kārtavīryopākhyāne ekonāśītitamo'dhyāyaḥ
muniruvāca
upakārastvayā''rambhi sādhuvṛttānusāriṇā |
ātmaghātaṃ puraskṛtvā kāmadhenuṃ tvamicchasi
||1||उपकारस्त्वयाऽऽरम्भि साधुवृत्तानुसारिणा ।
आत्मघातं पुरस्कृत्वा कामधेनुं त्वमिच्छसि
bhrānto'si nṛpa satyaṃ tvamaprāpyaṃ yo'bhivāñchasi |
trailokyanāśajaṃ pāpaṃ tava mūrdhni patiṣyati
||2||भ्रान्तोऽसि नृप सत्यं त्वमप्राप्यं योऽभिवाञ्छसि ।
त्रैलोक्यनाशजं पापं तव मूर्ध्नि पतिष्यति
brahmovāca
iti vākśaraviddho'sau pralayānalasannibhaḥ |
rājā babhūva roṣeṇa mukhādanalamudvaman
||3||इति वाक्शरविद्धोऽसौ प्रलयानलसन्निभः ।
राजा बभूव रोषेण मुखादनलमुद्वमन्
uvāca paramakruddho jamadagniṃ muniṃ tadā |
rājovāca |
na mayā duṣṭavacanaṃ kasyāpi śrūyate śaṭha
||4||उवाच परमक्रुद्धो जमदग्निं मुनिं तदा ।
राजोवाच ।
न मया दुष्टवचनं कस्यापि श्रूयते शठ
kiṃ karomi dvijo'si tvamiti kṣāntaṃ vacaḥ kaṭu |
ka uvāca |
tata utthāya rājā'sau dūtānājñāpya satvaram
||5||किं करोमि द्विजोऽसि त्वमिति क्षान्तं वचः कटु ।
क उवाच ।
तत उत्थाय राजाऽसौ दूतानाज्ञाप्य सत्वरम्
muktvā kīlāt kāmadhenuṃ śīghraṃ yāntu mamāntikam |
āveṣṭayaṃstadā dūtāḥ kāmadhenuṃ tadājñayā
||6||मुक्त्वा कीलात् कामधेनुं शीघ्रं यान्तु ममान्तिकम् ।
आवेष्टयंस्तदा दूताः कामधेनुं तदाज्ञया
phūtkāreṇaiva tasyāste tyaktvā prāṇāndivaṃ yayuḥ |
anyānkrodhānalenāsau rājadūtān dadāha ca
||7||फूत्कारेणैव तस्यास्ते त्यक्त्वा प्राणान्दिवं ययुः ।
अन्यान्क्रोधानलेनासौ राजदूतान् ददाह च
śvāsamārutavegena vyomni vīrāḥ pare'bhraman |
ācchādya maṇḍalaṃ bhānorna prājñāyata kiñcana
||8||श्वासमारुतवेगेन व्योम्नि वीराः परेऽभ्रमन् ।
आच्छाद्य मण्डलं भानोर्न प्राज्ञायत किञ्चन
diśaḥ satimirā jātā vyomāpi na ca bhāsate |
dharākampaḥ samabhavad vṛkṣāḥ petuḥ prakampitāḥ
||9||दिशः सतिमिरा जाता व्योमापि न च भासते ।
धराकम्पः समभवद् वृक्षाः पेतुः प्रकम्पिताः
sainikāśca tato bhītā yānti sarve diśo daśa |
kenacittāḍitā sā gauḥ kaśāghātena dūrataḥ
||10||सैनिकाश्च ततो भीता यान्ति सर्वे दिशो दश ।
केनचित्ताडिता सा गौः कशाघातेन दूरतः
uḍḍīyoḍḍīya sā dhenuradhāvat sainyameva tat |
gajavṛndaṃ yathā siṃho garutmānuragāniva
||11||उड्डीयोड्डीय सा धेनुरधावत् सैन्यमेव तत् ।
गजवृन्दं यथा सिंहो गरुत्मानुरगानिव
hāhākāro mahānāsīd vīrāṇāṃ tatra dhāvatām |
tānuvāca na bhīḥ kāryā kārtavīryo mahābalī
||12||हाहाकारो महानासीद् वीराणां तत्र धावताम् ।
तानुवाच न भीः कार्या कार्तवीर्यो महाबली
mayā dhmāte mudā śaṅkhe bhītā yāsyati mandiram |
kāmadhenuḥ kiyaccāsti paśyantu kautukaṃ mama
||13||मया ध्माते मुदा शङ्खे भीता यास्यति मन्दिरम् ।
कामधेनुः कियच्चास्ति पश्यन्तु कौतुकं मम
tato dadhmau mahāśaṅkhaṃ trailokyaṃ pūrayan ravaiḥ |
na bibhyat kāmadhenustāṃ tāḍayāmāsurojasā
||14||ततो दध्मौ महाशङ्खं त्रैलोक्यं पूरयन् रवैः ।
न बिभ्यत् कामधेनुस्तां ताडयामासुरोजसा
