catuḥsaptatitamo'dhyāyaḥ
vyāsa uvāca
brahman kathaṃ kṛtaṃ tena śūrasenana bhūbhujā |
setihāsaṃ śakramukhāt śrutvā sādaramuttamam
||1||ब्रह्मन् कथं कृतं तेन शूरसेनन भूभुजा ।
सेतिहासं शक्रमुखात् श्रुत्वा सादरमुत्तमम्
brahmovāca
tataḥsvadūtān prāhedaṃ gacchantu nagaraṃ prati |
sa āneyastu saṅkaṣṭacaturthīvratakārakaḥ
||2||ततःस्वदूतान् प्राहेदं गच्छन्तु नगरं प्रति ।
स आनेयस्तु सङ्कष्टचतुर्थीव्रतकारकः
te dūtāstvarayā yātāḥ papracchuste gṛhaṃ gṛham |
dadṛśurbhramamāṇāste vimānaṃ sundara śubham
||3||ते दूतास्त्वरया याताः पप्रच्छुस्ते गृहं गृहम् ।
ददृशुर्भ्रममाणास्ते विमानं सुन्दर शुभम्
yā'bhavad duṣṭacāṇḍālī galatkuṣṭhā stravanmukhā |
makṣikākṛmibhāreṇa durgandhena samāvṛtā
||4||याऽभवद् दुष्टचाण्डाली गलत्कुष्ठा स्त्रवन्मुखा ।
मक्षिकाकृमिभारेण दुर्गन्धेन समावृता
śuṣkodarī dīrghakeśā śuṣkadantākṣināsikā |
atyantamalinā dīrghaśrotrarandhrā ghanasvanā
||5||शुष्कोदरी दीर्घकेशा शुष्कदन्ताक्षिनासिका ।
अत्यन्तमलिना दीर्घश्रोत्ररन्ध्रा घनस्वना
netuṃ tāmīdṛśīṃ dūtairānītāṃ gaṇapasya hi |
atyāścaryamidamiti rājadūtāḥ praṇamya tām
||6||नेतुं तामीदृशीं दूतैरानीतां गणपस्य हि ।
अत्याश्चर्यमिदमिति राजदूताः प्रणम्य ताम्
ūcuste devadūtām̐stān gaṇanāthasya kiṅkarān |
atyantaṃ kutsitā jātyā hīneyaṃ svargagā katham
||7||ऊचुस्ते देवदूताँस्तान् गणनाथस्य किङ्करान् ।
अत्यन्तं कुत्सिता जात्या हीनेयं स्वर्गगा कथम्
keyamāsītpurā dūtāḥ kathamīdṛg babhūva ca |
kena puṇyena yuṣmābhiḥ svargaṃ tu niyate katham
||8||केयमासीत्पुरा दूताः कथमीदृग् बभूव च ।
केन पुण्येन युष्माभिः स्वर्गं तु नियते कथम्
etad vadantu sarvaṃ no yadi vaktuṃ kṣamaṃ bhavet |
devadūtā ūcuḥ |
āsīt baṅgālaviṣaye śāraṅgadharanāmataḥ
||9||एतद् वदन्तु सर्वं नो यदि वक्तुं क्षमं भवेत् ।
देवदूता ऊचुः ।
आसीत् बङ्गालविषये शारङ्गधरनामतः
kṣatriyastasya kanyeyaṃ sundarā nāma sundarī |
pikakaṇṭhā śaśimukhī ratilāvaṇyajitvarī
||10||क्षत्रियस्तस्य कन्येयं सुन्दरा नाम सुन्दरी ।
पिककण्ठा शशिमुखी रतिलावण्यजित्वरी
yaddāsya karaṇe nārhāḥ prasiddhā apṭanāyikāḥ |
yogināmapi yā cetaḥ kaṭākṣena vimohayet
||11||यद्दास्य करणे नार्हाः प्रसिद्धा अप्टनायिकाः ।
योगिनामपि या चेतः कटाक्षेन विमोहयेत्
