nalavrata nirupaṇaṃ nāma dvipañcāśattamo'dhyāyaḥ
pārvatyuvāca
nalenedaṃ kṛtaṃ kasmāt ko nalo vada me pitaḥ |
manoviśrāntimāyāti śaṛṇvantyā me kathānakam
||1||नलेनेदं कृतं कस्मात् को नलो वद मे पितः ।
मनोविश्रान्तिमायाति शृण्वन्त्या मे कथानकम्
himavānuvāca
niṣadheṣu mahārājo nalo nāmā'bhavatpurā |
brahmaṇyo vedavicchūro dānī mānī dhanī muniḥ
||2||निषधेषु महाराजो नलो नामाऽभवत्पुरा ।
ब्रह्मण्यो वेदविच्छूरो दानी मानी धनी मुनिः
rathī khaḍgī śarī cāpī niṣaṅgī kavacī balī |
kṛtāsro devapūjyaśca trilokīgamanaḥ śuciḥ
||3||रथी खड्गी शरी चापी निषङ्गी कवची बली ।
कृतास्रो देवपूज्यश्च त्रिलोकीगमनः शुचिः
śeṣo'pi mūkatāṃ yāti varṇituṃ yadguṇānapi |
na saṅkhyā vidyate'śvānāṃ gajānāṃ rathināṃ tathā
||4||शेषोऽपि मूकतां याति वर्णितुं यद्गुणानपि ।
न सङ्ख्या विद्यतेऽश्वानां गजानां रथिनां तथा
dhānuṣkāṇāṃ śastrabhṛtāṃ agniśastrabhṛtāmapi |
cakampuryadbhayāddevā indrādyāḥ sadigīśvarāḥ
||5||धानुष्काणां शस्त्रभृतां अग्निशस्त्रभृतामपि ।
चकम्पुर्यद्भयाद्देवा इन्द्राद्याः सदिगीश्वराः
damayantīti bhāryā''sīdyasya saundaryamandiram |
damayitvā'khilān brahmā sāraṃ sāraṃ pragṛhya ca
||6||दमयन्तीति भार्याऽऽसीद्यस्य सौन्दर्यमन्दिरम् ।
दमयित्वाऽखिलान् ब्रह्मा सारं सारं प्रगृह्य च
damayantīti vikhyātā yatasteneti nirmitā |
damayantyai trilokastha nārīṇāṃ cārutāmadāt
||7||दमयन्तीति विख्याता यतस्तेनेति निर्मिता ।
दमयन्त्यै त्रिलोकस्थ नारीणां चारुतामदात्
nānālaṅkāra saṃyuktā nānāmaṇivibhūṣitā |
muktāhāralasatkaṇṭhā sadguṇāḍhyā suśobhanā
||8||नानालङ्कार संयुक्ता नानामणिविभूषिता ।
मुक्ताहारलसत्कण्ठा सद्गुणाढ्या सुशोभना
yasyāmātyo mahānāsīt padmahastaḥ parākramī |
buddhayā bṛhaspatisamo nayenāṅgirasā samaḥ
||9||यस्यामात्यो महानासीत् पद्महस्तः पराक्रमी ।
बुद्धया बृहस्पतिसमो नयेनाङ्गिरसा समः
tuṅgatve merusadṛśo gāmbhīrye codadheḥ samaḥ |
kadācidupaviṣṭo'sau nalo rājā mahāmanāḥ
||10||तुङ्गत्वे मेरुसदृशो गाम्भीर्ये चोदधेः समः ।
कदाचिदुपविष्टोऽसौ नलो राजा महामनाः
niṣasāda sabhāgehe nṛpamaṇḍala madhyagaḥ |
nṛtyantyapsarastasya purataścārudarśanāḥ
||11||निषसाद सभागेहे नृपमण्डल मध्यगः ।
नृत्यन्त्यप्सरस्तस्य पुरतश्चारुदर्शनाः
stuvanti vandinastaṃ ca brahmarṣigaṇasaṃyutam |
etasminneva kāle tu gautamau nṛpatiṃ yayau