yaṣṭibhirlohanicayaiḥ sarve te rājasevakāḥ |
yatra yatra prahāro'syāḥ śarīre jāyate tataḥ
||15||यष्टिभिर्लोहनिचयैः सर्वे ते राजसेवकाः ।
यत्र यत्र प्रहारोऽस्याः शरीरे जायते ततः
sannaddhāḥ sarvaśastrāḍhyā nānāvīrāḥ viniḥsṛtāḥ |
śakāśca barbarā āsaṃstasyā keśasamudbhavāḥ
||16||सन्नद्धाः सर्वशस्त्राढ्या नानावीराः विनिःसृताः ।
शकाश्च बर्बरा आसंस्तस्या केशसमुद्भवाः
paṭaccarāḥ pādadeśādevaṃ sarvai prajajñire |
nānāyavanajātīyā nānāvīrāstathā'pare
||17||पटच्चराः पाददेशादेवं सर्वै प्रजज्ञिरे ।
नानायवनजातीया नानावीरास्तथाऽपरे
vājivāraṇasaṅghāśca rathino balavattarāḥ |
te caiva yuyudhustatra kārtavīryasya sainikaiḥ
||18||वाजिवारणसङ्घाश्च रथिनो बलवत्तराः ।
ते चैव युयुधुस्तत्र कार्तवीर्यस्य सैनिकैः
nyapatan kārtavīryasya sainikāstaiḥ prahāritāḥ |
apare militāstatra niśi vṛkṣe pataṅgavat
||19||न्यपतन् कार्तवीर्यस्य सैनिकास्तैः प्रहारिताः ।
अपरे मिलितास्तत्र निशि वृक्षे पतङ्गवत्
parasparāghātahatā nipetuḥ śataśo narāḥ |
bhaṅktvā śastraiśca śastrāṇi mallayuddhaṃ pracakrire
||20||परस्पराघातहता निपेतुः शतशो नराः ।
भङ्क्त्वा शस्त्रैश्च शस्त्राणि मल्लयुद्धं प्रचक्रिरे
evaṃ sutumule janye śastreṣu nipatatsu ca |
svīyo vā parakīyo vā na prājñāyata kiñcana
||21||एवं सुतुमुले जन्ये शस्त्रेषु निपतत्सु च ।
स्वीयो वा परकीयो वा न प्राज्ञायत किञ्चन
rajasācchādite sūrye jaghnurevaṃ parasparam |
kolāhalo mahānāsīd hanyatāṃ hanyatāmiti
||22||रजसाच्छादिते सूर्ये जघ्नुरेवं परस्परम् ।
कोलाहलो महानासीद् हन्यतां हन्यतामिति
heṣitairbṛṃhitaiḥkṣveḍairnibiḍo rathanemibhiḥ |
mṛdaṅgatāla veṇūnāṃ bherīṇāṃ ninadairapi
||23||हेषितैर्बृंहितैःक्ष्वेडैर्निबिडो रथनेमिभिः ।
मृदङ्गताल वेणूनां भेरीणां निनदैरपि
evaṃ gavyaiḥ kārtavīryai rathyaśvagajapattibhiḥ |
abhavat sumahad yuddhaṃ bhūtarākṣasabhītidam
||24||एवं गव्यैः कार्तवीर्यै रथ्यश्वगजपत्तिभिः ।
अभवत् सुमहद् युद्धं भूतराक्षसभीतिदम्
pakṣijambūkasukhadaṃ vīrapatnībhayapradam |
keṣāñcijjānunī bhagne keṣāñcicca śirāṃsi ca
||25||पक्षिजम्बूकसुखदं वीरपत्नीभयप्रदम् ।
केषाञ्चिज्जानुनी भग्ने केषाञ्चिच्च शिरांसि च
khaḍgakheṭakabhallānnāṃ śarāṇāṃ dhanuṣāmapi |
bhagnānāṃ na ca saṅkhyā'sti vīrāṇāṃ rathināmapi
||26||खड्गखेटकभल्लान्नां शराणां धनुषामपि ।
भग्नानां न च सङ्ख्याऽस्ति वीराणां रथिनामपि
prapetuḥ kārtavīryasya śeṣā ye sainikāstadā |
pṛṣṭhalagnā yayurgavyā hasanto na ca jaghnire
||27||प्रपेतुः कार्तवीर्यस्य शेषा ये सैनिकास्तदा ।
पृष्ठलग्ना ययुर्गव्या हसन्तो न च जघ्निरे
ninindurmuninā kiṃ vo'niṣṭaṃ kṛtamitīha te |
pūrvadoṣaprasaṅgena rājño jātā sudurmatiḥ
||28||निनिन्दुर्मुनिना किं वोऽनिष्टं कृतमितीह ते ।
पूर्वदोषप्रसङ्गेन राज्ञो जाता सुदुर्मतिः
evaṃ prabhagne sainye sa uttasthau kṛtavīryajaḥ |
hastayorjagṛhe pañca śataṃ bāṇān dhanūṃṣica
