ācārādi nirūpaṇannāma tṛtīyo'dhyāyaḥ
sūta uvāca
tata utthāya rājāsa gṛhītvā dakṣiṇekare |
putraṃ viveśa harmyāgraṃ yatra mantrayate sadā
||1||तत उत्थाय राजास गृहीत्वा दक्षिणेकरे ।
पुत्रं विवेश हर्म्याग्रं यत्र मन्त्रयते सदा
yatra siṃhāsanaṃ divyaṃ kāñcanaṃ bahuratnayuk |
muktāpravālaracitaṃ bhātiśakrapadaṃ yathā
||2||यत्र सिंहासनं दिव्यं काञ्चनं बहुरत्नयुक् ।
मुक्ताप्रवालरचितं भातिशक्रपदं यथा
tatrāsatuḥ pitāputrau bhātodvāvapyanekadhā |
pratiratnaṃ gatau yasmātsamudāyavṛtāviva
||3||तत्रासतुः पितापुत्रौ भातोद्वावप्यनेकधा ।
प्रतिरत्नं गतौ यस्मात्समुदायवृताविव
ācāraṃ prathamaṃ prāha nītiṃ nānāvidhāṃ nṛpaḥ |
putrāya karuṇāyukto yaśase svakulasya ca
||4||आचारं प्रथमं प्राह नीतिं नानाविधां नृपः ।
पुत्राय करुणायुक्तो यशसे स्वकुलस्य च
somakānta uvāca
yāmamātrāvaśiṣṭāyāṃ niśāyāṃ jāgṛtaḥ pumān |
tyaktvā śayyāṃ śucisthāne upaviśya gurūṃ smaret
||5||याममात्रावशिष्टायां निशायां जागृतः पुमान् ।
त्यक्त्वा शय्यां शुचिस्थाने उपविश्य गुरूं स्मरेत्
devatāṃ cintayitveṣṭāṃ praṇametstutipūrvakam |
prārthya pṛthvīṃ kṣamasveti pādasparśaṃ jaganmaye
||6||देवतां चिन्तयित्वेष्टां प्रणमेत्स्तुतिपूर्वकम् ।
प्रार्थ्य पृथ्वीं क्षमस्वेति पादस्पर्शं जगन्मये
prātarnamāmi gaṇanāthamaśeṣahetuṃ brahmādidevavaradaṃ sakalāgamāḍhyam |
dharmārthakāmaphaladaṃ janamokṣahetuṃ vācāmagocaramanādimanantarūpam
||7||प्रातर्नमामि गणनाथमशेषहेतुं ब्रह्मादिदेववरदं सकलागमाढ्यम् ।
धर्मार्थकामफलदं जनमोक्षहेतुं वाचामगोचरमनादिमनन्तरूपम्
prātarnamāmikamalāpatimugravīryaṃ nānāvatāranirataṃ nijarakṣaṇāya |
kṣīrābdhivāsamamarādhipabandhumīśaṃ pāpāpahaṃ ripuharaṃ bhava muktihetum
||8||प्रातर्नमामिकमलापतिमुग्रवीर्यं नानावतारनिरतं निजरक्षणाय ।
क्षीराब्धिवासममराधिपबन्धुमीशं पापापहं रिपुहरं भव मुक्तिहेतुम्
prātarnamāmi girijāpatimindumauliṃ vyāghrājināṃvṛtamudastadayaṃmanoje |
nārāyaṇendravaradaṃ surasiddhajuṣṭaṃ sarpāṃ striśūlaḍamarūdadhataṃ purārim
||9||प्रातर्नमामि गिरिजापतिमिन्दुमौलिं व्याघ्राजिनांवृतमुदस्तदयंमनोजे ।
नारायणेन्द्रवरदं सुरसिद्धजुष्टं सर्पां स्त्रिशूलडमरूदधतं पुरारिम्
prātarnamāmi dinanāthamaghāpahāraṃ gāḍhāndhakāraharamuttamalokavandyam |
vedatrayātmakamudastasurārimāyaṃ jñānaikahetumuruśaktimudārabhāvam
||10||प्रातर्नमामि दिननाथमघापहारं गाढान्धकारहरमुत्तमलोकवन्द्यम् ।
वेदत्रयात्मकमुदस्तसुरारिमायं ज्ञानैकहेतुमुरुशक्तिमुदारभावम्
prātarnamāmi girijāṃ bhavabhūtihetuṃ saṃsārasindhu parapārakarīṃ trinetrām |
tattvādikāraṇamudastasurārimāyāṃ māyāmayīṃ suramunīndranutāṃ sureśīm
||11||प्रातर्नमामि गिरिजां भवभूतिहेतुं संसारसिन्धु परपारकरीं त्रिनेत्राम् ।