yuvāno mumucuḥ śukraṃ kecit tadrūpavīkṣaṇāt |
jāramārgeṣu niratā sā'bhavad viśvamohinī
||12||युवानो मुमुचुः शुक्रं केचित् तद्रूपवीक्षणात् ।
जारमार्गेषु निरता साऽभवद् विश्वमोहिनी
mahārhavastrālaṅkārā nānāviṣayabhoginī |
baṅgālanagare khyātā veśyevāsīd gatatrapā
||13||महार्हवस्त्रालङ्कारा नानाविषयभोगिनी ।
बङ्गालनगरे ख्याता वेश्येवासीद् गतत्रपा
bhartāraṃ citranāmānaṃ vañcayatyeva sarvadā |
vyayādasaṅkhyadravyasya pitrā sampāditaṃ purā
||14||भर्तारं चित्रनामानं वञ्चयत्येव सर्वदा ।
व्ययादसङ्ख्यद्रव्यस्य पित्रा सम्पादितं पुरा
kadācicchayane taṃ sā hitvā sundaraveṣabhṛt |
niśīthe calitā tena haste'dhāri rūṣāvaśāt
||5||कदाचिच्छयने तं सा हित्वा सुन्दरवेषभृत् ।
निशीथे चलिता तेन हस्तेऽधारि रूषावशात्
uvāca bhartsayaṃstāṃ ca citranāmā patistadā |
dhik tvāṃ pāpasamācāre yā jāre niratā'niśam
||16||उवाच भर्त्सयंस्तां च चित्रनामा पतिस्तदा ।
धिक् त्वां पापसमाचारे या जारे निरताऽनिशम्
tadvākyamitthamākarṇya śāntakopā'bhavat tadā |
abhakṣyabhakṣaṇenāsau mattā balavatī bhṛśam
||17||तद्वाक्यमित्थमाकर्ण्य शान्तकोपाऽभवत् तदा ।
अभक्ष्यभक्षणेनासौ मत्ता बलवती भृशम्
andhe tamasi saṅgṛhya śastrikāṃ dakṣahastataḥ |
tayā tadudaraṃ bhitvā citranāmapatestadā
||18||अन्धे तमसि सङ्गृह्य शस्त्रिकां दक्षहस्ततः ।
तया तदुदरं भित्वा चित्रनामपतेस्तदा
gatā taṃ puruṣaṃ rantuṃ yo jāro manasi sthitaḥ |
yāvatsā ramate tatra tāvatparyantavāsinā
||19||गता तं पुरुषं रन्तुं यो जारो मनसि स्थितः ।
यावत्सा रमते तत्र तावत्पर्यन्तवासिना
jāgratā caritaṃ tasyā jñātvā rājñe niveditam |
tadadūtāstamasi sthitvā tāvat sā gṛhamāgatā
||20||जाग्रता चरितं तस्या ज्ञात्वा राज्ञे निवेदितम् ।
तददूतास्तमसि स्थित्वा तावत् सा गृहमागता
dadhustāṃ rājadūtāste ninyū rājasamīpataḥ |
nijaghnustāṃ bahirnītvā dūtā rājājñayā tadā
||21||दधुस्तां राजदूतास्ते निन्यू राजसमीपतः ।
निजघ्नुस्तां बहिर्नीत्वा दूता राजाज्ञया तदा
sā nītā narake ghore yamadūtaistadāyajñā |
adhomukhī sthitā tatra sandaṣṭā kṛmibhirbhṛśam
||22||सा नीता नरके घोरे यमदूतैस्तदायज्ञा ।
अधोमुखी स्थिता तत्र सन्दष्टा कृमिभिर्भृशम्
atyantaṃ bubhuje duḥkhaṃ smarantī pūrvaceṣṭitam |
kalpānte mṛtyuloke'bhūccāṇḍālī durbhagā bhṛśama
||23||अत्यन्तं बुभुजे दुःखं स्मरन्ती पूर्वचेष्टितम् ।
