somakānta varṇananāma prathamo'dhyāyaḥ
oṃ namastasmai gaṇeśāya brahmavidyāpradāyine |
yasyāgastyāyate nāma vighnasāgaraśoṣaṇe ||
ṛṣaya ūcuḥ |
sūta sūta mahāprājña ! vedaśāstraviśārada ! |
sarvavidyānidhe tvatto vaktā'nyo nopalabhyate
||1||ॐ नमस्तस्मै गणेशाय ब्रह्मविद्याप्रदायिने ।
यस्यागस्त्यायते नाम विघ्नसागरशोषणे ॥
ऋषय ऊचुः ।
सूत सूत महाप्राज्ञ ! वेदशास्त्रविशारद ! ।
सर्वविद्यानिधे त्वत्तो वक्ताऽन्यो नोपलभ्यते
janmajanmāntarīyaṃ naḥ sthitaṃ puṇyaṃ mahattaram |
tena sandarśanaṃ jātaṃ sarvajñasya satastava
||2||जन्मजन्मान्तरीयं नः स्थितं पुण्यं महत्तरम् ।
तेन सन्दर्शनं जातं सर्वज्ञस्य सतस्तव
vayaṃ dhanyatamā loke jīvitaṃ naḥ sujīvitam |
pitaro vedaśāstrāṇi tapāṃsyāśrama eva ca
||3||वयं धन्यतमा लोके जीवितं नः सुजीवितम् ।
पितरो वेदशास्त्राणि तपांस्याश्रम एव च
aṣṭādaśapurāṇāni vistarācchrāvitāni naḥ |
anyānyapi hinaḥ śrotumicchāsti dvijasattama
||4||अष्टादशपुराणानि विस्तराच्छ्रावितानि नः ।
अन्यान्यपि हिनः श्रोतुमिच्छास्ति द्विजसत्तम
śaunakeye mahāsatre saktā dvādaśavārṣike |
tvatkathāmṛtapānānno nānyadviśrāmakāraṇam
||5||शौनकेये महासत्रे सक्ता द्वादशवार्षिके ।
त्वत्कथामृतपानान्नो नान्यद्विश्रामकारणम्
sūta uvāca
sādhu pṛṣṭaṃ mahābhāgā bhavadbhiḥ puṇyakarmabhiḥ |
sādhūnāṃ samacittānāṃ matirlokopakāriṇī
||6||साधु पृष्टं महाभागा भवद्भिः पुण्यकर्मभिः ।
साधूनां समचित्तानां मतिर्लोकोपकारिणी
mamāpi paritoṣo'sti kathānāṃ kathane dvijāḥ |
ato'haṃ sādhuvṛttebhyaḥ kathayiṣye viśeṣataḥ
||7||ममापि परितोषोऽस्ति कथानां कथने द्विजाः ।
अतोऽहं साधुवृत्तेभ्यः कथयिष्ये विशेषतः
anyānyupapurāṇāni vartate'ṣṭādaśaiva ca |
gāṇeśaṃ nāradīyaṃ ca nṛsiṃhādinyathāpi ca
||8||अन्यान्युपपुराणानि वर्ततेऽष्टादशैव च ।
गाणेशं नारदीयं च नृसिंहादिन्यथापि च
gaṇeśasya purāṇaṃ yattatrādau kathayāmyaham |
durlabhaṃ śravaṇaṃ yasya martyaloke viśeṣataḥ
||9||गणेशस्य पुराणं यत्तत्रादौ कथयाम्यहम् ।
दुर्लभं श्रवणं यस्य मर्त्यलोके विशेषतः
yasya smaraṇamātreṇa kṛtakṛtyo bhavennaraḥ |
prabhāvamasya gadituṃ neśaḥ śeṣaścaturmukhaḥ
||10||यस्य स्मरणमात्रेण कृतकृत्यो भवेन्नरः ।
प्रभावमस्य गदितुं नेशः शेषश्चतुर्मुखः
saṅkṣepato bravīmyetattathāpi bhavadājñayā |
bahujanmārjitaiḥ puṇyairasya tu śravaṇaṃ bhavet
||11||सङ्क्षेपतो ब्रवीम्येतत्तथापि भवदाज्ञया ।
बहुजन्मार्जितैः पुण्यैरस्य तु श्रवणं भवेत्
pākhaṇḍināṃ nāstikānāṃ na bhavet pāpakarmiṇām |
nityattvānnirguṇatvācca anāditvācca tattvataḥ
||12||पाखण्डिनां नास्तिकानां न भवेत् पापकर्मिणाम् ।
नित्यत्त्वान्निर्गुणत्वाच्च अनादित्वाच्च तत्त्वतः
gaṇeśasya svarūpaṃ na vaktuṃ kenāpi śakyate |