तत्त्वादिकारणमुदस्तसुरारिमायां मायामयीं सुरमुनीन्द्रनुतां सुरेशीम्
evamanyāṃśca saṃsmṛtya devānmunigaṇāṃstathā |
mānasairūpacāraiśca pūjayitvā kṣamāpayet
||12||एवमन्यांश्च संस्मृत्य देवान्मुनिगणांस्तथा ।
मानसैरूपचारैश्च पूजयित्वा क्षमापयेत्
tato gacchetsodapātro grāmasya naiṛtīṃ diśam |
mṛdaṃ gṛhītvā suśvetāṃ brāhmaṇaḥ kṣatriyoruṇām
||13||ततो गच्छेत्सोदपात्रो ग्रामस्य नैऋतीं दिशम् ।
मृदं गृहीत्वा सुश्वेतां ब्राह्मणः क्षत्रियोरुणाम्
vaiśyaśūdrau tathā śyāmāṃ na nadītīrataḥkhanet |
norvarāyā na valmīkād brāhmaṇāgārataḥ kvacit
||14||वैश्यशूद्रौ तथा श्यामां न नदीतीरतःखनेत् ।
नोर्वराया न वल्मीकाद् ब्राह्मणागारतः क्वचित्
tṛṇādinācchādayitvā dharāṃ mūtrapurīṣayoḥ |
kṛtvotsargaṃ divārātrāvudagdakṣiṇadiṅmukhaḥ
||15||तृणादिनाच्छादयित्वा धरां मूत्रपुरीषयोः ।
कृत्वोत्सर्गं दिवारात्रावुदग्दक्षिणदिङ्मुखः
ādau gudaṃ pramṛjyaiva tṛṇakāṣṭhādinā naraḥ |
pañcavāraṃ mṛdādbhiśca kṣālayettadanantaram
||16||आदौ गुदं प्रमृज्यैव तृणकाष्ठादिना नरः ।
पञ्चवारं मृदाद्भिश्च क्षालयेत्तदनन्तरम्
daśavāraṃ vāmahastaṃ saptavāramubhaukarau |
liṅgatathaikavāraṃ tu vāmahastaṃ trivārataḥ
||17||दशवारं वामहस्तं सप्तवारमुभौकरौ ।
लिङ्गतथैकवारं तु वामहस्तं त्रिवारतः
mūtrotsarge kṣālayīta dvau karau ca dvivārataḥ |
pādausadaikavāraṃ tu gṛhasthasyaivamīritam
||18||मूत्रोत्सर्गे क्षालयीत द्वौ करौ च द्विवारतः ।
पादौसदैकवारं तु गृहस्थस्यैवमीरितम्
vratavān dviguṇaṃ kuryāstriguṇaṃ vanagocaraḥ |
yatiścaturguṇaṃ kuryādrātrāvardhantumaunavān
||19||व्रतवान् द्विगुणं कुर्यास्त्रिगुणं वनगोचरः ।
यतिश्चतुर्गुणं कुर्याद्रात्रावर्धन्तुमौनवान्
ardhaṃ pādaṃ divārātrau śaucaṃ strīśudra eva ca |
tata ācamya kāṣṭhaṃ tu kṣīrakaṇṭakavṛkṣayoḥ
||20||अर्धं पादं दिवारात्रौ शौचं स्त्रीशुद्र एव च ।
तत आचम्य काष्ठं तु क्षीरकण्टकवृक्षयोः
gṛhītvā prārthanāpūrvaṃ dantāñjivhānviśodhayet |
balamojoyaśastejaḥ paśubuddhidhanānica
||21||गृहीत्वा प्रार्थनापूर्वं दन्ताञ्जिव्हान्विशोधयेत् ।
बलमोजोयशस्तेजः पशुबुद्धिधनानिच
medhāṃ brahmadhiyañcaiva tvaṃ me dehi vanaspate |
tataḥ śītajalaiḥ snānaṃ kṛtvā malaharaṃ purā
||22||मेधां ब्रह्मधियञ्चैव त्वं मे देहि वनस्पते ।
ततः शीतजलैः स्नानं कृत्वा मलहरं पुरा
tato mantraiśca gṛhyoktaiḥ sandhyopāsti tataścaret |
japaṃ homaṃñca svādhyāyaṃ tarpaṇaṃ devapūjanam
||23||ततो मन्त्रैश्च गृह्योक्तैः सन्ध्योपास्ति ततश्चरेत् ।
जपं होमंञ्च स्वाध्यायं तर्पणं देवपूजनम्
vaiśvadevaṃ tathātithyaṃ bhojanaṃ dvijasākṣikam |
purāṇaśravaṇaṃ dānaṃ paranindāvivarjanam
||24||वैश्वदेवं तथातिथ्यं भोजनं द्विजसाक्षिकम् ।