कल्पान्ते मृत्युलोकेऽभूच्चाण्डाली दुर्भगा भृशम
ekadā madirāṃ pītvā mattā suptā divaiva sā |
niśāyāṃ prathame yāme prabuddhā kṣudhitā bhṛśam
||24||एकदा मदिरां पीत्वा मत्ता सुप्ता दिवैव सा ।
निशायां प्रथमे यामे प्रबुद्धा क्षुधिता भृशम्
tadaiva bhikṣituṃ yātā gṛhaṃ sā vratakāriṇaḥ |
tenānnamasyai dattaṃ yat tayā bhuktaṃ vidhūdaye
||5||तदैव भिक्षितुं याता गृहं सा व्रतकारिणः ।
तेनान्नमस्यै दत्तं यत् तया भुक्तं विधूदये
gaṇeśeti ca jalpantyā svecchayā daivayogataḥ |
tadaiva gaṇanāthena vimānaṃ preṣitaṃ śubham
||26||गणेशेति च जल्पन्त्या स्वेच्छया दैवयोगतः ।
तदैव गणनाथेन विमानं प्रेषितं शुभम्
brahmovāca
devadūtavacaḥ śrutvā punarūcurnamasya te |
rājadūtā ūcaḥ |
idamatyadbhutaṃ dṛṣṭamasmābhiḥ kāryakāribhiḥ
||27||देवदूतवचः श्रुत्वा पुनरूचुर्नमस्य ते ।
राजदूता ऊचः ।
इदमत्यद्भुतं दृष्टमस्माभिः कार्यकारिभिः
rājñā yadupadiṣṭaṃ no vākyametannibodhata |
śakro gṛtsamadaṃ dṛṣṭuṃ vimānavaramāsthitaḥ
||28||राज्ञा यदुपदिष्टं नो वाक्यमेतन्निबोधत ।
शक्रो गृत्समदं दृष्टुं विमानवरमास्थितः
bhṛśaṇḍimāyayau devairdṛṣṭvā natvā prapūjya tam |
tadanujñāṃ ca pūjāṃ ca gṛhītvā svāṃ purīṃ yayau
||29||भृशण्डिमाययौ देवैर्दृष्ट्वा नत्वा प्रपूज्य तम् ।
तदनुज्ञां च पूजां च गृहीत्वा स्वां पुरीं ययौ
gacchatastasya yānaṃ tacchūrasenapure'patat |
kuṣṭhino vaiśyaputrasya dṛṣṭipātena tat kṣaṇāt
||30||गच्छतस्तस्य यानं तच्छूरसेनपुरेऽपतत् ।
कुष्ठिनो वैश्यपुत्रस्य दृष्टिपातेन तत् क्षणात्
śūraseno gatastatra namaskṛtya prapūjya tam |
vimāna patane'pṛcchadupāyaṃ gamane'pi ca
||31||शूरसेनो गतस्तत्र नमस्कृत्य प्रपूज्य तम् ।
विमान पतनेऽपृच्छदुपायं गमनेऽपि च
indreṇoktaṃ tu saṅkaṣṭacaturthī vrata sambhavāt |
puṇyāt prasthāsyate yānaṃ tadarthe yatnamācara
||32||इन्द्रेणोक्तं तु सङ्कष्टचतुर्थी व्रत सम्भवात् ।
पुण्यात् प्रस्थास्यते यानं तदर्थे यत्नमाचर
vayaṃ tadājñayā dūtāstaṃ gaveṣitumāgatāḥ |
anayā ced vratamidaṃ devadūtāḥ kṛtaṃ yadi
||33||वयं तदाज्ञया दूतास्तं गवेषितुमागताः ।
अनया चेद् व्रतमिदं देवदूताः कृतं यदि
tarhīyaṃ nīyatāṃ śūrasenaṃ bhūmipatiṃ prati |
śreyo dāsyati cāṇḍālī saṅkaṣṭīvratasambhavam
||34||तर्हीयं नीयतां शूरसेनं भूमिपतिं प्रति ।