tathāpyupāsanāsaktairnirguṇaṃ tannirūpyate
||13||गणेशस्य स्वरूपं न वक्तुं केनापि शक्यते ।
तथाप्युपासनासक्तैर्निर्गुणं तन्निरूप्यते
oṃkārarūpī bhagavān yo vedādau pratiṣṭhitaḥ |
yaṃ sadā munayo devāḥ smarantīdrādayo hṛdi
||14||ॐकाररूपी भगवान् यो वेदादौ प्रतिष्ठितः ।
यं सदा मुनयो देवाः स्मरन्तीद्रादयो हृदि
yaṃ pūjayanti satataṃ brahmeśānendraviṣṇavaḥ |
yo hetuḥ sarvajagatāṃ sarvakāraṇakāraṇam
||15||यं पूजयन्ति सततं ब्रह्मेशानेन्द्रविष्णवः ।
यो हेतुः सर्वजगतां सर्वकारणकारणम्
yadājñayā kaḥ sṛjate'tha viṣṇuryadājñayā pālanamātanoti |
yadājñayā saṃharate haro'pi yadājñayā sañcarate dineśaḥ
||16||यदाज्ञया कः सृजतेऽथ विष्णुर्यदाज्ञया पालनमातनोति ।
यदाज्ञया संहरते हरोऽपि यदाज्ञया सञ्चरते दिनेशः
yadājñayā vāti samīraṇo'pi yadājñayāpaḥ pravahanti dikṣu |
yadājñayā bhāni patanti bhūmau yadājñayā'gnirjvalati triloke
||17||यदाज्ञया वाति समीरणोऽपि यदाज्ञयापः प्रवहन्ति दिक्षु ।
यदाज्ञया भानि पतन्ति भूमौ यदाज्ञयाऽग्निर्ज्वलति त्रिलोके
tasya yaccaritaṃ guptaṃ kasyāpi na niveditam |
tadahaṃ vaḥ pravakṣyāmi sādaraṃ śrūyatāṃ dvijāḥ
||18||तस्य यच्चरितं गुप्तं कस्यापि न निवेदितम् ।
तदहं वः प्रवक्ष्यामि सादरं श्रूयतां द्विजाः
brahmaṇā kathitaṃ pūrvaṃ vyāsāyāmitatejase |
bhṛgave kathitaṃ tena somakāntāya tena ca
||19||ब्रह्मणा कथितं पूर्वं व्यासायामिततेजसे ।
भृगवे कथितं तेन सोमकान्ताय तेन च
vratairyajñaistapobhiśca dānaistīrthaiśca koṭayaḥ |
bhavanti yeṣāṃ puṇyānāṃ teṣāṃ buddhiḥ prajāyate
||20||व्रतैर्यज्ञैस्तपोभिश्च दानैस्तीर्थैश्च कोटयः ।
भवन्ति येषां पुण्यानां तेषां बुद्धिः प्रजायते
gaṇeśākhyapurāṇasya śravaṇe dvijasattamāḥ |
māyā yeṣāṃ na saṃsāre na dārāpatyabhūmiṣu
||21||गणेशाख्यपुराणस्य श्रवणे द्विजसत्तमाः ।
माया येषां न संसारे न दारापत्यभूमिषु
mayūreśakathāyāṃ te sādarā munisattamāḥ |
śrūyatāmasya mahimā somakāntaprasaṅgataḥ
||22||मयूरेशकथायां ते सादरा मुनिसत्तमाः ।
श्रूयतामस्य महिमा सोमकान्तप्रसङ्गतः
saurāṣṭra devanagare somakānto'bhavannṛpaḥ |
vedaśāstrārthatattvajño dharmaśāstrārthatatparaḥ
||23||सौराष्ट्र देवनगरे सोमकान्तोऽभवन्नृपः ।
वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो धर्मशास्त्रार्थतत्परः
daśanāgasahasrāṇi hayānāṃ dviguṇāni ca |
rathināṃ ṣaṭsahasrāṇi prayāntamanuyānti ca
||24||दशनागसहस्राणि हयानां द्विगुणानि च ।
रथिनां षट्सहस्राणि प्रयान्तमनुयान्ति च
padātayo'pyasaṅkhyātā agniśastradharāstathā |
kodaṇḍadhāriṇaścānye niṣaṅgadvayadhāriṇaḥ
||25||पदातयोऽप्यसङ्ख्याता अग्निशस्त्रधरास्तथा ।
कोदण्डधारिणश्चान्ये निषङ्गद्वयधारिणः
buddhyā bṛhaspatiṃ jigye sampadā dhanadañca yaḥ |