पुराणश्रवणं दानं परनिन्दाविवर्जनम्
paropakāraṃ kuryācca dravyaprāṇavacomṛtaiḥ |
paropakāraṃ nokuryādātmastavanameva ca
||25||परोपकारं कुर्याच्च द्रव्यप्राणवचोमृतैः ।
परोपकारं नोकुर्यादात्मस्तवनमेव च
gurudrohaṃ vedanindāṃ nāstikyaṃ pāpasevanam |
abhakṣyabhakṣaṇañcaiva paradāraniṣevaṇam
||26||गुरुद्रोहं वेदनिन्दां नास्तिक्यं पापसेवनम् ।
अभक्ष्यभक्षणञ्चैव परदारनिषेवणम्
svadāravarjanañcaiva kuryādṛtugatiñcaret |
mātāpitṛgurūṇāñca gavāṃśuśrūṣaṇaṃ sadā
||27||स्वदारवर्जनञ्चैव कुर्यादृतुगतिञ्चरेत् ।
मातापितृगुरूणाञ्च गवांशुश्रूषणं सदा
dīnāndhakṛpaṇebhyaśca dadyādannaṃ savastrakam |
prāṇātyaye'pi satyasya tyāgaṃ naiva samācāreta
||28||दीनान्धकृपणेभ्यश्च दद्यादन्नं सवस्त्रकम् ।
प्राणात्ययेऽपि सत्यस्य त्यागं नैव समाचारेत
īśvarānugrahoyeṣāṃ sādhūnāñca prapālanam |
aparādhānusāreṇa dharmaśāstraṃ vilokya ca
||29||ईश्वरानुग्रहोयेषां साधूनाञ्च प्रपालनम् ।
अपराधानुसारेण धर्मशास्त्रं विलोक्य च
pṛṣṭvā vā panḍitāndanḍaṃ kuryānnītiviśāradaḥ |
viśvāso yasya naivasyāttatra no viśvasetkvacit
||30||पृष्ट्वा वा पन्डितान्दन्डं कुर्यान्नीतिविशारदः ।
विश्वासो यस्य नैवस्यात्तत्र नो विश्वसेत्क्वचित्
viśvaste'tyanta viśvāso na kartavyobubhūṣatā |
kṛta vaire'tha viśvaste kadāpi na ca viśvaset
||31||विश्वस्तेऽत्यन्त विश्वासो न कर्तव्योबुभूषता ।
कृत वैरेऽथ विश्वस्ते कदापि न च विश्वसेत्
ṣaḍguṇānāṃ prayogeṇa vardhayedrāṣṭramātmanaḥ |
dānaṃ svaśaktyā kurvīta kṣīṇatāmanyathā vrajet
||32||षड्गुणानां प्रयोगेण वर्धयेद्राष्ट्रमात्मनः ।
दानं स्वशक्त्या कुर्वीत क्षीणतामन्यथा व्रजेत्
pare vyākuliteyānamadhamaṃ paricakṣate |
cāradṛṣṭirdūtavaktraudyadaṇḍo nṛpo bhavet
||33||परे व्याकुलितेयानमधमं परिचक्षते ।
चारदृष्टिर्दूतवक्त्रउद्यदण्डो नृपो भवेत्
daṇḍasyaiva bhayāllokāḥ sve sve dharme vyavasthitāḥ |
anyathā niyamo na syātpārakyaṃ svīyamityadaḥ
||34||दण्डस्यैव भयाल्लोकाः स्वे स्वे धर्मे व्यवस्थिताः ।
अन्यथा नियमो न स्यात्पारक्यं स्वीयमित्यदः
adhamo yadi nindetastuvīta yadi vā kvacit |
nakrudhyennacatuṣyecca kiṃ tayā kiṃ tayā'pi ca
||35||अधमो यदि निन्देतस्तुवीत यदि वा क्वचित् ।
नक्रुध्येन्नचतुष्येच्च किं तया किं तयाऽपि च
pūrvāpakārī yadi ca punarvā śaraṇaṃ vrajet |
pūrvañca dhaniko yaḥ syātparipālyaḥ sadaiva hi
||36||पूर्वापकारी यदि च पुनर्वा शरणं व्रजेत् ।
पूर्वञ्च धनिको यः स्यात्परिपाल्यः सदैव हि
mantraguptiḥ sadākāryā tanmūlaṃ rājyamucyate |
kāmādi ṣaḍripūnhitvā tatonyānvijayīta ca
||37||मन्त्रगुप्तिः सदाकार्या तन्मूलं राज्यमुच्यते ।
कामादि षड्रिपून्हित्वा ततोन्यान्विजयीत च
vṛtticchedaṃ prajocchedaṃ devatocchedameva ca |
ārāmacaityayocchedaṃ na kuryānnṛpasattamaḥ
