gṛtsamadopākhyānaṃ nāma ṣaṭtriṃśattamo'dhyāyaḥ
vyāsa uvāca
śrutaṃ gaṇeśatīrthasya māhātmya kamalāsana |
rūkmāṅgadasya caritaṃ kauṇḍinya puravāsinām
||1||श्रुतं गणेशतीर्थस्य माहात्म्य कमलासन ।
रूक्माङ्गदस्य चरितं कौण्डिन्य पुरवासिनाम्
tathāpi brūhi me brahman mukundācaritaṃ śubham |
brahmovāca |
gate rūkmāṅgade sā tu jajvāla madanāgninā
||2||तथापि ब्रूहि मे ब्रह्मन् मुकुन्दाचरितं शुभम् ।
ब्रह्मोवाच ।
गते रूक्माङ्गदे सा तु जज्वाल मदनाग्निना
dāvāgninā yathā grīṣme mahāvanasthalī suta |
mukundā nālabhaccharma vane śītalamārūte
||3||दावाग्निना यथा ग्रीष्मे महावनस्थली सुत ।
मुकुन्दा नालभच्छर्म वने शीतलमारूते
latāpuṣpamaye sthāne candracandanato'pi ca |
tasyā na rocate hāsyaṃ gītaṃ nṛtyaṃ kathāntaram
||4||लतापुष्पमये स्थाने चन्द्रचन्दनतोऽपि च ।
तस्या न रोचते हास्यं गीतं नृत्यं कथान्तरम्
annaṃ jalaṃ vivhalāpāstaccittāyā munīśvara |
kṣutṛṭ śrameṇa tasyāstu kṣaṇaṃ nidrā samāyayau
||5||अन्नं जलं विव्हलापास्तच्चित्ताया मुनीश्वर ।
क्षुतृट् श्रमेण तस्यास्तु क्षणं निद्रा समाययौ
tāmindro bubudhe kāntā prasuptāṃ vijene vane |
kāmāturāṃ vivhalāṃ ca rūkmāṅgadakṛte suta
||6||तामिन्द्रो बुबुधे कान्ता प्रसुप्तां विजेने वने ।
कामातुरां विव्हलां च रूक्माङ्गदकृते सुत
dhṛtvā rauṅkmāṅgadaṃ rūpaṃ bubhuje kāmukāṃ tu tām |
āliliṅga mudā śakro mukundā jahṛṣe bhṛśam
||7||धृत्वा रौङ्क्माङ्गदं रूपं बुभुजे कामुकां तु ताम् ।
आलिलिङ्ग मुदा शक्रो मुकुन्दा जहृषे भृशम्
sā'pi rūkmāṅgadaṃ taṃ tu cucumbe subhṛśaṃ suta |
so'pi tasyāḥ kucau pīnau mamarda dṛḍhamuṣṭinā
||8||साऽपि रूक्माङ्गदं तं तु चुचुम्बे सुभृशं सुत ।
सोऽपि तस्याः कुचौ पीनौ ममर्द दृढमुष्टिना
vyaṃśukāṃ vyaṃśuko reme niḥśaṅka sa tayā saha |
tataḥ sā lajjamāneva svagṛhaṃ pratyapadyata
||9||व्यंशुकां व्यंशुको रेमे निःशङ्क स तया सह ।
ततः सा लज्जमानेव स्वगृहं प्रत्यपद्यत
indro rūkmāṅgado bhūtastatraivāntardadhe suta |
mene rukmāṅgado bhuktastato garbhaṃ dadhau tu sā
||10||इन्द्रो रूक्माङ्गदो भूतस्तत्रैवान्तर्दधे सुत ।
मेने रुक्माङ्गदो भुक्तस्ततो गर्भं दधौ तु सा
suṣuve navame māsi suvelāyāṃ sutaṃ śubham |
cārusarvānavadyāṅgaṃ rūpeṇa madanātigam
||11||सुषुवे नवमे मासि सुवेलायां सुतं शुभम् ।
चारुसर्वानवद्याङ्गं रूपेण मदनातिगम्
tasya śabdena mahatā dharaṇyā patitasya tu |
