dūrvāmāhātmye saptaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
gaṇā ūcuḥ
ājñaptā tena muninā svābhipretārthasiddhaye |
eka durvāṅkuraṃ gṛhya śakrasannidhimāyayau
||1||आज्ञप्ता तेन मुनिना स्वाभिप्रेतार्थसिद्धये ।
एक दुर्वाङ्कुरं गृह्य शक्रसन्निधिमाययौ
tamuvācā''śrayā śakra dehi me kāñcanaṃ śubham |
yācituṃ tvāṃ samāyātā bhartṛvākyāt sureśvara
||2||तमुवाचाऽऽश्रया शक्र देहि मे काञ्चनं शुभम् ।
याचितुं त्वां समायाता भर्तृवाक्यात् सुरेश्वर
indra uvāca
kimarthaṃ tvamihāyātā yadyājñā preṣitā bhavet |
mayā sampreṣitaṃ syātte jātarūpaṃ svaśaktitaḥ
||3||किमर्थं त्वमिहायाता यद्याज्ञा प्रेषिता भवेत् ।
मया सम्प्रेषितं स्यात्ते जातरूपं स्वशक्तितः
āśrayo vāca
dūrvāṅkurasya tulayā yadbhavet kāñcanaṃ sura |
tat grahīṣye śacībharttarnanyūnaṃ na ca vādhikam
||4||दूर्वाङ्कुरस्य तुलया यद्भवेत् काञ्चनं सुर ।
तत् ग्रहीष्ये शचीभर्त्तर्नन्यूनं न च वाधिकम्
śakra uvāca
dūtaināṃ naya śīghraṃ tvaṃ kuberabhavanaṃ prati |
sa dāsyati suvarṇaṃ ca dūrvāṅkuramitaṃ śubham
||5||दूतैनां नय शीघ्रं त्वं कुबेरभवनं प्रति ।
स दास्यति सुवर्णं च दूर्वाङ्कुरमितं शुभम्
gaṇā ūcuḥ
ājñayā devarājyasya devadūtastayā saha |
prāyāt kuberabhavanaṃ śakrasya vacanāttadā
||6||आज्ञया देवराज्यस्य देवदूतस्तया सह ।
प्रायात् कुबेरभवनं शक्रस्य वचनात्तदा
asyai dūrvāṅkuramitaṃ jātarūpaṃ pradīyatām |
indreṇa preṣitā sādhvī munipatnī mayā saha |
prāpitā bhavanaṃ te'dya yāmi deva namo'stu te
||7||अस्यै दूर्वाङ्कुरमितं जातरूपं प्रदीयताम् ।
इन्द्रेण प्रेषिता साध्वी मुनिपत्नी मया सह ।
प्रापिता भवनं तेऽद्य यामि देव नमोऽस्तु ते
kubera uvāca
atyāścarya mahaṃ manye muniḥ śakrastathā''śrayā |
mohāviṣṭā na jānanti dūrvāṅkuramitaṃ kiyat
||8||अत्याश्चर्य महं मन्ये मुनिः शक्रस्तथाऽऽश्रया ।
मोहाविष्टा न जानन्ति दूर्वाङ्कुरमितं कियत्
kāñcanaṃ tena kiṃ vā syāt bahulaṃ kiṃ na yācitam |
gaṇāḥ ūcūḥ |
evameva dadau tasyai bahulaṃ kāñcanaṃ saha
||9||काञ्चनं तेन किं वा स्यात् बहुलं किं न याचितम् ।
गणाः ऊचूः ।
एवमेव ददौ तस्यै बहुलं काञ्चनं सह
na jagrāha bhayād bharturnyūnādhikaviśaṅkayā |
svarṇakāratulāyāntaṃ durvāṅkūramadhārayat
||10||न जग्राह भयाद् भर्तुर्न्यूनाधिकविशङ्कया ।
स्वर्णकारतुलायान्तं दुर्वाङ्कूरमधारयत्
nābhavat tulayā tasya paryāptaṃ tattu hāṭakam |
