saptasaptatitamo'dhyāyaḥ
vyāsa uvāca
anyenākāri kenedaṃ vada tat kautukaṃ mahat |
brahmovāca |
jāmadagnyena rāmeṇa vratametat purā kṛtam
||1||अन्येनाकारि केनेदं वद तत् कौतुकं महत् ।
ब्रह्मोवाच ।
जामदग्न्येन रामेण व्रतमेतत् पुरा कृतम्
so'pi kīrtiṃ jayaṃ jñānamāyurdīrghaṃ ca labdhavān |
vyāsa uvāca |
rāmaḥ kathaṃ samutpannaḥ kasmāt kasyāṃ pitāmaha
||2||सोऽपि कीर्तिं जयं ज्ञानमायुर्दीर्घं च लब्धवान् ।
व्यास उवाच ।
रामः कथं समुत्पन्नः कस्मात् कस्यां पितामह
etatsarvaṃ suvistāryaṃ brūhi tvaṃ mama pṛcchataḥ |
brahmovāca |
śvetadvīpe'vikhyāto jamadagnirmahāmuniḥ
||3||एतत्सर्वं सुविस्तार्यं ब्रूहि त्वं मम पृच्छतः ।
ब्रह्मोवाच ।
श्वेतद्वीपेऽविख्यातो जमदग्निर्महामुनिः
manasā sṛṣṭisaṃhārān nigrahānugrahānapi |
yaḥ karoti trikālajñastato devāścakampire
||4||मनसा सृष्टिसंहारान् निग्रहानुग्रहानपि ।
यः करोति त्रिकालज्ञस्ततो देवाश्चकम्पिरे
yasyāsīt patnyapi tathā reṇukā nāma nāmataḥ |
yasyā lāvaṇyaguñjāpi patnyāḥ kāmasya nābhavat
||5||यस्यासीत् पत्न्यपि तथा रेणुका नाम नामतः ।
यस्या लावण्यगुञ्जापि पत्न्याः कामस्य नाभवत्
ratirityeva lokeṣu vikhyātā'bhū tatastu sā |
yayā sammohyayate sarvaṃ kṣamastadvarṇane tu kaḥ
||6||रतिरित्येव लोकेषु विख्याताऽभू ततस्तु सा ।
यया सम्मोह्ययते सर्वं क्षमस्तद्वर्णने तु कः
yannetraśobhāsamprāptyai cakorā jalavāsinaḥ |
hariṇāśca tapaścerurvane chandatṛṇāśinaḥ
||7||यन्नेत्रशोभासम्प्राप्त्यै चकोरा जलवासिनः ।
हरिणाश्च तपश्चेरुर्वने छन्दतृणाशिनः
yadāsyaśobhāsamprāptyai sevate candra īśvaram |
anādinidhanā devī mūlaprakṛtiriśvarī
||8||यदास्यशोभासम्प्राप्त्यै सेवते चन्द्र ईश्वरम् ।
अनादिनिधना देवी मूलप्रकृतिरिश्वरी
yasyāmajani rāmo'sau viṣṇuryogeśvaro yathā |
jamadagnermahābhāgāt sākṣādīśvararūpiṇaḥ
||9||यस्यामजनि रामोऽसौ विष्णुर्योगेश्वरो यथा ।
जमदग्नेर्महाभागात् साक्षादीश्वररूपिणः
atisundaragātro'sau sākṣānmanmathamanmathaḥ |
mātāpitṛvacaḥ kartā vikhyātabalapauruṣaḥ
||10||अतिसुन्दरगात्रोऽसौ साक्षान्मन्मथमन्मथः ।
मातापितृवचः कर्ता विख्यातबलपौरुषः
devadvijaguruprājñagobodhipūjane rataḥ |
vedavedāṅgaśāstrāṇāṃ smṛtīnāmapi pāṭhakaḥ
||11||देवद्विजगुरुप्राज्ञगोबोधिपूजने रतः ।
वेदवेदाङ्गशास्त्राणां स्मृतीनामपि पाठकः
vākyebṛhaspati samaḥ kṣamayā pṛthivisamaḥ |
gāmbhīrye'bdhisamo yastu pitrorvākyaparāyaṇaḥ
||12||वाक्येबृहस्पति समः क्षमया पृथिविसमः ।
गाम्भीर्येऽब्धिसमो यस्तु पित्रोर्वाक्यपरायणः
pitrorājñāṃ gṛhītvā sa nimeṣāraṇyamāyayau |
