ballālavināyaka kathanaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ
rājovāca
āścaryabhūtaṃ kathitaṃ dakṣaputrasya ceṣṭitam |
vismayo me mahām̐statra sañjāto munisattama
||1||आश्चर्यभूतं कथितं दक्षपुत्रस्य चेष्टितम् ।
विस्मयो मे महाँस्तत्र सञ्जातो मुनिसत्तम
andhaḥ kubjaḥ sravadraktaḥ pūtigandhasamanvitaḥ |
vācā vihīno'medhyaśca śvāsamātrāvaśeṣitaḥ
||2||अन्धः कुब्जः स्रवद्रक्तः पूतिगन्धसमन्वितः ।
वाचा विहीनोऽमेध्यश्च श्वासमात्रावशेषितः
kathaṃ mudgaladehotthavāyunā divyadehabhāk |
sañjātaḥ kena puṇyena mukto vā pātakāt kutaḥ
||3||कथं मुद्गलदेहोत्थवायुना दिव्यदेहभाक् ।
सञ्जातः केन पुण्येन मुक्तो वा पातकात् कुतः
divyavarṣasahasraṃ yastatāpa paramantapaḥ |
kathaṃ tasyābhavannaiva darśanaṃ deva kāṅkṣitam
||4||दिव्यवर्षसहस्रं यस्तताप परमन्तपः ।
कथं तस्याभवन्नैव दर्शनं देव काङ्क्षितम्
kathaṃ vallabhaputrāya devadeva ibhānanaḥ |
pratyakṣo'bhūd vinākleśaiḥ sa ca kaḥ pūrvajanmani
||5||कथं वल्लभपुत्राय देवदेव इभाननः ।
प्रत्यक्षोऽभूद् विनाक्लेशैः स च कः पूर्वजन्मनि
etat saṃśayajātaṃ me nuda sarvajña te namaḥ |
na tṛpyāmi pibannityaṃ gajānanakathāmṛtam
||6||एतत् संशयजातं मे नुद सर्वज्ञ ते नमः ।
न तृप्यामि पिबन्नित्यं गजाननकथामृतम्
viśvāmitra uvāca
samyak pṛṣṭaṃ tvayā rājan saṃśayacchedanāya te |
vadāmi nikhila samyak śaṛṇuṣvaikamanā nṛpa
||7||सम्यक् पृष्टं त्वया राजन् संशयच्छेदनाय ते ।
वदामि निखिल सम्यक् शृणुष्वैकमना नृप
sindhudeśe'tivikhyātā pallī nāmnā'bhavatpurī |
tasyāmāsīd dhanī vaiśyaḥ śreṣṭhaḥ kalyāṇasaṃjñakaḥ
||8||सिन्धुदेशेऽतिविख्याता पल्ली नाम्नाऽभवत्पुरी ।
तस्यामासीद् धनी वैश्यः श्रेष्ठः कल्याणसंज्ञकः
vadānyaḥ kuśalo dhīmān dvijadevaparāyaṇaḥ |
indumatīti vikhyātā patnī tasya śubhānanā
||9||वदान्यः कुशलो धीमान् द्विजदेवपरायणः ।
इन्दुमतीति विख्याता पत्नी तस्य शुभानना
pativratā patiprāṇā pativākyaparāyaṇā |
tayoḥ kālena sañjāto guṇavān putra uttamaḥ
||10||पतिव्रता पतिप्राणा पतिवाक्यपरायणा ।
तयोः कालेन सञ्जातो गुणवान् पुत्र उत्तमः
kalyāṇaḥ pradadau dhenūrvastrālaṅkāraṇāni ca |
brāhmaṇebhyo'tha ratnāniṃ kāñcanaṃ bhūridakṣiṇām
||11||कल्याणः प्रददौ धेनूर्वस्त्रालङ्कारणानि च ।
ब्राह्मणेभ्योऽथ रत्नानिं काञ्चनं भूरिदक्षिणाम्
jyotirvidbhirnigaditaṃ nāma cakre sutasya saḥ |
ballāla iti vikhyātaṃ balattvācchubhaṃ tadā
||12||ज्योतिर्विद्भिर्निगदितं नाम चक्रे सुतस्य सः ।