vaṇiktulā samānītā tatrāpi nābhavata samam
||11||नाभवत् तुलया तस्य पर्याप्तं तत्तु हाटकम् ।
वणिक्तुला समानीता तत्रापि नाभवत समम्
tailakāratulāyāṃ tu durvāṅkurasamaṃ na ca |
ghaṭo baddhastatastatra hāṭakaṃ dattamekataḥ
||12||तैलकारतुलायां तु दुर्वाङ्कुरसमं न च ।
घटो बद्धस्ततस्तत्र हाटकं दत्तमेकतः
dūrvāṅkuro'paratrāpi yāti patramadhastadā |
anyadanyad dadhauṃ tatra kuberaḥ kāñcanaṃ bahu
||13||दूर्वाङ्कुरोऽपरत्रापि याति पत्रमधस्तदा ।
अन्यदन्यद् दधौं तत्र कुबेरः काञ्चनं बहु
taccāpi nābhavattena samaṃ dūrvāṅkureṇa ca |
sarva kośagataṃ dravyaṃ dattaṃ tena girīndravat
||14||तच्चापि नाभवत्तेन समं दूर्वाङ्कुरेण च ।
सर्व कोशगतं द्रव्यं दत्तं तेन गिरीन्द्रवत्
tathāpi nābhavat sāmyaṃ tena dūrvāṅkureṇa tat |
patnīmāhūyaḥ tāṃ prāha kuberaḥ kautukānvitaḥ
||15||तथापि नाभवत् साम्यं तेन दूर्वाङ्कुरेण तत् ।
पत्नीमाहूयः तां प्राह कुबेरः कौतुकान्वितः
kurū madvākyataḥ subhru ghaṭārohaṇamagrataḥ |
na samaṃ cet samārokṣye nijasattvarirakṣayā
||16||कुरू मद्वाक्यतः सुभ्रु घटारोहणमग्रतः ।
न समं चेत् समारोक्ष्ये निजसत्त्वरिरक्षया
pativratā''jñayā tasya ghaṭamāruruhe tadā |
na samā sā'pi tenāsīt tataḥ sarvāṃ purī dadau
||17||पतिव्रताऽऽज्ञया तस्य घटमारुरुहे तदा ।
न समा साऽपि तेनासीत् ततः सर्वां पुरी ददौ
ghaṭamadhye kubero'sau na cordhvaṃ jāyateṅkuraḥ |
śrutvā dūtamukhādinndro gajārūḍhaḥ samāyayau
||18||घटमध्ये कुबेरोऽसौ न चोर्ध्वं जायतेङ्कुरः ।
श्रुत्वा दूतमुखादिन्न्द्रो गजारूढः समाययौ
svakīyadravyasahito ghaṭamāruruhe svayam |
dūrvāṅkuro na cordhvaṃ sa tathāpi samajāyata
||19||स्वकीयद्रव्यसहितो घटमारुरुहे स्वयम् ।
दूर्वाङ्कुरो न चोर्ध्वं स तथापि समजायत
adhomukho gataścintāṃ kimetaditi cintayan |
viṣṇuṃ haraṃ ca sasmāra tatrārohaṇakāmyayā
||20||अधोमुखो गतश्चिन्तां किमेतदिति चिन्तयन् ।
विष्णुं हरं च सस्मार तत्रारोहणकाम्यया
tatrāgatau sa nagarau ghaṭamāruhatāṃ tadā |
tathāpi nordhvamagamat tadā dūrvāṅkuraṃ sphuṭam
||21||तत्रागतौ स नगरौ घटमारुहतां तदा ।
तथापि नोर्ध्वमगमत् तदा दूर्वाङ्कुरं स्फुटम्
tataste tata utteruḥ śivaviṣṇudhaneśvarāḥ |
varuṇendrāgnimarutaḥ kauṇḍinyamabhito yayuḥ
||22||ततस्ते तत उत्तेरुः शिवविष्णुधनेश्वराः ।
वरुणेन्द्राग्निमरुतः कौण्डिन्यमभितो ययुः
devā devarṣayaścaiva siddhavidyādharoragāḥ |