sanādaṃ daśadigvṛndamabhūtkhaṃ bhūrasātalam
||12||तस्य शब्देन महता धरण्या पतितस्य तु ।
सनादं दशदिग्वृन्दमभूत्खं भूरसातलम्
pakṣiṇo babhramuḥ sarve uḍḍīyoḍḍīya sarvataḥ |
vācaknaviḥ samāyātastyaktvā svaṃ nityakarma ca
||13||पक्षिणो बभ्रमुः सर्वे उड्डीयोड्डीय सर्वतः ।
वाचक्नविः समायातस्त्यक्त्वा स्वं नित्यकर्म च
mukundācaritaṃ tena naiva buddhaṃ kadācana |
jātakarmādikaṃ sarvaṃ cakāra bhṛṣaharṣitaḥ
||14||मुकुन्दाचरितं तेन नैव बुद्धं कदाचन ।
जातकर्मादिकं सर्वं चकार भृषहर्षितः
dadau dānaṃ yathāśakti brāhmaṇebhyo yathārhataḥ |
daśāhe tu vyatīte sa nāmakarmā'karonmuniḥ
||15||ददौ दानं यथाशक्ति ब्राह्मणेभ्यो यथार्हतः ।
दशाहे तु व्यतीते स नामकर्माऽकरोन्मुनिः
gṛtsamadetyanujñāto jyotiḥśāstraparairdvijaiḥ |
tatastu pañcame'bde'sya vratabandha cakāra ha
||16||गृत्समदेत्यनुज्ञातो ज्योतिःशास्त्रपरैर्द्विजैः ।
ततस्तु पञ्चमेऽब्देऽस्य व्रतबन्ध चकार ह
vedavratāni catvāri cakāra baṭukasya saḥ |
sakṛnnigadamātreṇa gṛhṇāti brahmatejasā
||7||वेदव्रतानि चत्वारि चकार बटुकस्य सः ।
सकृन्निगदमात्रेण गृह्णाति ब्रह्मतेजसा
vedaśāstranidhirjātaḥ svakarmaṃ kuśalo'pi ca |
kadācit sumuhūrte tu pitā vācaknaviḥ sutam
||18||वेदशास्त्रनिधिर्जातः स्वकर्मं कुशलोऽपि च ।
कदाचित् सुमुहूर्ते तु पिता वाचक्नविः सुतम्
gaṇānāṃ tveti ṛṅmantraṃ mahāntamupadiṣṭavān |
uvāca ca mahāmantrau vaidiko'khilasiddhidaḥ
||19||गणानां त्वेति ऋङ्मन्त्रं महान्तमुपदिष्टवान् ।
उवाच च महामन्त्रौ वैदिकोऽखिलसिद्धिदः
āgamokteṣu mantreṣu sarveṣu śreṣṭha eva ca |
dhyātvā gajānanaṃ devaṃ japainaṃ sthiramānasaḥ
||20||आगमोक्तेषु मन्त्रेषु सर्वेषु श्रेष्ठ एव च ।
ध्यात्वा गजाननं देवं जपैनं स्थिरमानसः
parāṃ siddhiṃ samāpyaiva khyātiṃ loke gamiṣyasi |
tato gṛtsamado viprā mantraṃ prāpya piturmukhāt
||21||परां सिद्धिं समाप्यैव ख्यातिं लोके गमिष्यसि ।
ततो गृत्समदो विप्रा मन्त्रं प्राप्य पितुर्मुखात्
anuṣṭhānarato bhūtvā japadhyānaparo'bhavat |
evaṃ bahutithe kāle mahatastapaso muneḥ |
tasmin magadhadeśe yo rājā magadhasaṃjñitaḥ
||22||अनुष्ठानरतो भूत्वा जपध्यानपरोऽभवत् ।
एवं बहुतिथे काले महतस्तपसो मुनेः ।
तस्मिन् मगधदेशे यो राजा मगधसंज्ञितः
cārurūpā mahāmānī dānaśaro'rimardanaḥ |
nānālaṅkāra śobhāḍhyo mahārhāsanasaṃśritaḥ
||23||चारुरूपा महामानी दानशरोऽरिमर्दनः ।
नानालङ्कार शोभाढ्यो महार्हासनसंश्रितः