||38||वृत्तिच्छेदं प्रजोच्छेदं देवतोच्छेदमेव च ।
आरामचैत्ययोच्छेदं न कुर्यान्नृपसत्तमः
parvakāle dadeddānaṃ yaśase tyāgameva ca |
na mitravañcanāṃ kuryātstriṣu gopyaṃ vadennaca
||39||पर्वकाले ददेद्दानं यशसे त्यागमेव च ।
न मित्रवञ्चनां कुर्यात्स्त्रिषु गोप्यं वदेन्नच
ṛṇato brāhmaṇaṃ caiva paṅkato gāṃ samuddharet |
anṛtaṃ na vadet kvāpi satyaṃ kvāpi na hāpayet
||40||ऋणतो ब्राह्मणं चैव पङ्कतो गां समुद्धरेत् ।
अनृतं न वदेत् क्वापि सत्यं क्वापि न हापयेत्
amātyānāṃ prajānāñca bhṛtyānāñcittahṛdbhavet |
brāhmaṇebhyo namaskuryāddevatābhyaḥ sadaiva ca
||41||अमात्यानां प्रजानाञ्च भृत्यानाञ्चित्तहृद्भवेत् ।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कुर्याद्देवताभ्यः सदैव च
sūta uvāca
ityanyadapi śikṣāpya hemakaṇṭhaṃ sutaṃ nṛpaḥ |
ācāraṃ sahadharmeṇa nītiśāstraṃ yathā śrutam
||42||इत्यन्यदपि शिक्षाप्य हेमकण्ठं सुतं नृपः ।
आचारं सहधर्मेण नीतिशास्त्रं यथा श्रुतम्
kṣemaṅkaraṃ rūpavantaṃ vidyādhīśaṃ tathaiva ca |
āhvayāmāsa cāmātyānsumuhūrtaṃ vilokya ca
||43||क्षेमङ्करं रूपवन्तं विद्याधीशं तथैव च ।
आह्वयामास चामात्यान्सुमुहूर्तं विलोक्य च
sambhārānupakalpyaiva nānāsthānagatānnṛpaḥ |
brāhmaṇānvedaviduṣo yajñakarma suniṣṭhitān
||44||सम्भारानुपकल्प्यैव नानास्थानगतान्नृपः ।
ब्राह्मणान्वेदविदुषो यज्ञकर्म सुनिष्ठितान्
rājñothamahatorājapatnīśca suhṛdaḥ svakān |
āhvayāmāsa nṛpatiḥ śreṇīmukhyāṃśca nāgarān
||45||राज्ञोथमहतोराजपत्नीश्च सुहृदः स्वकान् ।
आह्वयामास नृपतिः श्रेणीमुख्यांश्च नागरान्
abhiṣekāvalokāya putrasya ripughātinaḥ |
gaṇeśaṃ pūjayitveṣṭadevatāñca yathāvidhi
||46||अभिषेकावलोकाय पुत्रस्य रिपुघातिनः ।
गणेशं पूजयित्वेष्टदेवताञ्च यथाविधि
vācayitvāsvastyayanaṃ mātṛpūjanapūrvakam |
kṛtvā'bhyudayikaṃ śrāddhaṃ brāhmaṇāṃstarpyacāndhasā
||47||वाचयित्वास्वस्त्ययनं मातृपूजनपूर्वकम् ।
कृत्वाऽभ्युदयिकं श्राद्धं ब्राह्मणांस्तर्प्यचान्धसा
kārayitvā mantraghoṣairabhiṣekaṃ sutasya saḥ |
uvāca somakāntastrīnmantrimukhyā nidaṃ vacaḥ
||48||कारयित्वा मन्त्रघोषैरभिषेकं सुतस्य सः ।
उवाच सोमकान्तस्त्रीन्मन्त्रिमुख्या निदं वचः
rājovāca
mamāyaṃ suta ityeva mamātyābuddhirastuvaḥ |
bhavatāmevahasteṣu suta eṣa nirūpitaḥ
||49||ममायं सुत इत्येव ममात्याबुद्धिरस्तुवः ।
भवतामेवहस्तेषु सुत एष निरूपितः
mamānuśāsanaṃ yadvatkṛtaṃ nītiviśāradaiḥ |
tathāsya śāsanaṃ kāryaṃ śreṇīmukhyasamanvitaiḥ
||50||ममानुशासनं यद्वत्कृतं नीतिविशारदैः ।
तथास्य शासनं कार्यं श्रेणीमुख्यसमन्वितैः
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe ācārādi nirūpaṇannāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||