dinānte samanuprāpte svaṃ nīḍamiva pakṣiṇaḥ
||23||देवा देवर्षयश्चैव सिद्धविद्याधरोरगाः ।
दिनान्ते समनुप्राप्ते स्वं नीडमिव पक्षिणः
namaskṛtya muniṃ sarve procurūdvignacetasaḥ |
sarva ūcuḥ |
vṛjinaṃ vilayaṃ yātaṃ darśanāt tava bho mune
||24||नमस्कृत्य मुनिं सर्वे प्रोचुरूद्विग्नचेतसः ।
सर्व ऊचुः ।
वृजिनं विलयं यातं दर्शनात् तव भो मुने
pūrvapuṇyabhavādagre kalyāṇaṃ no bhaviṣyati |
tava patnyā hṛtaṃ sattvaṃ sarveṣāmadya naḥ sphuṭam
||25||पूर्वपुण्यभवादग्रे कल्याणं नो भविष्यति ।
तव पत्न्या हृतं सत्त्वं सर्वेषामद्य नः स्फुटम्
mahimānaṃ na jānīmo dūrvāṅkurasamudbhavam |
ekadūrvāṅkuratulāṃ trailokyamapi nālabhat
||26||महिमानं न जानीमो दूर्वाङ्कुरसमुद्भवम् ।
एकदूर्वाङ्कुरतुलां त्रैलोक्यमपि नालभत्
gajānanaśirasthasya tvayā bhaktyā'rpitasya ca |
jānīyānmahimānaṃ kaḥ samyak dūrvāṅkurasya ha |
yajñadānavratatapaḥ svādhyāyo'pi na tatsamaḥ
||27||गजाननशिरस्थस्य त्वया भक्त्याऽर्पितस्य च ।
जानीयान्महिमानं कः सम्यक् दूर्वाङ्कुरस्य ह ।
यज्ञदानव्रततपः स्वाध्यायोऽपि न तत्समः
gajānanaikabhaktasya japatastapato'niśam |
tavāpi mahimānaṃ ko jānīyāt sarvadehinaḥ
||28||गजाननैकभक्तस्य जपतस्तपतोऽनिशम् ।
तवापि महिमानं को जानीयात् सर्वदेहिनः
evamuktvā muniṃ sarve pūrvaṃ pūjya gajānanam |
sarve sabhārya pupūjustuṣṭuvurnanṛturjaguḥ
||29||एवमुक्त्वा मुनिं सर्वे पूर्वं पूज्य गजाननम् ।
सर्वे सभार्य पुपूजुस्तुष्टुवुर्ननृतुर्जगुः
na brahmā na hariḥśivendramaruto nāgnirvivasvān yamaḥ |
śeṣo'śeṣakalānidhiśca varuṇo no candramā nāśvinau |
no vācāmadhipo na caiva garūḍo no yakṣarāṭ nāṅgirā |
māhātmyaṃ pariveda deva niyamairajñātarūpasya te
||30||न ब्रह्मा न हरिःशिवेन्द्रमरुतो नाग्निर्विवस्वान् यमः ।
शेषोऽशेषकलानिधिश्च वरुणो नो चन्द्रमा नाश्विनौ ।
नो वाचामधिपो न चैव गरूडो नो यक्षराट् नाङ्गिरा ।
माहात्म्यं परिवेद देव नियमैरज्ञातरूपस्य ते
evaṃ santoṣya sarve te devadevaṃ gajānanam |
muniṃ ca samanujñāpya yayuḥ svaṃ svaṃ niketanam
||31||एवं सन्तोष्य सर्वे ते देवदेवं गजाननम् ।
मुनिं च समनुज्ञाप्य ययुः स्वं स्वं निकेतनम्
āśrayā'pi tato jñātvā dūrvāmāhātmyamuttamam |
viśvastā bhartṛvākye sā dūrvābhiḥ pratyapūjayat
||32||आश्रयाऽपि ततो ज्ञात्वा दूर्वामाहात्म्यमुत्तमम् ।
विश्वस्ता भर्तृवाक्ये सा दूर्वाभिः प्रत्यपूजयत्