sudharmāsanago dhīraḥ puruhūta ivāparaḥ |
caturaṅgabalopeto jñānoṃ paṇḍitamānadaḥ
||24||सुधर्मासनगो धीरः पुरुहूत इवापरः ।
चतुरङ्गबलोपेतो ज्ञानों पण्डितमानदः
amātyau dvau jñānanidhī vācaspatyadhiko guṇauḥ |
ambikā nāma bhāryā'sya cārurūpā guṇādhikā
||25||अमात्यौ द्वौ ज्ञाननिधी वाचस्पत्यधिको गुणौः ।
अम्बिका नाम भार्याऽस्य चारुरूपा गुणाधिका
pativratā mahābhāgā śāpānugrahaṇe kṣamā |
tasya rājñaḥ pituśrāddhe samājagmurmamaharṣayaḥ
||26||पतिव्रता महाभागा शापानुग्रहणे क्षमा ।
तस्य राज्ञः पितुश्राद्धे समाजग्मुर्ममहर्षयः
rājñāhūtā vasiṣṭhātripramukhāḥ śrutipāragāḥ |
ākārito gṛtsamadastapasvī śucimānasaḥ
||27||राज्ञाहूता वसिष्ठात्रिप्रमुखाः श्रुतिपारगाः ।
आकारितो गृत्समदस्तपस्वी शुचिमानसः
tataḥ śāstraprasaṅgena prauḍhiṃ gṛtsamado'vadat |
tamatrirdhigdhigityevamabravīn munisannnidhau
||28||ततः शास्त्रप्रसङ्गेन प्रौढिं गृत्समदोऽवदत् ।
तमत्रिर्धिग्धिगित्येवमब्रवीन् मुनिसन्न्निधौ
tapasvīti bhavānmānyo na munistvaṃ yatastava |
janma rūkmāṅgadājjātaṃ rājaputrād vicāraya
||29||तपस्वीति भवान्मान्यो न मुनिस्त्वं यतस्तव ।
जन्म रूक्माङ्गदाज्जातं राजपुत्राद् विचारय
nāsmatsamakṣo pūjārha ito gaccha svamāśramam |
ityatrivacanaṃ śrutvā krodhadīpta iva jvalan
||30||नास्मत्समक्षो पूजार्ह इतो गच्छ स्वमाश्रमम् ।
इत्यत्रिवचनं श्रुत्वा क्रोधदीप्त इव ज्वलन्
dahanniva trilokīṃ sa bhakṣayanniva tānmunīn |
apera tvapalāyanta siṃhaṃ dṛṣṭvā yathā magāḥ
||31||दहन्निव त्रिलोकीं स भक्षयन्निव तान्मुनीन् ।
अपेर त्वपलायन्त सिंहं दृष्ट्वा यथा मगाः
uvāca tatra sadasi vasiṣṭhādin munīnprati |
gṛtsamada uvāca |
yarhi rūkmāṅgadasyāhaṃ na bhaveyaṃ munīśvarāḥ |
tadā śāpāgninā yuṣmānkuryāṃ bhasmāvaśeṣitān
||32||उवाच तत्र सदसि वसिष्ठादिन् मुनीन्प्रति ।
गृत्समद उवाच ।
यर्हि रूक्माङ्गदस्याहं न भवेयं मुनीश्वराः ।
तदा शापाग्निना युष्मान्कुर्यां भस्मावशेषितान्
brahmovāca
ityuktvā tānmunīn sarvān prayayau mātaraṃ prati |
papraccha tāṃ gṛtsamado vada duṣṭe'ti kāmuke
||33||इत्युक्त्वा तान्मुनीन् सर्वान् प्रययौ मातरं प्रति ।
पप्रच्छ तां गृत्समदो वद दुष्टेऽति कामुके
mukunde vada me tāta no cedbhasma bhaviṣyasi |
ākarṇaivaṃ vacastasya cakampe bhṛśavivhalā
||34||मुकुन्दे वद मे तात नो चेद्भस्म भविष्यसि ।
आकर्णैवं वचस्तस्य चकम्पे भृशविव्हला