anekavidyābhyasane matiṃ kṛtvā parāṃ sthirām
||13||पित्रोराज्ञां गृहीत्वा स निमेषारण्यमाययौ ।
अनेकविद्याभ्यसने मतिं कृत्वा परां स्थिराम्
tasmin gate tadā rājā kārtavīryo mahābalaḥ |
yasya pratāpādabhavad vaśyaṃ bhūmaṇḍalaṃ sadā
||14||तस्मिन् गते तदा राजा कार्तवीर्यो महाबलः ।
यस्य प्रतापादभवद् वश्यं भूमण्डलं सदा
yasmim̐llakṣmī sthirā viṣṇoraṃśabhūte'khilārthade |
ājau pañcaśataṃ bāṇān sṛjate ripughātakān
||15||यस्मिँल्लक्ष्मी स्थिरा विष्णोरंशभूतेऽखिलार्थदे ।
आजौ पञ्चशतं बाणान् सृजते रिपुघातकान्
indrādivṛnda sevyo'sau vikhyātabalapauruṣaḥ |
asaṅkhyātā gajā yasya rathavājipadātayaḥ
||16||इन्द्रादिवृन्द सेव्योऽसौ विख्यातबलपौरुषः ।
असङ्ख्याता गजा यस्य रथवाजिपदातयः
yasya nirgamane sainyāśchādayanti mahītalam |
varṣākāle yathā meghā dhārābhirvyomamaṇḍalam
||17||यस्य निर्गमने सैन्याश्छादयन्ति महीतलम् ।
वर्षाकाले यथा मेघा धाराभिर्व्योममण्डलम्
yasya kambusvanaṃ śrutvā dviṣo yānti diśo daśa |
yathā siṃharavaṃ śrutvā mattamātaṅgakoṭayaḥ
||18||यस्य कम्बुस्वनं श्रुत्वा द्विषो यान्ति दिशो दश ।
यथा सिंहरवं श्रुत्वा मत्तमातङ्गकोटयः
yadā tālīpañcaśataṃ svecchayā kurute nṛpaḥ |
tadā sanādaṃ brahmāṇḍaṃ kampate munisattama
||19||यदा तालीपञ्चशतं स्वेच्छया कुरुते नृपः ।
तदा सनादं ब्रह्माण्डं कम्पते मुनिसत्तम
asau yadṛcchayā yattaścaturaṅgabalānvitaḥ |
nīlavastradharo nīla chatrastādṛśasainikaḥ
||20||असौ यदृच्छया यत्तश्चतुरङ्गबलान्वितः ।
नीलवस्त्रधरो नील छत्रस्तादृशसैनिकः
vanāni sarito durgān parvatāṃśca viloḍayan |
nānāmṛgagaṇānvīkṣya vinighnannapi kāṃścana
||21||वनानि सरितो दुर्गान् पर्वतांश्च विलोडयन् ।
नानामृगगणान्वीक्ष्य विनिघ्नन्नपि कांश्चन
tataḥ sahayādriśikhare'paśyadāśramamuttamam |
yathā kailāsaśikhare giriśālayamuttamam
||22||ततः सहयाद्रिशिखरेऽपश्यदाश्रममुत्तमम् ।
यथा कैलासशिखरे गिरिशालयमुत्तमम्
apṛcchat sevakān rājā kasyedamuttamaṃ sthalam
||23||अपृच्छत् सेवकान् राजा कस्येदमुत्तमं स्थलम्
bhṛtya uvāca
jamadagniriti khyātaḥ sākṣātsūrya ivāparaḥ |
munirāste mahābhāgaḥ śāpānugrahakārakaḥ
||24||जमदग्निरिति ख्यातः साक्षात्सूर्य इवापरः ।
मुनिरास्ते महाभागः शापानुग्रहकारकः
yasya darśanataḥ pāpa koṭayo yānti saṃkṣayam |
icchā cettatra gantavyaṃ darśanaṃ te bhaviṣyati
||25||यस्य दर्शनतः पाप कोटयो यान्ति संक्षयम् ।
इच्छा चेत्तत्र गन्तव्यं दर्शनं ते भविष्यति
tavaprasādāt sarveṣāmupakāro bhaviṣyati |
brahmovāca |
iti tadvacanaṃ śrutvā gamanāyodyato nṛpaḥ
||26||तवप्रसादात् सर्वेषामुपकारो भविष्यति ।