vighneśvaraṃ sarvadevaṃ sarvairdūvābhirarcitam |
praṇanāma ca kauṇḍinyaṃ bhartāraṃ satyavādinam
||33||विघ्नेश्वरं सर्वदेवं सर्वैर्दूवाभिरर्चितम् ।
प्रणनाम च कौण्डिन्यं भर्तारं सत्यवादिनम्
uvā ca suprasannā sā svātmānaṃ nindatī bhṛśam |
āśrayovāca |
mādṛśī naiva duṣṭā'sti yāte vākye sasaṃśayā
||34||उवा च सुप्रसन्ना सा स्वात्मानं निन्दती भृशम् ।
आश्रयोवाच ।
मादृशी नैव दुष्टाऽस्ति याते वाक्ये ससंशया
viśeṣaviduṣā svāmin viśeṣaviduṣā tvayā |
samyak kṛtaṃ mama vibho sarvabhūtadayāvatā
||35||विशेषविदुषा स्वामिन् विशेषविदुषा त्वया ।
सम्यक् कृतं मम विभो सर्वभूतदयावता
tat kṣamasvāparādhaṃ me tvāmahaṃ śaraṇāgatā |
tataḥ prātaḥ samutthāya dūrvāmādāya satvarau
||36||तत् क्षमस्वापराधं मे त्वामहं शरणागता ।
ततः प्रातः समुत्थाय दूर्वामादाय सत्वरौ
snātvā devaṃ samabhyarcya dūrvārpaṇamakurvatām |
ananyabhaktyā jñātvā tau dūrvāmāhātmyamuttamam
||37||स्नात्वा देवं समभ्यर्च्य दूर्वार्पणमकुर्वताम् ।
अनन्यभक्त्या ज्ञात्वा तौ दूर्वामाहात्म्यमुत्तमम्
sāyaṃ prātardevadevaṃ pūjayantau nirantaram |
tyaktvā yajña vrataṃ dānaṃ jñātvā devo gajānanaḥ
||38||सायं प्रातर्देवदेवं पूजयन्तौ निरन्तरम् ।
त्यक्त्वा यज्ञ व्रतं दानं ज्ञात्वा देवो गजाननः
kṛpayā parayā''viṣṭaḥ svadhāma pratyapādayat |
gaṇāḥ ūcuḥ |
agādhaṃ varṇitaṃ dūrvāmāhātmyamidamuttamam
||39||कृपया परयाऽऽविष्टः स्वधाम प्रत्यपादयत् ।
गणाः ऊचुः ।
अगाधं वर्णितं दूर्वामाहात्म्यमिदमुत्तमम्
aśeṣavarṇane śeṣo neśo naiśau harīśvarau |
trailokyaṃ tulayā yasyāḥ patreṇaivā''bhavat samam
||40||अशेषवर्णने शेषो नेशो नैशौ हरीश्वरौ ।
त्रैलोक्यं तुलया यस्याः पत्रेणैवाऽऽभवत् समम्
dūrvetismaraṇāt pāpaṃ trividhaṃ vilayaṃ vrajet |
tatsmṛtau smaryate devo yataḥ so'pi gajānanaḥ
||41||दूर्वेतिस्मरणात् पापं त्रिविधं विलयं व्रजेत् ।
तत्स्मृतौ स्मर्यते देवो यतः सोऽपि गजाननः
iti cintāmaṇikṣetramahimā varṇitaḥ sphuṭam |
śravaṇāt kīrtanāt dhyānād bhuktimuktiphalapradaḥ
||42||इति चिन्तामणिक्षेत्रमहिमा वर्णितः स्फुटम् ।
श्रवणात् कीर्तनात् ध्यानाद् भुक्तिमुक्तिफलप्रदः
etasmāt kāraṇād yānaṃ trayāṇāṃ preṣitaṃ śubham |
rāsabhasya mukhād dūrvā gatā deve vṛṣasya ca
||43||एतस्मात् कारणाद् यानं त्रयाणां प्रेषितं शुभम् ।
रासभस्य मुखाद् दूर्वा गता देवे वृषस्य च
cāṇḍālyā śītanāśāya tvānītā tṛṇabhārataḥ |