श्रेयो दास्यति चाण्डाली सङ्कष्टीव्रतसम्भवम्
punardviguṇapuṇyeyaṃ vimānaṃ prati yāsyati |
vimānamapi śakrasya svapurīmāgamiṣyati
||35||पुनर्द्विगुणपुण्येयं विमानं प्रति यास्यति ।
विमानमपि शक्रस्य स्वपुरीमागमिष्यति
yuṣmākamasyā asmākaṃ kāryaṃ rājñaḥ śacīpateḥ |
evaṃ kṛte tu bhavitā kriyatāṃ yadi rocate
||36||युष्माकमस्या अस्माकं कार्यं राज्ञः शचीपतेः ।
एवं कृते तु भविता क्रियतां यदि रोचते
iti tadvacanaṃ śrutvā'bhidadhurdevasevakāḥ |
ājñāno no gaṇeśasyāstīmāṃ dātuṃ parasya hi
||37||इति तद्वचनं श्रुत्वाऽभिदधुर्देवसेवकाः ।
आज्ञानो नो गणेशस्यास्तीमां दातुं परस्य हि
ityuktvā tāṃ samutthāya vimāne nidadhuryadā |
tadaiva sā divyakāntirdivyavastrāṅgabhūṣaṇā
||38||इत्युक्त्वा तां समुत्थाय विमाने निदधुर्यदा ।
तदैव सा दिव्यकान्तिर्दिव्यवस्त्राङ्गभूषणा
devadūtaistu sā nītā divyavāditraniḥsvanaiḥ |
gajānanasamīpe sā rājadūtā yathāgatam
||39||देवदूतैस्तु सा नीता दिव्यवादित्रनिःस्वनैः ।
गजाननसमीपे सा राजदूता यथागतम्
yayuste śūrasenaṃ taṃ vṛttānta samanubruvan |
bruvatsu teṣu tadyānaṃ cāṇḍālyā saha saṃvrajet
||40||ययुस्ते शूरसेनं तं वृत्तान्त समनुब्रुवन् ।
ब्रुवत्सु तेषु तद्यानं चाण्डाल्या सह संव्रजेत्
tadṛśuste dīpyamānaṃ bhāsayat pradiśo diśaḥ |
tasyā dṛṣṭirnipatitā tasmin yāne śacīpateḥ
||41||तदृशुस्ते दीप्यमानं भासयत् प्रदिशो दिशः ।
तस्या दृष्टिर्निपतिता तस्मिन् याने शचीपतेः
vimānavāyusaṃsparśād vimānamūrdhvamāyayau |
paśyatsu sarvalokeṣu vismiteṣu surarṣiṣu
||42||विमानवायुसंस्पर्शाद् विमानमूर्ध्वमाययौ ।
पश्यत्सु सर्वलोकेषु विस्मितेषु सुरर्षिषु
svaṃ svaṃ sthānaṃ yayuḥ sarve śakre yāte'marāvatīm |
sā'pi vaināyakaṃ dhāmaṃ samprāptā divyadehabhāk
||43||स्वं स्वं स्थानं ययुः सर्वे शक्रे यातेऽमरावतीम् ।
साऽपि वैनायकं धामं सम्प्राप्ता दिव्यदेहभाक्
pāpaṃ hitvā tu saṅkaṣṭacaturthīvratapuṇyataḥ |
idaṃ yaḥ śaṛṇuyāt samyak śrāvayed vā prayatnataḥ
||44||पापं हित्वा तु सङ्कष्टचतुर्थीव्रतपुण्यतः ।
इदं यः शृणुयात् सम्यक् श्रावयेद् वा प्रयत्नतः
prāpnuyāt sakalān kāmān saṅkaṣṭanāśanaṃ naraḥ
||45||प्राप्नुयात् सकलान् कामान् सङ्कष्टनाशनं नरः
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe cāṇḍālyupākhyānaṃ nāma catuḥsaptatitamo'dhyāyaḥ || 74 ||