bhruśuṇḍyupākhyānaṃ nāma saptapañcāśattamo'dhyāyaḥ
śakra uvāca
hanta te kathayiṣyāmi kathāmekāṃ purātanīm |
yathā tenā''pi sādṛśyaṃ gaṇanāthasya bhaktitaḥ
||1||हन्त ते कथयिष्यामि कथामेकां पुरातनीम् ।
यथा तेनाऽऽपि सादृश्यं गणनाथस्य भक्तितः
daṇḍakāraṇya deśeṣu nagare nandurābhidhe |
ekaḥ kaivartako duṣṭo nāmnā nāmaiva viśrutaḥ
||2||दण्डकारण्य देशेषु नगरे नन्दुराभिधे ।
एकः कैवर्तको दुष्टो नाम्ना नामैव विश्रुतः
ābālyāccauryanirato yauvane jārakarmakṛt |
pratyakṣaṃ dṛṣṭivigamāddharate ca śapatyapi
||3||आबाल्याच्चौर्यनिरतो यौवने जारकर्मकृत् ।
प्रत्यक्षं दृष्टिविगमाद्धरते च शपत्यपि
śapathānkurute mithyā parahṛdbhedakārakān |
tato niḥsārito grāmāddyūtamadyarato yataḥ
||4||शपथान्कुरुते मिथ्या परहृद्भेदकारकान् ।
ततो निःसारितो ग्रामाद्द्यूतमद्यरतो यतः
lokairbahirdūrataraṃ girikandarakānane |
sthitaḥ kāntāyuto mārge jaghāna pathikānbahūn
||5||लोकैर्बहिर्दूरतरं गिरिकन्दरकानने ।
स्थितः कान्तायुतो मार्गे जघान पथिकान्बहून्
evaṃ bahudhano jāto nānālaṅkaraṇaiḥ striyam |
bhūṣayāmāsa sasutāṃ toṣayāmāsa māyayā
||6||एवं बहुधनो जातो नानालङ्करणैः स्त्रियम् ।
भूषयामास ससुतां तोषयामास मायया
śastraṃ khaḍgaṃ ca kheṭaṃ ca pāśāndhānuranuttamam |
daṇḍaṃ cobhayato lohaṃ vahanpūrṇe maheṣudhī |
vṛkṣāgre koṭare vāpi sthito mārayate bahūn
||7||शस्त्रं खड्गं च खेटं च पाशान्धानुरनुत्तमम् ।
दण्डं चोभयतो लोहं वहन्पूर्णे महेषुधी ।
वृक्षाग्रे कोटरे वापि स्थितो मारयते बहून्
nānāvidhāni vastūni vāsāṃsyābharaṇāni ca |
gṛhe sañcayate nītvā vikrīṇāti purāntare
||8||नानाविधानि वस्तूनि वासांस्याभरणानि च ।
गृहे सञ्चयते नीत्वा विक्रीणाति पुरान्तरे
yatheṣṭaṃ bhajate nityaṃ viṣayānmandire nije |
evaṃ pāpasamācāro hantyaraṇye paśūnapi
||9||यथेष्टं भजते नित्यं विषयान्मन्दिरे निजे ।
एवं पापसमाचारो हन्त्यरण्ये पशूनपि
ekadā kasyacit pṛṣṭhe dhāvito yojanāvadhi |
sa tu tasmādgato dūraṃ skhalitvā patito bhuvi
||10||एकदा कस्यचित् पृष्ठे धावितो योजनावधि ।
स तु तस्माद्गतो दूरं स्खलित्वा पतितो भुवि
tata utthāya kaṣṭena śanaiḥ śanairyayau khalaḥ |
apaśyatpathi gacchan sa tīrthaṃ gāṇeśvaraṃ śubham
||11||तत उत्थाय कष्टेन शनैः शनैर्ययौ खलः ।
अपश्यत्पथि गच्छन् स तीर्थं गाणेश्वरं शुभम्