||29||एवं प्रभग्ने सैन्ये स उत्तस्थौ कृतवीर्यजः ।
हस्तयोर्जगृहे पञ्च शतं बाणान् धनूंषिच
dattvā bhūmau vāmajānuṃ dhanūṃṣyākṛṣya vegavān |
cikṣepa śarajālaṃ sa gavye sainye mahābhujaḥ
||0||दत्त्वा भूमौ वामजानुं धनूंष्याकृष्य वेगवान् ।
चिक्षेप शरजालं स गव्ये सैन्ये महाभुजः
phalahīnamabhūttasya śarajālaṃ nṛpasya tat |
anīteścaritaṃ tadvad vandhyāyāḥ surataṃ yathā
||31||फलहीनमभूत्तस्य शरजालं नृपस्य तत् ।
अनीतेश्चरितं तद्वद् वन्ध्यायाः सुरतं यथा
punaḥ punarjahau bāṇāṃstāvato rājasattamaḥ |
kāmadhenorna caiko'pi vīro bhagno'bhavattadā
||32||पुनः पुनर्जहौ बाणांस्तावतो राजसत्तमः ।
कामधेनोर्न चैकोऽपि वीरो भग्नोऽभवत्तदा
śarajāle vṛthā yāte santapto'bhūnnṛpastadā |
kva gataṃ mama sāmarthyamiti cintāturo'bhavat
||33||शरजाले वृथा याते सन्तप्तोऽभून्नृपस्तदा ।
क्व गतं मम सामर्थ्यमिति चिन्तातुरोऽभवत्
vyākule na prahartavyamiti sarvaṃ yayurdivam |
kāmadhenurmadā yuktā kiṃ yuddhaṃ laghunā saha
||34||व्याकुले न प्रहर्तव्यमिति सर्वं ययुर्दिवम् ।
कामधेनुर्मदा युक्ता किं युद्धं लघुना सह
gatāyāṃ kāmadhenau sa kārtavīryo muniṃ yayau |
roṣeṇovāca te brahmana kāpaṭyaṃ viditaṃ mayā
||35||गतायां कामधेनौ स कार्तवीर्यो मुनिं ययौ ।
रोषेणोवाच ते ब्रह्मन कापट्यं विदितं मया
na sa vipro'bhimantavyo yasya syātkapaṭaṃ hṛdi |
ityekaṃ bāṇamādāya vivyādha dvijapuṅgavam
||36||न स विप्रोऽभिमन्तव्यो यस्य स्यात्कपटं हृदि ।
इत्येकं बाणमादाय विव्याध द्विजपुङ्गवम्
lagne hṛdi mahābāṇe prāṇatyāgaṃ cakāra saḥ |
reṇukā taṃ nṛpaṃ prāha brahmahatyā vṛthā kṛtā
||37||लग्ने हृदि महाबाणे प्राणत्यागं चकार सः ।
रेणुका तं नृपं प्राह ब्रह्महत्या वृथा कृता
sa ūce raktanayanaḥ krodhāviṣṭo nṛpastu tām |
tūṣṇīṃ tiṣṭha na ced hanmi tvāmapīha munipriye
||38||स ऊचे रक्तनयनः क्रोधाविष्टो नृपस्तु ताम् ।
तूष्णीं तिष्ठ न चेद् हन्मि त्वामपीह मुनिप्रिये
ekaviṃśatibāṇaistāṃ duṣṭo rājā'hanad ruṣā |
sasmāra manasā sā'pi jamadagniṃ muniṃ tadā
||39||एकविंशतिबाणैस्तां दुष्टो राजाऽहनद् रुषा ।
सस्मार मनसा साऽपि जमदग्निं मुनिं तदा
paścāduvāca nṛpatiṃ duṣṭa cāṇḍāla kiṃ kṛtam |
aparādhaṃ vinā kasmādāvāṃ nihatavānasi
||40||पश्चादुवाच नृपतिं दुष्ट चाण्डाल किं कृतम् ।
अपराधं विना कस्मादावां निहतवानसि
tavāpi bhavitā nāśo bhujānāṃ nātra saṃśayaḥ |
śrutvetthaṃ vacanaṃ tasyāstato yāto nṛpastadā
||41||तवापि भविता नाशो भुजानां नात्र संशयः ।
श्रुत्वेत्थं वचनं तस्यास्ततो यातो नृपस्तदा
alpāvaśiṣṭasainyena cintākrānto yayau purīm |
vinnidan hṛdi cātmānaṃ śocaṃśca mṛtasainikān
||42||अल्पावशिष्टसैन्येन चिन्ताक्रान्तो ययौ पुरीम् ।
विन्निदन् हृदि चात्मानं शोचंश्च मृतसैनिकान्
nirutsāho nirudyogo viveśa nijamandiram
||43||निरुत्साहो निरुद्योगो विवेश निजमन्दिरम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe kārtavīryopākhyāne ekonāśītitamo'dhyāyaḥ || 79 ||