ब्रह्मोवाच ।
इति तद्वचनं श्रुत्वा गमनायोद्यतो नृपः
nyaṣedhayat sarvabalaṃ śreṣṭhānādāya tat kṣaṇāt |
yayau taṃ muniśārdūlaṃ jamadagniṃ taponidhim
||27||न्यषेधयत् सर्वबलं श्रेष्ठानादाय तत् क्षणात् ।
ययौ तं मुनिशार्दूलं जमदग्निं तपोनिधिम्
daśarśa taṃ kuśāsīnaṃ jvalantamiva pāvakam |
praṇanāma sa sāṣṭāṅgaṃ te sarva sahayāyinaḥ
||28||दशर्श तं कुशासीनं ज्वलन्तमिव पावकम् ।
प्रणनाम स साष्टाङ्गं ते सर्व सहयायिनः
nānāviśālaśālāsu kuñjavṛkṣāvalīṣu ca |
niṣeduḥ sainikāste tu rājā tasthau muneḥ paraḥ
||29||नानाविशालशालासु कुञ्जवृक्षावलीषु च ।
निषेदुः सैनिकास्ते तु राजा तस्थौ मुनेः परः
āsane muninādiṣṭe caturbhiḥ parivāritaḥ |
niṣasāda tadā rājā kṛtavīryasuto balī
||30||आसने मुनिनादिष्टे चतुर्भिः परिवारितः ।
निषसाद तदा राजा कृतवीर्यसुतो बली
apūjayat tān sarvān pādyārghyaviṣṭarādibhiḥ |
su muniḥ pradadau gāśva śiṣyaiḥ sarvānapūjayat
||31||अपूजयत् तान् सर्वान् पाद्यार्घ्यविष्टरादिभिः ।
सु मुनिः प्रददौ गाश्व शिष्यैः सर्वानपूजयत्
nānāsarovarajale nirmale cārūśītale |
amajjanta tadā sarve sainikā mṛgayārditāḥ
||32||नानासरोवरजले निर्मले चारूशीतले ।
अमज्जन्त तदा सर्वे सैनिका मृगयार्दिताः
śaṛṇvan vedaninādāṃśca śāstraśabdāṃśca puṣkalān |
abhito vādaśabdām̐śca tacchiṣyaiḥ samudīritān
||33||शृण्वन् वेदनिनादांश्च शास्त्रशब्दांश्च पुष्कलान् ।
अभितो वादशब्दाँश्च तच्छिष्यैः समुदीरितान्
abravīnmunimukhyaṃ taṃ rājā rājīvalocanaḥ |
adya me pitarau dhanyau janma jñānaṃ tathā tapaḥ
||34||अब्रवीन्मुनिमुख्यं तं राजा राजीवलोचनः ।
अद्य मे पितरौ धन्यौ जन्म ज्ञानं तथा तपः
puṇyavṛkṣo'dya phalito yajjātaṃ tava darśanam |
adya me sampado dhanyāḥ kula dhanyaṃ yaśo'pi me
||35||पुण्यवृक्षोऽद्य फलितो यज्जातं तव दर्शनम् ।
अद्य मे सम्पदो धन्याः कुल धन्यं यशोऽपि मे
parabrahmeti yat proktaṃ tadeva tvaṃ na saṃśayaḥ |
ātithyaṃ tava dṛṣṭvaivaṃ parituṣṭaṃ mano mama
||36||परब्रह्मेति यत् प्रोक्तं तदेव त्वं न संशयः ।
आतिथ्यं तव दृष्ट्वैवं परितुष्टं मनो मम
iti śrutvā tu tadbrāhmīṃ smayanniva prasannadhīḥ |
ko'si kasyāsi kiṃ nāma kiṃ kāryaṃ tava vartate
||37||इति श्रुत्वा तु तद्ब्राह्मीं स्मयन्निव प्रसन्नधीः ।
कोऽसि कस्यासि किं नाम किं कार्यं तव वर्तते
iti taṃ paripapraccha jānannapi munistadā |
rājovāca |
rājñāṃ svakāryakartṝṇāṃ bhavādṛśanirīkṣaṇāt
||38||इति तं परिपप्रच्छ जानन्नपि मुनिस्तदा ।
राजोवाच ।
राज्ञां स्वकार्यकर्तॄणां भवादृशनिरीक्षणात्
nānyat prayojanamurūśreyasā'jani tatsphuṭam |