बल्लाल इति विख्यातं बलत्त्वाच्छुभं तदा
sa ca kālena mahatā vayasyaiśca samanvitaḥ |
devapūjārato nityaṃ grāmād bahirayānmudā
||13||स च कालेन महता वयस्यैश्च समन्वितः ।
देवपूजारतो नित्यं ग्रामाद् बहिरयान्मुदा
ekadā te vanaṃ yātā ballālapramukhāḥ sutāḥ |
nānākrīḍāratāḥ snātā upalaṃ sthāpya sundaram
||14||एकदा ते वनं याता बल्लालप्रमुखाः सुताः ।
नानाक्रीडारताः स्नाता उपलं स्थाप्य सुन्दरम्
gaṇeśabuddhyā sampūjya durvāṅkurasupallavaiḥ |
kecid dhyānaratāstasya nāmajāpyaṃ pracakrire
||15||गणेशबुद्ध्या सम्पूज्य दुर्वाङ्कुरसुपल्लवैः ।
केचिद् ध्यानरतास्तस्य नामजाप्यं प्रचक्रिरे
kecicca nanṛtustatra yatheṣṭaṃ devabhaktitaḥ |
kecicca gānakuśalā jagurdevasya tuṣṭaye
||16||केचिच्च ननृतुस्तत्र यथेष्टं देवभक्तितः ।
केचिच्च गानकुशला जगुर्देवस्य तुष्टये
kecicca kāṣṭhaiḥ pallavaiśca maṇḍapaṃ cakrurojasā |
kecid bhittiparīveṣaṃ kecid prāsādamuttamam
||17||केचिच्च काष्ठैः पल्लवैश्च मण्डपं चक्रुरोजसा ।
केचिद् भित्तिपरीवेषं केचिद् प्रासादमुत्तमम्
kecinmānasapūjābhiḥ kecitpuṣpalatādibhiḥ |
dhūpaṃ dīpaṃ ca naivedyaṃ phalatāmbūladakṣiṇāḥ
||18||केचिन्मानसपूजाभिः केचित्पुष्पलतादिभिः ।
धूपं दीपं च नैवेद्यं फलताम्बूलदक्षिणाः
nivedya pupujustasmai mudāparamayāyutāḥ |
kecicca paṇḍitā bhūtvā purāṇānyabruvam̐stathā
||19||निवेद्य पुपुजुस्तस्मै मुदापरमयायुताः ।
केचिच्च पण्डिता भूत्वा पुराणान्यब्रुवँस्तथा
vyācakrurdharmaśāstrāṇi granthānanyām̐śca kecana |
evaṃ devaratāḥ sarve ninyurvai divasānbahūn
||20||व्याचक्रुर्धर्मशास्त्राणि ग्रन्थानन्याँश्च केचन ।
एवं देवरताः सर्वे निन्युर्वै दिवसान्बहून्
na kṣudhā na tṛṣāṃ ko'pi jānād devasya bhaktitaḥ |
ekadā janakāsteṣāṃ kalyāṇavaiśyamanvayuḥ
||21||न क्षुधा न तृषां कोऽपि जानाद् देवस्य भक्तितः ।
एकदा जनकास्तेषां कल्याणवैश्यमन्वयुः
abruvan roṣitāḥ sarve svaballālaṃ nivāraya |
śiśūna sarvān samāhūya vanaṃ yāti dine dine
||22||अब्रुवन् रोषिताः सर्वे स्वबल्लालं निवारय ।
शिशून सर्वान् समाहूय वनं याति दिने दिने
nāyānti prātarāśāya na madhyānhe niśāmukhe |
kṛśā no bālakā jātāḥ svasutaṃ śikṣayādhunā
||23||नायान्ति प्रातराशाय न मध्यान्हे निशामुखे ।
कृशा नो बालका जाताः स्वसुतं शिक्षयाधुना
no ced vayaṃ nibaddhavainaṃ tāḍyāma itaḥ param |
purādhipamathābhyetyaṃ tvāṃ bahiḥ karavāmahe
||24||नो चेद् वयं निबद्धवैनं ताड्याम इतः परम् ।
पुराधिपमथाभ्येत्यं त्वां बहिः करवामहे
