसनेऽपि च ।
तमेव चिन्तयन् नित्यमनन्यमनसा नृपः
jale sthale nabhomārge svarge deve nare drume |
bhakṣye peye nṛpo'paśyad vināyakamanuttamam
||16||जले स्थले नभोमार्गे स्वर्गे देवे नरे द्रुमे ।
भक्ष्ये पेये नृपोऽपश्यद् विनायकमनुत्तमम्
yaṃ yaṃ paśyati taṃ nauti dṛḍhāliṅganatatparaḥ |
nagare taṃ janāḥ sarve piśāca iti menire
||17||यं यं पश्यति तं नौति दृढालिङ्गनतत्परः ।
नगरे तं जनाः सर्वे पिशाच इति मेनिरे
tato vināyako'bhyetya dhṛtvā pāṇitale nṛpam |
āha taṃ nṛpa mukto'si kiṃ vāñchasi vadasva tat
||18||ततो विनायकोऽभ्येत्य धृत्वा पाणितले नृपम् ।
आह तं नृप मुक्तोऽसि किं वाञ्छसि वदस्व तत्
tamuvāca nṛpo nānyaṃ jāne tvaccaraṇāmbujāt |
tato vināyakaḥ prāha putraste cārudarśanaḥ
||19||तमुवाच नृपो नान्यं जाने त्वच्चरणाम्बुजात् ।
ततो विनायकः प्राह पुत्रस्ते चारुदर्शनः
bhavitā matprasādena guṇī svarṇatanurnṛpaḥ |
vraja svaṃ bhavanaṃ devadvijapūjāparo bhava
||20||भविता मत्प्रसादेन गुणी स्वर्णतनुर्नृपः ।
व्रज स्वं भवनं देवद्विजपूजापरो भव
sa gatvā bhavanaṃ rājā taccakāra tathaiva ca |
devānāṃ brāhmaṇānāṃ ca pūjanaṃ tarpaṇaṃ tathā
||21||स गत्वा भवनं राजा तच्चकार तथैव च ।
देवानां ब्राह्मणानां च पूजनं तर्पणं तथा
akarot sarvabhāvena gaṇeśaḥ prīyatāmiti |
alpenaiva tu kālena putrastasyā'bhavacchubhaḥ
||22||अकरोत् सर्वभावेन गणेशः प्रीयतामिति ।
अल्पेनैव तु कालेन पुत्रस्तस्याऽभवच्छुभः
dadau dānānyanekāni putrajanmanimittataḥ |
rukmāṅgadeti nāmā'sya cakre dvijavaroditam
||23||ददौ दानान्यनेकानि पुत्रजन्मनिमित्ततः ।
रुक्माङ्गदेति नामाऽस्य चक्रे द्विजवरोदितम्
vavṛdhe bālako nitya śuklapakṣe yathā śaśī |
cakāra gurūsāt taṃ sa śikṣārthaṃ nṛpatiḥ sutam
||24||ववृधे बालको नित्य शुक्लपक्षे यथा शशी ।
चकार गुरूसात् तं स शिक्षार्थं नृपतिः सुतम्
sa ca śravaṇamātreṇa jagrāha gurūṇoditam |
sarvavidyānidhānena dattaṃ yatkapilena ca
||25||स च श्रवणमात्रेण जग्राह गुरूणोदितम् ।
सर्वविद्यानिधानेन दत्तं यत्कपिलेन च
so'pi vidyānidhirabhūda gajakarṇaṃ ivāparaḥ |
rūkmāṅgado'ti balavān sarvaśāstraviśāradaḥ
||26||सोऽपि विद्यानिधिरभूद गजकर्णं इवापरः ।
रूक्माङ्गदोऽति बलवान् सर्वशास्त्रविशारदः
tasmai paṭṭābhiṣekaṃ sa cakāra guṇarāśaye |
dadau ca dvijamukhyebhyo vāsoratnadhanāni ca
||27||तस्मै पट्टाभिषेकं स चकार गुणराशये ।
ददौ च द्विजमुख्येभ्यो वासोरत्नधनानि च
tato'dhikāṃ mahābhaktiṃ so'pi cakre vināyake |
jajāpaikākṣaraṃ mantraṃ pituḥ prāptaṃ dine dine
||28||ततोऽधिकां महाभक्तिं सोऽपि चक्रे विनायके ।
जजापैकाक्षरं मन्त्रं पितुः प्राप्तं दिने दिने
ekasmindivase'raṇyaṃ yuvarājā viveśa ha |
mṛgayāṃ vyacaradbhūri jaghāna gavayān mṛgān
||29||एकस्मिन्दिवसेऽरण्यं युवराजा विवेश ह ।
मृगयां व्यचरद्भूरि जघान गवयान् मृगान्
atiśrānto dadarśā'tha muneḥ kasyacidāśramam |
nānāvṛkṣalatājālaṃ tyaktavairamṛgānvitam
||30||अतिश्रान्तो ददर्शाऽथ मुनेः कस्यचिदाश्रमम् ।
नानावृक्षलताजालं त्यक्तवैरमृगान्वितम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe rakmāṅgadābhiṣekavarṇanaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27 ||