kṛtavīryasuto'haṃ ca kārtavīrya iti śrutaḥ
||39||नान्यत् प्रयोजनमुरूश्रेयसाऽजनि तत्स्फुटम् ।
कृतवीर्यसुतोऽहं च कार्तवीर्य इति श्रुतः
anujñāto gamiṣyāmi tato'haṃ nagaraṃ prati |
muniruvāca |
mayā'śrāvi mahākīrtistava rājanyasattama
||40||अनुज्ञातो गमिष्यामि ततोऽहं नगरं प्रति ।
मुनिरुवाच ।
मयाऽश्रावि महाकीर्तिस्तव राजन्यसत्तम
āsīt tvaddarśanākāṅkṣā jātā purṇyana satphalā |
deha ātmā tapo jñānamāśramo mama sāmpratam
||41||आसीत् त्वद्दर्शनाकाङ्क्षा जाता पुर्ण्यन सत्फला ।
देह आत्मा तपो ज्ञानमाश्रमो मम साम्प्रतम्
abhūt tvadāgamād rājan sārthakāḥ sarvasampadaḥ |
akṛtvā bhojanaṃ kicit kathaṃ tvaṃ gantumarhasi
||42||अभूत् त्वदागमाद् राजन् सार्थकाः सर्वसम्पदः ।
अकृत्वा भोजनं किचित् कथं त्वं गन्तुमर्हसि
mama ślāghā bhavelloke nyūnaṃ kiṃ tava vidyate |
kiñcid bhuktvā vraja vibho sanāthaṃ kuru māṃ prabho
||43||मम श्लाघा भवेल्लोके न्यूनं किं तव विद्यते ।
किञ्चिद् भुक्त्वा व्रज विभो सनाथं कुरु मां प्रभो
rājovāca
satyaṃ bhojanakālo'sti bhoktavyaṃ ca tavājñayā |
annābhāve śrotriyāṇāṃ jalaṃ yācca pibedapi
||44||सत्यं भोजनकालोऽस्ति भोक्तव्यं च तवाज्ञया ।
अन्नाभावे श्रोत्रियाणां जलं याच्च पिबेदपि
tathā'pyetān vihāyāhaṃ sainikān gaṇanātigān |
jalaṃ pātuṃ na śaknomi kathaṃ bhoktuṃ samutsahe
||45||तथाऽप्येतान् विहायाहं सैनिकान् गणनातिगान् ।
जलं पातुं न शक्नोमि कथं भोक्तुं समुत्सहे
jāne'haṃ manasā brahman na śaktiḥ sarvabhojane |
bhavaddarśanamātreṇa kṛtakṛtyo vraje'dhunā
||46||जानेऽहं मनसा ब्रह्मन् न शक्तिः सर्वभोजने ।
भवद्दर्शनमात्रेण कृतकृत्यो व्रजेऽधुना
muniruvāca
cintāṃ mā kurū rājarṣe bhojayiṣye sasainikam |
caturvidhena cānnena kimasādhyaṃ tapasvinām
||47||चिन्तां मा कुरू राजर्षे भोजयिष्ये ससैनिकम् ।
चतुर्विधेन चान्नेन किमसाध्यं तपस्विनाम्
gṛhe te vāhinī yā syāt tāmapyākāraya prabho |
kṣaṇaṃ viśrāmyatāṃ tīre nadyāścārutare śubhe
||48||गृहे ते वाहिनी या स्यात् तामप्याकारय प्रभो ।
क्षणं विश्राम्यतां तीरे नद्याश्चारुतरे शुभे
yāvat siddhaṃ bhavedannaṃ paścād drakṣyasi kautukam |
ka uvāca |
antaḥ sa vismayāviṣṭo jagāma kṛtavīryajaḥ
||49||यावत् सिद्धं भवेदन्नं पश्चाद् द्रक्ष्यसि कौतुकम् ।
क उवाच ।
अन्तः स विस्मयाविष्टो जगाम कृतवीर्यजः
vākyamākarṇya tu munernadītīraṃ suśobhanam |
muni patnīṃ samāhūya vṛttāntaṃ taṃ jagāda tām
||50||वाक्यमाकर्ण्य तु मुनेर्नदीतीरं सुशोभनम् ।
मुनि पत्नीं समाहूय वृत्तान्तं तं जगाद ताम्
āhūya kāmadhenuṃ tau pupūjatuḥ kṣaṇena tām |