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā'śrutapūrvaṃ kadācana |
roṣāveśāt sa kalyāṇo japākusumalocanaḥ
||25||इति तेषां वचः श्रुत्वाऽश्रुतपूर्वं कदाचन ।
रोषावेशात् स कल्याणो जपाकुसुमलोचनः
mahāntaṃ daṇḍamādāya tāḍanārthaṃ sutaṃ yayau |
daṇḍāghātena gatvaiva maṇḍapaṃ prababhañja ha
||26||महान्तं दण्डमादाय ताडनार्थं सुतं ययौ ।
दण्डाघातेन गत्वैव मण्डपं प्रबभञ्ज ह
bālakāśca tataḥ sarve jagmurdaśadiśo nṛpa |
eka eva sa ballālo dṛḍhabhaktyā sthiro'bhavat
||27||बालकाश्च ततः सर्वे जग्मुर्दशदिशो नृप ।
एक एव स बल्लालो दृढभक्त्या स्थिरोऽभवत्
dṛḍhamuṣṭyā sa taṃ dhṛtvā daṇḍenā'tāḍayat bhṛśam |
yathā sarvaśarīrāttu dhārāḥ śoṇitasambhavāḥ
||28||दृढमुष्ट्या स तं धृत्वा दण्डेनाऽताडयत् भृशम् ।
यथा सर्वशरीरात्तु धाराः शोणितसम्भवाः
prādurāsan vāridhārā varṣākāle yathā gire |
cikṣepa dūrataḥ paścād devaṃ sindūrasundaram
||29||प्रादुरासन् वारिधारा वर्षाकाले यथा गिरे ।
चिक्षेप दूरतः पश्चाद् देवं सिन्दूरसुन्दरम्
babandha taṃ sutaṃ vṛkṣe vallīpāśaśatairdṛḍham |
putrasnehaṃ parityajya yamadūta ivāparaḥ
||30||बबन्ध तं सुतं वृक्षे वल्लीपाशशतैर्दृढम् ।
पुत्रस्नेहं परित्यज्य यमदूत इवापरः
mukto dantairna hastābhyāṃ pādābhyāṃ ma yathā bhavet |
uvāca paścāt taṃ putraṃ devastvāṃ mocayiṣyati
||31||मुक्तो दन्तैर्न हस्ताभ्यां पादाभ्यां म यथा भवेत् ।
उवाच पश्चात् तं पुत्रं देवस्त्वां मोचयिष्यति
sa dātā bhojanaṃ pānaṃ gopanaṃ ca kariṣyati |
yadi ced gṛhamāyāsi tadā satyaṃ mariṣyasi
||32||स दाता भोजनं पानं गोपनं च करिष्यति ।
यदि चेद् गृहमायासि तदा सत्यं मरिष्यसि
muniruvāca
vibhajya devālayamāśu yātaḥ kalyāṇavaiśyo'tirūṣā niviṣṭaḥ |
svamandiraṃ badhya vana svaputraṃ daivasya yogādabhavatsuduṣṭaḥ
||33||विभज्य देवालयमाशु यातः कल्याणवैश्योऽतिरूषा निविष्टः ।
स्वमन्दिरं बध्य वन स्वपुत्रं दैवस्य योगादभवत्सुदुष्टः
tasminprayāte sa ca vaiśyaputraḥ śuśoca devaṃ manasā vicintya |
vighnārirityeva kathaṃ nu devanāmā'bhavat sarvajaneṣu gītam
||34||तस्मिन्प्रयाते स च वैश्यपुत्रः शुशोच देवं मनसा विचिन्त्य ।
विघ्नारिरित्येव कथं नु देवनामाऽभवत् सर्वजनेषु गीतम्
duṣṭāṃśca vighnāni na nāśayestvaṃ duṣṭāntakatvena kaśaṃ prasiddhaḥ |
śeṣo'vaniṃ vā savitā'tha dīptiṃ candro'mṛtaṃ vahnirathoṣṇatāṃ ca
||35||दुष्टांश्च विघ्नानि न नाशयेस्त्वं दुष्टान्तकत्वेन कशं प्रसिद्धः ।