mukundā mārūteneva kadalī kuṅmalānvitā |
uvāca dīnayā vācā baddhāñjalipuṭā satī
||35||मुकुन्दा मारूतेनेव कदली कुङ्मलान्विता ।
उवाच दीनया वाचा बद्धाञ्जलिपुटा सती
mukundovāca
mṛgayāsakta citto'bhūd bhraṣṭasārtho nṛpottamaḥ |
trailokyasubhago dṛṣṭo mayā rūkmāṅgadaḥ śubhaḥ
||36||मृगयासक्त चित्तोऽभूद् भ्रष्टसार्थो नृपोत्तमः ।
त्रैलोक्यसुभगो दृष्टो मया रूक्माङ्गदः शुभः
anuṣṭhānarate vācaknavau me bhartari priye |
anivāryāḥ striya iti smṛtvā vākyaṃ vidhīritam
||37||अनुष्ठानरते वाचक्नवौ मे भर्तरि प्रिये ।
अनिवार्याः स्त्रिय इति स्मृत्वा वाक्यं विधीरितम्
tasmin nṛpe saktamanā jātā'smi sa pitā tava |
śrutvettha vacanaṃ tasyā maunavān sa yayau muniḥ
||38||तस्मिन् नृपे सक्तमना जाताऽस्मि स पिता तव ।
श्रुत्वेत्थ वचनं तस्या मौनवान् स ययौ मुनिः
lajjayā'dhomukhaḥ śāpamabhyadhājjananīṃ prati |
putra uvāca |
duṣṭe mūḍhe pāparate kānane kaṇṭakī bhava
||39||लज्जयाऽधोमुखः शापमभ्यधाज्जननीं प्रति ।
पुत्र उवाच ।
दुष्टे मूढे पापरते कानने कण्टकी भव
asaṅkhyeya phalā sarve prāṇibhiḥ parivarjitā |
sā'pi śāpaṃ dadau tasmai krodhāviṣṭā sutāya hi
||40||असङ्ख्येय फला सर्वे प्राणिभिः परिवर्जिता ।
साऽपि शापं ददौ तस्मै क्रोधाविष्टा सुताय हि
jananītvamanādṛtya yataḥ śaptā khalu tvayā |
ataḥ śapāmi tvāṃ putra tvattaḥ putro'tidāruṇaḥ
||41||जननीत्वमनादृत्य यतः शप्ता खलु त्वया ।
अतः शपामि त्वां पुत्र त्वत्तः पुत्रोऽतिदारुणः
trailokya bhayado daityo bhaviṣyati mahābalaḥ |
evaṃ śaśapatustau tu mātāputrau parasparam
||42||त्रैलोक्य भयदो दैत्यो भविष्यति महाबलः ।
एवं शशपतुस्तौ तु मातापुत्रौ परस्परम्
ka uvāca
sā tadaiva śarīraṃ tat tyaktvā'bhūd badarī vane |
varjitā pakṣisaṅghātairjārajairaṇḍajairapi
||43||सा तदैव शरीरं तत् त्यक्त्वाऽभूद् बदरी वने ।
वर्जिता पक्षिसङ्घातैर्जारजैरण्डजैरपि
tato'ntarikṣe vāgāsīdindrād gṛtsamado hyabhūt |
sa tu gṛtsamado brahmannanuṣṭhānāya jagmivān
||44||ततोऽन्तरिक्षे वागासीदिन्द्राद् गृत्समदो ह्यभूत् ।
स तु गृत्समदो ब्रह्मन्ननुष्ठानाय जग्मिवान्
idaṃ gṛtsamadākhyānaṃ yaḥ śaṛṇoti narottamaḥ |
na sa saṅkaṭamāpnoti vāñchitaṃ labhate'khilam
||45||इदं गृत्समदाख्यानं यः शृणोति नरोत्तमः ।
न स सङ्कटमाप्नोति वाञ्छितं लभतेऽखिलम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe gṛtsamadopākhyānaṃ nāma ṣaṭtriṃśattamo'dhyāyaḥ || 36 ||