akaronmajjanaṃ tatra śramameva vyapohitum |
tato'gacchan svaviṣayaṃ dadarśa pathi mudgalam
||12||अकरोन्मज्जनं तत्र श्रममेव व्यपोहितुम् ।
ततोऽगच्छन् स्वविषयं ददर्श पथि मुद्गलम्
japantaṃ gaṇanāthasya mantraṃ nāmasamanvitam |
khaḍgamudyamya niṣkośaṃ mudgalasyāntikaṃ yayau
||13||जपन्तं गणनाथस्य मन्त्रं नामसमन्वितम् ।
खड्गमुद्यम्य निष्कोशं मुद्गलस्यान्तिकं ययौ
kaivartako nāma nāmā hantuṃ kṛtamatistadā |
jagalustasya śastrāṇi khaḍgo'pi dṛḍhamuṣṭitaḥ
||14||कैवर्तको नाम नामा हन्तुं कृतमतिस्तदा ।
जगलुस्तस्य शस्त्राणि खड्गोऽपि दृढमुष्टितः
anyathā cābhavad buddhistasya duṣṭasya tatkṣaṇāt |
dviradānanabhaktasya mudgalasya prabhāvataḥ
||15||अन्यथा चाभवद् बुद्धिस्तस्य दुष्टस्य तत्क्षणात् ।
द्विरदाननभक्तस्य मुद्गलस्य प्रभावतः
jahāsa munimukhyo'sau dṛṣṭvā taṃ tu tathāvidham |
papraccha saṃyataḥ kasmācchasrāṇi galitāni te
||16||जहास मुनिमुख्योऽसौ दृष्ट्वा तं तु तथाविधम् ।
पप्रच्छ संयतः कस्माच्छस्राणि गलितानि ते
baddhānyapi ca sarvāṇi patitāni kuto vada |
indra uvāca |
gaṇeśatīrthasnānena munerālokanena ca |
jñānavairāgyayukto'sāvabravīn mudgalaṃ vacaḥ
||17||बद्धान्यपि च सर्वाणि पतितानि कुतो वद ।
इन्द्र उवाच ।
गणेशतीर्थस्नानेन मुनेरालोकनेन च ।
ज्ञानवैराग्ययुक्तोऽसावब्रवीन् मुद्गलं वचः
kaivarttaka uvāca
āścaryaṃ paramaṃ manye kuṇḍasnānena me matiḥ |
viparītā'bhavadbrahman viśeṣāddarśanena te
||18||आश्चर्यं परमं मन्ये कुण्डस्नानेन मे मतिः ।
विपरीताऽभवद्ब्रह्मन् विशेषाद्दर्शनेन ते
bālyāt prabhṛti me duṣṭā buddhiḥ pāparatā'bhavat |
asaṅkhyātāni pāpāni kṛtānyadyāvadhi prabho
||19||बाल्यात् प्रभृति मे दुष्टा बुद्धिः पापरताऽभवत् ।
असङ्ख्यातानि पापानि कृतान्यद्यावधि प्रभो
idānīmeva nirviṇṇā matirme tvaprasādataḥ |
nādāsye punaretāni śastrāṇi patitāni me
||20||इदानीमेव निर्विण्णा मतिर्मे त्वप्रसादतः ।
नादास्ये पुनरेतानि शस्त्राणि पतितानि मे
kurū me'nugrahaṃ pūrṇamuddharasva bhavārṇavāt |
sādhavo hyanugṛhṇanti dīnān duṣkṛtino'pi ca
||21||कुरू मेऽनुग्रहं पूर्णमुद्धरस्व भवार्णवात् ।
साधवो ह्यनुगृह्णन्ति दीनान् दुष्कृतिनोऽपि च
na sādhusaṅgamaḥ kvāpi vṛthā dṛṣṭo mahāmune |
yathā śevadhisamparko na dhātuṣu vṛthā bhavet
||22||न साधुसङ्गमः क्वापि वृथा दृष्टो महामुने ।