||12||स्तुवन्ति वन्दिनस्तं च ब्रह्मर्षिगणसंयुतम् ।
एतस्मिन्नेव काले तु गौतमौ नृपतिं ययौ
utthāya sādaraṃ rājñā svāsane viniveśitaḥ |
pūjitaḥ parayā bhaktyā tataḥ papraccha taṃ nalaḥ
||13||उत्थाय सादरं राज्ञा स्वासने विनिवेशितः ।
पूजितः परया भक्त्या ततः पप्रच्छ तं नलः
nala uvāca
svāminnanugṛhītaste darśanena mahāmune |
janma rājyaṃ pitā mātā kulaṃ jīvitamadya me
||14||स्वामिन्ननुगृहीतस्ते दर्शनेन महामुने ।
जन्म राज्यं पिता माता कुलं जीवितमद्य मे
saphalaṃ svāgame hetuṃ vadatūrṇaṃ mahāmune |
gautama uvāca |
mamāsīnmahatī vāñchā draṣṭuṃ te vaibhavaṃ nṛpa
||15||सफलं स्वागमे हेतुं वदतूर्णं महामुने ।
गौतम उवाच ।
ममासीन्महती वाञ्छा द्रष्टुं ते वैभवं नृप
stuvanti devāḥ svargasthā brahmendrahariśūlinaḥ |
dhanyo'si martyalokastho martyairdevaiśca śasyase
||16||स्तुवन्ति देवाः स्वर्गस्था ब्रह्मेन्द्रहरिशूलिनः ।
धन्योऽसि मर्त्यलोकस्थो मर्त्यैर्देवैश्च शस्यसे
nityatṛpto'pyahaṃ tṛptaḥ pūjāṃ dṛṣṭvā ca vaibhavam |
idānīmanujānīhi gamiṣye svāśramaṃ prati
||17||नित्यतृप्तोऽप्यहं तृप्तः पूजां दृष्ट्वा च वैभवम् ।
इदानीमनुजानीहि गमिष्ये स्वाश्रमं प्रति
nṛpa uvāca
vedavedāṅgavidbrahman sarvaśāstrapravartaka |
dayānidhe kṣaṇaṃ sthitvā chindhi me saṃśayaṃ mune
||18||वेदवेदाङ्गविद्ब्रह्मन् सर्वशास्त्रप्रवर्तक ।
दयानिधे क्षणं स्थित्वा छिन्धि मे संशयं मुने
muniruvāca
sādhu pṛṣṭaṃ mahārāja sthito'haṃ snehabhāvataḥ |
nāgā nṛpāśca devāśca yatte nājñāvilaṅghinaḥ
||19||साधु पृष्टं महाराज स्थितोऽहं स्नेहभावतः ।
नागा नृपाश्च देवाश्च यत्ते नाज्ञाविलङ्घिनः
nṛpa uvāca
mamaiva vismayo brahman nirīkṣya vaibhavaṃ svakam |
itthaṃ mamābhavatkena puṇyena tapasā'pi vā
||20||ममैव विस्मयो ब्रह्मन् निरीक्ष्य वैभवं स्वकम् ।
इत्थं ममाभवत्केन पुण्येन तपसाऽपि वा
vada tattvena kaścāhamabhavaṃ pūrvajanmani |
muniruvāca |
gauṇḍadeśātpare deśe pure pippalasaṃjñike
||21||वद तत्त्वेन कश्चाहमभवं पूर्वजन्मनि ।
मुनिरुवाच ।
गौण्डदेशात्परे देशे पुरे पिप्पलसंज्ञिके
tvamāsīḥ kṣatriyaḥ pūrvaṃ daridro jñānavān śuciḥ |
jāyāpatyaiḥ suhṛdbhiśca vākśaraistāḍito bhṛśam
||22||त्वमासीः क्षत्रियः पूर्वं दरिद्रो ज्ञानवान् शुचिः ।
जायापत्यैः सुहृद्भिश्च वाक्शरैस्ताडितो भृशम्
rātrāvapṛṣṭvā sarvāṃstvaṃ nirvedādgahanaṃ vanam |
gatavānvṛkṣavallībhiḥ siṃhavyāghragajairmṛgaiḥ