शेषोऽवनिं वा सविताऽथ दीप्तिं चन्द्रोऽमृतं वह्निरथोष्णतां च
tyajetsvabhaktānna ca santyajethā vedeṣu śāstreṣu kathaṃ prasiddhiḥ |
evaṃ vilapyā'tha nijaṃ śaśāpa kalyāṇasaṃjñaṃ pitaraṃ suduṣṭam
||36||त्यजेत्स्वभक्तान्न च सन्त्यजेथा वेदेषु शास्त्रेषु कथं प्रसिद्धिः ।
एवं विलप्याऽथ निजं शशाप कल्याणसंज्ञं पितरं सुदुष्टम्
yenedaṃ mama vidhvastaṃ devālayamanuttamam |
gaṇeśamūrtivikṣepaṃ tāḍanaṃ ca mamā'karot
||37||येनेदं मम विध्वस्तं देवालयमनुत्तमम् ।
गणेशमूर्तिविक्षेपं ताडनं च ममाऽकरोत्
sa cāndho badhiraḥ kubjo mūko bhavati niścitam |
yadi me sudṛḍhā bhaktirdviradānana uttamā
||38||स चान्धो बधिरः कुब्जो मूको भवति निश्चितम् ।
यदि मे सुदृढा भक्तिर्द्विरदानन उत्तमा
tadoktaṃ mama satyaṃ syāttasya sarvaṃ mayoditam |
na baddhe bhaktimanasī śakto'sau dehabandhane
||39||तदोक्तं मम सत्यं स्यात्तस्य सर्वं मयोदितम् ।
न बद्धे भक्तिमनसी शक्तोऽसौ देहबन्धने
ananya buddhyā paricintya devaṃ tyajāmi dehaṃ vijane vane'smin |
palāyanaṃ naiva kṛtaṃ yadaiva tadaiva deho'rpita eṣa deve
||40||अनन्य बुद्ध्या परिचिन्त्य देवं त्यजामि देहं विजने वनेऽस्मिन् ।
पलायनं नैव कृतं यदैव तदैव देहोऽर्पित एष देवे
tasyaivaṃ niścayaṃ buddhvā prādurāsīd gajānanaḥ |
brāhmaṇasya svarūpeṇa ballālasya prabhāvataḥ
||41||तस्यैवं निश्चयं बुद्ध्वा प्रादुरासीद् गजाननः ।
ब्राह्मणस्य स्वरूपेण बल्लालस्य प्रभावतः
yathā niśātamo'pāye śrīsūrya udayācale |
tathaiva bandhanānyasya tejasā śithilāni ca
||42||यथा निशातमोऽपाये श्रीसूर्य उदयाचले ।
तथैव बन्धनान्यस्य तेजसा शिथिलानि च
jātāni tata enaṃ sa namaścakre'tha daṇḍavat |
dehasya cārutā jātā na kṣataṃ na ca śoṇitam
||43||जातानि तत एनं स नमश्चक्रेऽथ दण्डवत् ।
देहस्य चारुता जाता न क्षतं न च शोणितम्
jñānaṃ ca nirmalaṃ jātaṃ devadevasya darśanāt |
tuṣṭāva vividhairvākyairyathāmati gajānanam
||44||ज्ञानं च निर्मलं जातं देवदेवस्य दर्शनात् ।
तुष्टाव विविधैर्वाक्यैर्यथामति गजाननम्
ballāla uvāca
tvameva mātā'si pitā'si bandhustvameva kartā'si carācarasya |
nirmāsi duṣṭām̐śca khalām̐śca sādhūn yonau viyonau viniyuṅkṣyathāpi
||45||त्वमेव माताऽसि पिताऽसि बन्धुस्त्वमेव कर्ताऽसि चराचरस्य ।
निर्मासि दुष्टाँश्च खलाँश्च साधून् योनौ वियोनौ विनियुङ्क्ष्यथापि
tvameva dikcakranabhodharābdhigirīndrakālānalavāyurūpaḥ |
ravīndutārāgrahalokapālavarṇendriyārthauṣadhidhāturūpaḥ
||46||त्वमेव दिक्चक्रनभोधराब्धिगिरीन्द्रकालानलवायुरूपः ।