यथा शेवधिसम्पर्को न धातुषु वृथा भवेत्
śakra uvāca
evamukto mudgalo'sau taṃ jagāda kṛpānvitaḥ |
śaraṇāgatasaṃtyāge smarandoṣaṃ viśeṣataḥ
||23||एवमुक्तो मुद्गलोऽसौ तं जगाद कृपान्वितः ।
शरणागतसंत्यागे स्मरन्दोषं विशेषतः
mudgala uvāca
vidhiprayukte dānādau nādhikāro'sti kutracit |
tathāpi te nāmajapaṃ kathayāmi prasādataḥ
||24||विधिप्रयुक्ते दानादौ नाधिकारोऽस्ति कुत्रचित् ।
तथापि ते नामजपं कथयामि प्रसादतः
gajānanasya paramaṃ sarvasiddhikaraṃ nṛṇām |
tataḥ praṇāmamakarot kaivarto mudgalaṃ munim
||25||गजाननस्य परमं सर्वसिद्धिकरं नृणाम् ।
ततः प्रणाममकरोत् कैवर्तो मुद्गलं मुनिम्
(sa karaṃ sthāpayāmāsa tasya mūrdhnya bhayaṅkaram) gaṇeśāya nama iti nāmamantramupādiśat
||26||(स करं स्थापयामास तस्य मूर्ध्न्य भयङ्करम्) गणेशाय नम इति नाममन्त्रमुपादिशत्
svayaṣṭiṃ ropayāmāsa purastasya dharātale |
uvāca cainaṃ samprītyā yāvadāgamanaṃ mama
||27||स्वयष्टिं रोपयामास पुरस्तस्य धरातले ।
उवाच चैनं सम्प्रीत्या यावदागमनं मम
tāvajjapasva nāmedaṃ yāvadyaṣṭiśca sāṅkurā |
ekāsanagato vāyubhakṣa ekāgramānasaḥ
||28||तावज्जपस्व नामेदं यावद्यष्टिश्च साङ्कुरा ।
एकासनगतो वायुभक्ष एकाग्रमानसः
sāyaṃ prātarjalaṃ dehi yaṣṭimūle nirantaram
||29||सायं प्रातर्जलं देहि यष्टिमूले निरन्तरम्
śakra uvāca
upadiṣṭo mudgalena nāmā kaivartakastadā |
nirāśo jīvite tasthau tasminnantarhite munau
||30||उपदिष्टो मुद्गलेन नामा कैवर्तकस्तदा ।
निराशो जीविते तस्थौ तस्मिन्नन्तर्हिते मुनौ
ekāsanagato'raṇye jajāpa nāmamantrakam |
purodhāya muneṃryaṣṭiṃ vṛkṣacchāyāsamāśritaḥ
||31||एकासनगतोऽरण्ये जजाप नाममन्त्रकम् ।
पुरोधाय मुनेंर्यष्टिं वृक्षच्छायासमाश्रितः
nirāhāro nirīhaśca jitendriyagaṇo vaśī |
evaṃ sahasravarṣānte sā yaṣṭiḥ sāṅkurā'bhavat
||32||निराहारो निरीहश्च जितेन्द्रियगणो वशी ।
एवं सहस्रवर्षान्ते सा यष्टिः साङ्कुराऽभवत्
tataḥ pratīkṣāmakaronmuneṃrāgamanasya yaḥ |
valmīkaveṣṭitatanurlatājālasamanvitaḥ
||33||ततः प्रतीक्षामकरोन्मुनेंरागमनस्य यः ।
वल्मीकवेष्टिततनुर्लताजालसमन्वितः
tato munirmudgalo'pi daivāttaṃ deśamāyayau |
saṃsmāra ca tadā yaṣṭiṃ taṃ ca kaivartakaṃ yadā
||34||ततो मुनिर्मुद्गलोऽपि दैवात्तं देशमाययौ ।
संस्मार च तदा यष्टिं तं च कैवर्तकं यदा