||23||रात्रावपृष्ट्वा सर्वांस्त्वं निर्वेदाद्गहनं वनम् ।
गतवान्वृक्षवल्लीभिः सिंहव्याघ्रगजैर्मृगैः
sevitaṃ śītalajalaiḥ sarobhirjalajādibhiḥ |
āśramo'tha tvayā'darśi bhramatā bhramatā vane
||25||सेवितं शीतलजलैः सरोभिर्जलजादिभिः ।
आश्रमोऽथ त्वयाऽदर्शि भ्रमता भ्रमता वने
taponidheḥ kauśikasya vedaghoṣanināditaḥ |
tatra gatvā muniṃ taṃ tvaṃ praṇato bhaktibhāvataḥ
||25||तपोनिधेः कौशिकस्य वेदघोषनिनादितः ।
तत्र गत्वा मुनिं तं त्वं प्रणतो भक्तिभावतः
utthāpitaḥ kauśikena dīnānāthadayāvatā |
duḥkhitaṃ tvāṃ viditvā sa āśīrvādamavīvadat
||26||उत्थापितः कौशिकेन दीनानाथदयावता ।
दुःखितं त्वां विदित्वा स आशीर्वादमवीवदत्
gajānano me deveśo bhavitā te śubhaṅkaraḥ |
śrutvā tadāśiṣaṃ saumyāṃ prāpto'si paramāṃ mudam
||27||गजाननो मे देवेशो भविता ते शुभङ्करः ।
श्रुत्वा तदाशिषं सौम्यां प्राप्तोऽसि परमां मुदम्
puṣṭavānasi taṃ vipramupāyaṃ sarvakāmadam |
dāridrayanāśakaṃ rājan bhuktimuktipradaṃ śivam
||28||पुष्टवानसि तं विप्रमुपायं सर्वकामदम् ।
दारिद्रयनाशकं राजन् भुक्तिमुक्तिप्रदं शिवम्
gaṇeśārādhanaṃ tubhyaṃ kathayāmāsa kauśikaḥ |
kauśika uvāca |
vrataṃ kuru gaṇeśasya māsamātraṃ narādhipa
||29||गणेशाराधनं तुभ्यं कथयामास कौशिकः ।
कौशिक उवाच ।
व्रतं कुरु गणेशस्य मासमात्रं नराधिप
kuru mūrtiṃ gaṇeśasya mṛnmayīṃ cārudarśanām |
pūrvokta vidhinā pūjāṃ kuru śaṛṇu kathānakam
||30||कुरु मूर्तिं गणेशस्य मृन्मयीं चारुदर्शनाम् ।
पूर्वोक्त विधिना पूजां कुरु शृणु कथानकम्
dine dine māsamātraṃ tataḥ siddhimavāpsyasi |
muniruvāca |
iti śrutvā kauśikaṃ taṃ papraccha bhūmipaḥ punaḥ
||31||दिने दिने मासमात्रं ततः सिद्धिमवाप्स्यसि ।
मुनिरुवाच ।
इति श्रुत्वा कौशिकं तं पप्रच्छ भूमिपः पुनः
nṛpa uvāca
gajānanaṃ na jānāmi tatsvarūpaṃ vadasva me |
jñātvā taṃ devadeveśaṃ kariṣye vratamuttamam
||32||गजाननं न जानामि तत्स्वरूपं वदस्व मे ।
ज्ञात्वा तं देवदेवेशं करिष्ये व्रतमुत्तमम्
muniruvāca
iti tena kṛte praśne jagāda munisattamaḥ |
anirvācyasvarūpasya parabrahmasvarupiṇaḥ
||33||इति तेन कृते प्रश्ने जगाद मुनिसत्तमः ।
अनिर्वाच्यस्वरूपस्य परब्रह्मस्वरुपिणः
vaikārikasvarupāṇi gajānanakṛtāni tam
||34||वैकारिकस्वरुपाणि गजाननकृतानि तम्
kauśika uvāca
yaḥ kartā sarvalokānāṃ pitā mātā jagadguruḥ |
brahmendraśivaviṣṇūnāṃ dhyeyo yaḥ sa gajānanaḥ
||35||यः कर्ता सर्वलोकानां पिता माता जगद्गुरुः ।