prārthayāmāsaturubhau lajjāṃ nau rakṣa dhenuke
||51||आहूय कामधेनुं तौ पुपूजतुः क्षणेन ताम् ।
प्रार्थयामासतुरुभौ लज्जां नौ रक्ष धेनुके
asaṅkhyātabalo rājā bhojanāya nimantritaḥ |
yathārūci bhavettasya sa sainyasya bhujiḥ śubhe
||52||असङ्ख्यातबलो राजा भोजनाय निमन्त्रितः ।
यथारूचि भवेत्तस्य स सैन्यस्य भुजिः शुभे
tathā kurū kṣaṇena tvaṃ no cet satyaṃ layaṃ vrajeta |
akīrtiśca bhavelloke yathecchasi tathā kurū
||53||तथा कुरू क्षणेन त्वं नो चेत् सत्यं लयं व्रजेत ।
अकीर्तिश्च भवेल्लोके यथेच्छसि तथा कुरू
evaṃ samprārthitā tābhyāṃ kāmadhenurmahāpuram |
nirmāya svaprabhāveṇa nānāmandirasundaram
||54||एवं सम्प्रार्थिता ताभ्यां कामधेनुर्महापुरम् ।
निर्माय स्वप्रभावेण नानामन्दिरसुन्दरम्
nānāratnamayastambhaśobhi nānāsabhāgṛham |
nānāpuṣpalatācārū vāṭikārāmamaṇḍitam
||55||नानारत्नमयस्तम्भशोभि नानासभागृहम् ।
नानापुष्पलताचारू वाटिकाराममण्डितम्
nānādhvajapatākāḍhyaṃ nānāvāditranisvanam |
aṣṭāpadānāṃ bhāṇḍānāṃ nānā paṅktivirājitam
||56||नानाध्वजपताकाढ्यं नानावादित्रनिस्वनम् ।
अष्टापदानां भाण्डानां नाना पङ्क्तिविराजितम्
caturvidhānnasampannaṃ nānābhojanapaṅktimat |
mahātoraṇaśobhāḍhyaṃ parikhāvalayāṅkitam
||57||चतुर्विधान्नसम्पन्नं नानाभोजनपङ्क्तिमत् ।
महातोरणशोभाढ्यं परिखावलयाङ्कितम्
anekadāsadāsībhirvilasaccārū vedikam |
nivārayanti lokāṃśca yatra tatra sthitā narāḥ
||58||अनेकदासदासीभिर्विलसच्चारू वेदिकम् ।
निवारयन्ति लोकांश्च यत्र तत्र स्थिता नराः
puro gantuṃ na cājñā'sti jamadagnimuneriti |
pariviṣṭeṣu pātreṣu saṅkhyātīteṣu sarvataḥ
||59||पुरो गन्तुं न चाज्ञाऽस्ति जमदग्निमुनेरिति ।
परिविष्टेषु पात्रेषु सङ्ख्यातीतेषु सर्वतः
dīpaprabhābhāsureṣu nānāvyañjanaśāliṣu |
sūpapāyasapakvānnapañcāmṛtayuteṣu ca
||60||दीपप्रभाभासुरेषु नानाव्यञ्जनशालिषु ।
सूपपायसपक्वान्नपञ्चामृतयुतेषु च
sakhādyalehyacoṣyādi peyapaṅktivirājiṣu |
sāmudrapakvanimbāmrāmṛta bilvādiśāliṣu |
candrailāhiṅgumārīca kvathikāpātraśāliṣu
||61||सखाद्यलेह्यचोष्यादि पेयपङ्क्तिविराजिषु ।
सामुद्रपक्वनिम्बाम्रामृत बिल्वादिशालिषु ।
चन्द्रैलाहिङ्गुमारीच क्वथिकापात्रशालिषु
siddheṣu pātreṣu munistadā'sāvākārayacchiṣyagaṇaṃ tadānīm |
śrīkāmadhenoḥ paripūrṇa toṣād bhoktuṃ sasainyaṃ kṛtavīryaputram
||62||सिद्धेषु पात्रेषु मुनिस्तदाऽसावाकारयच्छिष्यगणं तदानीम् ।
श्रीकामधेनोः परिपूर्ण तोषाद् भोक्तुं ससैन्यं कृतवीर्यपुत्रम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe jamadagnimahimāvarṇanaṃ nāma saptasaptatitamo'dhyāyaḥ || 77 ||