kṣamayā pṛthivīṃ jigye gāmbhīryeṇa mahodadhim
||26||बुद्ध्या बृहस्पतिं जिग्ये सम्पदा धनदञ्च यः ।
क्षमया पृथिवीं जिग्ये गाम्भीर्येण महोदधिम्
sūryācandramasau jigye bhāsā kāntyāca yo nṛpaḥ |
pratāpenā'nalaṃ jigye saundaryeṇa manobhavam
||27||सूर्याचन्द्रमसौ जिग्ये भासा कान्त्याच यो नृपः ।
प्रतापेनाऽनलं जिग्ये सौन्दर्येण मनोभवम्
yasyāmātyāḥ prabalinaḥ pañcāsan dṛḍhavikramāḥ |
nītiśāstrārthatattvajñāḥ pararāṣṭravimardinaḥ
||28||यस्यामात्याः प्रबलिनः पञ्चासन् दृढविक्रमाः ।
नीतिशास्त्रार्थतत्त्वज्ञाः परराष्ट्रविमर्दिनः
rūpavānprathamastatra vidyādhīśastathā'paraḥ |
kṣemaṅkaro jñānagamyaḥ subalaḥ pañcamaḥ smṛtaḥ
||29||रूपवान्प्रथमस्तत्र विद्याधीशस्तथाऽपरः ।
क्षेमङ्करो ज्ञानगम्यः सुबलः पञ्चमः स्मृतः
etairnānāvidhā deśā ākrāntāḥ svaparākramāt |
ete'ti sundarā nānā bhūṣāvastrairalaṅkṛtāḥ
||30||एतैर्नानाविधा देशा आक्रान्ताः स्वपराक्रमात् ।
एतेऽति सुन्दरा नाना भूषावस्त्रैरलङ्कृताः
rājakārya karānityaṃ rājñaḥ priyatamābhṛśam |
tasya rājño'bhavadbhāryā sudharmā guṇaśālinī
||31||राजकार्य करानित्यं राज्ञः प्रियतमाभृशम् ।
तस्य राज्ञोऽभवद्भार्या सुधर्मा गुणशालिनी
tadrūpamavalokyaiva ratirambhātilottamāḥ |
lajjitā na sukhaṃ kvāpi lebhire na ca menire
||32||तद्रूपमवलोक्यैव रतिरम्भातिलोत्तमाः ।
लज्जिता न सुखं क्वापि लेभिरे न च मेनिरे
anekaratnaracite tāṭaṅke kāñcane śubhe |
bibhratīkarṇayoḥ kaṇṭhe niṣkaṃ muktāphalāni ca
||33||अनेकरत्नरचिते ताटङ्के काञ्चने शुभे ।
बिभ्रतीकर्णयोः कण्ठे निष्कं मुक्ताफलानि च
kaṭauratnamayīṃkāñcī tādṛśe nūpūreṃ'ṅghrige |
aṅgulīyānyuttamāni ca karapādāṅgulīṣu ca
||34||कटौरत्नमयींकाञ्ची तादृशे नूपूरेंऽङ्घ्रिगे ।
अङ्गुलीयान्युत्तमानि च करपादाङ्गुलीषु च
vāsāṃsyanekavarṇāni mahārhāṇi sahasraśaḥ |
bhagavadbhajane dāne saktācātithi pūjane
||35||वासांस्यनेकवर्णानि महार्हाणि सहस्रशः ।
भगवद्भजने दाने सक्ताचातिथि पूजने
sevane'harniśaṃ bharturvacane ca ratā sadā |
hemakaṇṭha iti khyātaḥ putro'bhūdanayoḥ śubhaḥ
||36||सेवनेऽहर्निशं भर्तुर्वचने च रता सदा ।
हेमकण्ठ इति ख्यातः पुत्रोऽभूदनयोः शुभः
gajāyutabalo dhīmān vikramī śatrutāpanaḥ |
evamāsītsomakāntaḥ pṛthivyāṃ rājasattamaḥ
||37||गजायुतबलो धीमान् विक्रमी शत्रुतापनः ।
एवमासीत्सोमकान्तः पृथिव्यां राजसत्तमः
sarvān rājño vaśe kṛtvā cakre rājyaṃ dharātale |
nityaṃ dharmarato yajvā dātātyāgī dvijottamāḥ
||38||सर्वान् राज्ञो वशे कृत्वा चक्रे राज्यं धरातले ।
नित्यं धर्मरतो यज्वा दातात्यागी द्विजोत्तमाः
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe somakāntavarṇanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||