ब्रह्मेन्द्रशिवविष्णूनां ध्येयो यः स गजाननः
muniruvāca
iti śrutvā tu tadvākyaṃ praṇipatya munīśvaram |
anujñātastatastena gato'si nijamandiram
||36||इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं प्रणिपत्य मुनीश्वरम् ।
अनुज्ञातस्ततस्तेन गतोऽसि निजमन्दिरम्
ārabhya śrāvaṇe śuddha caturthyāṃ vratamuttamam |
kṛtavān mṛnmayīṃ mūrtiṃ gaṇeśasya yathoditām
||37||आरभ्य श्रावणे शुद्ध चतुर्थ्यां व्रतमुत्तमम् ।
कृतवान् मृन्मयीं मूर्तिं गणेशस्य यथोदिताम्
sthāne ca vacane maune gamane śayane bhuji |
dhyāyangajānanaṃ devaṃ prāyāḥ siddhimanuttamām
||38||स्थाने च वचने मौने गमने शयने भुजि ।
ध्यायन्गजाननं देवं प्रायाः सिद्धिमनुत्तमाम्
nānāgajarathāśvādyairgodhanairdhanasañcitaiḥ |
dāsīdāsayutaḥ śrīmān jāto vrataprabhāvataḥ
||39||नानागजरथाश्वाद्यैर्गोधनैर्धनसञ्चितैः ।
दासीदासयुतः श्रीमान् जातो व्रतप्रभावतः
dattavānasi dānāni sarvāṇi devatuṣṭaye |
gaṇeśasya mahāmaulyaṃ prāsādaṃ kṛtavānmudā
||40||दत्तवानसि दानानि सर्वाणि देवतुष्टये ।
गणेशस्य महामौल्यं प्रासादं कृतवान्मुदा
bhuktvā bhogān yathākāmaṃ kālena nidhanaṃ gataḥ |
jāto'si niṣadhe deśe nṛpastvaṃ nalanāmakaḥ
||41||भुक्त्वा भोगान् यथाकामं कालेन निधनं गतः ।
जातोऽसि निषधे देशे नृपस्त्वं नलनामकः
atastvayyacalā lakṣmīstrilokījanavandite |
idānīmanujānīhi yatpṛṣṭaṃ tannirūpitam
||42||अतस्त्वय्यचला लक्ष्मीस्त्रिलोकीजनवन्दिते ।
इदानीमनुजानीहि यत्पृष्टं तन्निरूपितम्
himavānuvāca
evaṃ gate gautame tu vrataṃ cakre nalo nṛpaḥ |
tadvākyājjātaviśvāso mūrtiṃ kṛtvā suśobhanām
||43||एवं गते गौतमे तु व्रतं चक्रे नलो नृपः ।
तद्वाक्याज्जातविश्वासो मूर्तिं कृत्वा सुशोभनाम्
śrutvā kathāṃ gaṇeśasya pratyahaṃ pūjya bhaktitaḥ |
alabhat sarvakāmān sa vratasyāsya prabhāvataḥ
||44||श्रुत्वा कथां गणेशस्य प्रत्यहं पूज्य भक्तितः ।
अलभत् सर्वकामान् स व्रतस्यास्य प्रभावतः
iti te kathitaṃ kanye nalenetthaṃ kṛtaṃ vratama |
upadiṣṭaṃ gautamena pūrvajanmakṛtaṃ vratama
||45||इति ते कथितं कन्ये नलेनेत्थं कृतं व्रतम ।
उपदिष्टं गौतमेन पूर्वजन्मकृतं व्रतम
yasya prabhāvaḥ sampūrṇoṃ vaktuṃ kenāpi neṣyate
||46||यस्य प्रभावः सम्पूर्णों वक्तुं केनापि नेष्यते
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe nalavratanirupaṇaṃ nāma dvipañcāśattamo'dhyāyaḥ || 52 ||