dadarśa bhramamāṇaḥ sa sāṅkurāṃ yaṣṭimuttamām |
valmīkākrānta dehaṃ ca taṃ ca kaivartakaṃ muniḥ
||35||ददर्श भ्रममाणः स साङ्कुरां यष्टिमुत्तमाम् ।
वल्मीकाक्रान्त देहं च तं च कैवर्तकं मुनिः
duścaraṃ munibhiḥ sarvairāsthitaṃ tapa uttamam |
lakṣitaṃ netramātreṇa yatatā muninā tadā
||36||दुश्चरं मुनिभिः सर्वैरास्थितं तप उत्तमम् ।
लक्षितं नेत्रमात्रेण यतता मुनिना तदा
utsādya tasya dehasthaṃ valmīkaṃ munisattamaḥ |
mantritena jalenāsya siṣecāṅgaṃ ca sarvaśaḥ
||37||उत्साद्य तस्य देहस्थं वल्मीकं मुनिसत्तमः ।
मन्त्रितेन जलेनास्य सिषेचाङ्गं च सर्वशः
tadaiva divyadehaṃ taṃ jagāda munisattamaḥ |
prāptavantaṃ gaṇeśasya sārūpyaṃ karayogataḥ
||38||तदैव दिव्यदेहं तं जगाद मुनिसत्तमः ।
प्राप्तवन्तं गणेशस्य सारूप्यं करयोगतः
dvikaraṃ prajapantaṃ ca nāma vaināyakaṃ śubham |
unmīlīte tadā netre muninā bodhitastu saḥ
||39||द्विकरं प्रजपन्तं च नाम वैनायकं शुभम् ।
उन्मीलीते तदा नेत्रे मुनिना बोधितस्तु सः
tasya netrodbhave vahnirvidyudvada gaganaṃ gataḥ |
trilokīmudyato dagdhuṃ muninā vārito yataḥ
||40||तस्य नेत्रोद्भवे वह्निर्विद्युद्वद गगनं गतः ।
त्रिलोकीमुद्यतो दग्धुं मुनिना वारितो यतः
so'pi taṃ munimānamya svaguruṃ karūṇāyutam |
āliliṅga mudā yuktastanayaḥ pitaraṃ yathā
||41||सोऽपि तं मुनिमानम्य स्वगुरुं करूणायुतम् ।
आलिलिङ्ग मुदा युक्तस्तनयः पितरं यथा
upadiṣṭo mudgalena nāma kaivartakastadā |
valmīkāt punarūtpannaṃ mānayāmāsa taṃ sutam
||42||उपदिष्टो मुद्गलेन नाम कैवर्तकस्तदा ।
वल्मीकात् पुनरूत्पन्नं मानयामास तं सुतम्
cakāra nāma karmāsya mudgalo munirādarāt |
bhūmadhyānnirgatā śuṇḍā bhruśuṇḍītitato nṛpa
||43||चकार नाम कर्मास्य मुद्गलो मुनिरादरात् ।
भूमध्यान्निर्गता शुण्डा भ्रुशुण्डीतिततो नृप
ekākṣaraṃ ca mantraṃ ca tasmai prāhātha mudgalaḥ
||44||एकाक्षरं च मन्त्रं च तस्मै प्राहाथ मुद्गलः
varānasmai dadau paścādbhava tvaṃ munisattamaḥ |
indrādidevagandharvaiḥ siddhairarcyatamo bhava
||45||वरानस्मै ददौ पश्चाद्भव त्वं मुनिसत्तमः ।
इन्द्रादिदेवगन्धर्वैः सिद्धैरर्च्यतमो भव
yathā gajānano devo dhyāto dṛṣṭo'ghanāśanaḥ |
tathāhi tvamapi mune bhruśuṇḍiḥ prathito bhava
||46||यथा गजाननो देवो ध्यातो दृष्टोऽघनाशनः ।
तथाहि त्वमपि मुने भ्रुशुण्डिः प्रथितो भव