रवीन्दुताराग्रहलोकपालवर्णेन्द्रियार्थौषधिधातुरूपः
muniruvāca
iti stutiṃ samākarṇya suprasanno gajānanaḥ |
āliṅgya nijabhaktaṃ tamuvāca ghananisvanaḥ
||47||इति स्तुतिं समाकर्ण्य सुप्रसन्नो गजाननः ।
आलिङ्ग्य निजभक्तं तमुवाच घननिस्वनः
gajānana uvāca
prāsādo yena bhagno me narake sa patiṣyati |
tava śāpo'pi tasyaivaṃ bhaviṣyati mamājñayā
||48||प्रासादो येन भग्नो मे नरके स पतिष्यति ।
तव शापोऽपि तस्यैवं भविष्यति ममाज्ञया
andho'tha badhiraḥ kubjo mūko'sṛksrāvasaṃyutaḥ |
mama śāpaṃ samāsādya bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||49||अन्धोऽथ बधिरः कुब्जो मूकोऽसृक्स्रावसंयुतः ।
मम शापं समासाद्य भविष्यति न संशयः
pitā samātṛkaṃ cainaṃ kariṣyati gahāt bahiḥ |
anyat te vāñchitaṃ brūhi duṣprāpamapi te dade
||50||पिता समातृकं चैनं करिष्यति गहात् बहिः ।
अन्यत् ते वाञ्छितं ब्रूहि दुष्प्रापमपि ते ददे
muniruvāca
ballālo'thā'bravīddevaṃ tvayi bhaktirdṛḍhā'stu me |
asminkṣetre sthiro bhūtvā lokān rakṣasva vighnataḥ
||51||बल्लालोऽथाऽब्रवीद्देवं त्वयि भक्तिर्दृढाऽस्तु मे ।
अस्मिन्क्षेत्रे स्थिरो भूत्वा लोकान् रक्षस्व विघ्नतः
gaṇeśa uvāca
tvannāmapūrvaṃ mannāma bhaviṣyati jane śubham |
ballālavināyaketi nagare supratiṣṭhitam
||52||त्वन्नामपूर्वं मन्नाम भविष्यति जने शुभम् ।
बल्लालविनायकेति नगरे सुप्रतिष्ठितम्
mayi cittaṃ sthiraṃ te syād bhaktiravyabhicāriṇī |
yātrā mama kariṣyanti nagare pallisaṃjñike
||53||मयि चित्तं स्थिरं ते स्याद् भक्तिरव्यभिचारिणी ।
यात्रा मम करिष्यन्ति नगरे पल्लिसंज्ञिके
bhādrapadaśuklacaturthyāṃ ye teṣāṃ kāmān dadāmyaham
||54||भाद्रपदशुक्लचतुर्थ्यां ये तेषां कामान् ददाम्यहम्
bhṛguruvāca
iti datvā varaṃ devastatraivā'ntaradhīyata |
tato vināyakaṃ sthāpya ballālo brāhmaṇaiḥ saha
||55||इति दत्वा वरं देवस्तत्रैवाऽन्तरधीयत ।
ततो विनायकं स्थाप्य बल्लालो ब्राह्मणैः सह
prāsādaṃ kārayāmāsa nānā śobhāsamanvitam |
viśvāmitra uvāca |
ballālavaināyaketi kathitaṃ te kathānakam
||56||प्रासादं कारयामास नाना शोभासमन्वितम् ।
विश्वामित्र उवाच ।
बल्लालवैनायकेति कथितं ते कथानकम्
yacchrutvā sarvapāpebhyo muktaḥ kāmānavāpnuyāt
||57||यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुक्तः कामानवाप्नुयात्
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe ballālavināyakakathanaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22 ||