yasya te darśanaṃ syātsa kṛtakṛtyo bhavennaraḥ |
āyuśca kalpalakṣaṃ te bhavitā mama vākyataḥ
||47||यस्य ते दर्शनं स्यात्स कृतकृत्यो भवेन्नरः ।
आयुश्च कल्पलक्षं ते भविता मम वाक्यतः
evaṃ bahuvidhān tasmai varān yacchati mudgale |
yayurindrādayo draṣṭuṃ munayo nāradādayaḥ
||48||एवं बहुविधान् तस्मै वरान् यच्छति मुद्गले ।
ययुरिन्द्रादयो द्रष्टुं मुनयो नारदादयः
ūcustaṃ praṇipatyaiva bhruśuṇḍe tava darśanāt |
sārthakaṃ janma no vidyā pitarau ca tapo yaśaḥ
||49||ऊचुस्तं प्रणिपत्यैव भ्रुशुण्डे तव दर्शनात् ।
सार्थकं जन्म नो विद्या पितरौ च तपो यशः
tvameva gaṇanātho'si pūjanīyo'si no mune |
sa tu sampūjya tān sarvān praṇamya ca visṛjya ca
||50||त्वमेव गणनाथोऽसि पूजनीयोऽसि नो मुने ।
स तु सम्पूज्य तान् सर्वान् प्रणम्य च विसृज्य च
punaḥ padmāsanagato jajāpaikākṣaraṃ manum |
puro mūrtiṃ pratiṣṭhāpya gaṇeśasya manoharām
||51||पुनः पद्मासनगतो जजापैकाक्षरं मनुम् ।
पुरो मूर्तिं प्रतिष्ठाप्य गणेशस्य मनोहराम्
upacāraiḥ ṣoḍaśabhirapūpujaddinedine |
āśramaśca babhau vāpīsarovṛkṣalatādibhiḥ
||52||उपचारैः षोडशभिरपूपुजद्दिनेदिने ।
आश्रमश्च बभौ वापीसरोवृक्षलतादिभिः
tyaktavairaiḥ siṃhamṛgairnakulairbhujagottamaiḥ |
tato varṣaśatasyānte prasanno'bhūdgajānanaḥ
||53||त्यक्तवैरैः सिंहमृगैर्नकुलैर्भुजगोत्तमैः ।
ततो वर्षशतस्यान्ते प्रसन्नोऽभूद्गजाननः
uvāca matsvarūpastvaṃ kimarthaṃ tapase tapaḥ |
kṛtakṛtyo'si sāyujyamāyuṣo'nte ca lapsyase
||54||उवाच मत्स्वरूपस्त्वं किमर्थं तपसे तपः ।
कृतकृत्योऽसि सायुज्यमायुषोऽन्ते च लप्स्यसे
idaṃ kṣetra suvikhyātaṃ nāmaleti bhaviṣyati |
anuṣṭhānakṛtāmantra nānāsiddhipradaṃ nṛṇām
||55||इदं क्षेत्र सुविख्यातं नामलेति भविष्यति ।
अनुष्ठानकृतामन्त्र नानासिद्धिप्रदं नृणाम्
manmūrtidarśanādatra na punarjanmabhāg bhavet |
aputraśca labhet putrān vidyārthī jñānamāpnuyāt
||56||मन्मूर्तिदर्शनादत्र न पुनर्जन्मभाग् भवेत् ।
अपुत्रश्च लभेत् पुत्रान् विद्यार्थी ज्ञानमाप्नुयात्
śakra uvāca
iti te kathitaṃ sarvaṃ śūrasena nṛpottama |
yatvayā paripṛṣṭaṃ me kimanyacchrotumicchasi
||57||इति ते कथितं सर्वं शूरसेन नृपोत्तम ।
यत्वया परिपृष्टं मे किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe bhruśuṇḍyupākhyānaṃ nāma saptapañcāśattamo'dhyāyaḥ || 57 ||