vāyunā prabalenāpi gatā dūrvā gajānane
||44||चाण्डाल्या शीतनाशाय त्वानीता तृणभारतः ।
वायुना प्रबलेनापि गता दूर्वा गजानने
yatastasya priyā dūrvā santuṣṭo'sau vināyakaḥ |
niṣpāpatvāt trayāṇāṃ sa sānnidhyaṃ dattavānnijam
||45||यतस्तस्य प्रिया दूर्वा सन्तुष्टोऽसौ विनायकः ।
निष्पापत्वात् त्रयाणां स सान्निध्यं दत्तवान्निजम्
gandhamātreṇa dūrvāyāḥ santuṣṭo jāyate vibhuḥ |
prasaṅgena tu bhaktyā vā kiṃ punarmastakārpaṇāt
||46||गन्धमात्रेण दूर्वायाः सन्तुष्टो जायते विभुः ।
प्रसङ्गेन तु भक्त्या वा किं पुनर्मस्तकार्पणात्
brahmovāca
iti dūta mukhād rājñā sa śruto mahimā tadā |
dūrvāyā munibhiḥ sarvairna dṛṣṭoṃ na ca saṃśrutaḥ
||47||इति दूत मुखाद् राज्ञा स श्रुतो महिमा तदा ।
दूर्वाया मुनिभिः सर्वैर्न दृष्टों न च संश्रुतः
snātvā dūrvāṅkurān gṛhya pupūjuste vināyakam |
sevakāścāpi durvābhirānarcuḥ śrīgajānanam
||48||स्नात्वा दूर्वाङ्कुरान् गृह्य पुपूजुस्ते विनायकम् ।
सेवकाश्चापि दुर्वाभिरानर्चुः श्रीगजाननम्
āsan sarve divyadehāstejasā sūryavarcasaḥ |
śaṛṇvanto devavādyānāṃ nānārāvān samantataḥ
||49||आसन् सर्वे दिव्यदेहास्तेजसा सूर्यवर्चसः ।
शृण्वन्तो देववाद्यानां नानारावान् समन्ततः
vimānavaramārūḍhā divyavastrānulepinaḥ |
yātā vaināyakaṃ dhāma kecit tadrūpadhāriṇaḥ
||50||विमानवरमारूढा दिव्यवस्त्रानुलेपिनः ।
याता वैनायकं धाम केचित् तद्रूपधारिणः
narā nāgarikāḥ kecidāgatāstaṃ mahotsavam |
draṣṭuṃ dūrvābhirānarcurekaviṃśatibhiḥ pṛthak
||51||नरा नागरिकाः केचिदागतास्तं महोत्सवम् ।
द्रष्टुं दूर्वाभिरानर्चुरेकविंशतिभिः पृथक्
bhuktvāṃ bhogāṃśca te sarve gāṇeśaṃsthānamāgaman |
vimānaṃ cāpi calitamūrdhvaṃ tat puṇyapuñjataḥ
||52||भुक्त्वां भोगांश्च ते सर्वे गाणेशंस्थानमागमन् ।
विमानं चापि चलितमूर्ध्वं तत् पुण्यपुञ्जतः
tasmād gaṇeśabhaktena kāryaṃ dūrvābhirarcanam |
na karoti naro yastu pramodāt tābhirarcanam
||53||तस्माद् गणेशभक्तेन कार्यं दूर्वाभिरर्चनम् ।
न करोति नरो यस्तु प्रमोदात् ताभिरर्चनम्
sa cāṇḍālastu vijñeyo narakān prāpnuyād bahūn |
na tanmukhaṃ nirīkṣeta kadācidapi mānavaḥ
||54||स चाण्डालस्तु विज्ञेयो नरकान् प्राप्नुयाद् बहून् ।
न तन्मुखं निरीक्षेत कदाचिदपि मानवः
yastu dūrvābhirarcet taṃ devadevaṃ gajānanam |
tasya darśanato'nyo'pi pāpaḥ śuddhimavāpnuyāt
||55||यस्तु दूर्वाभिरर्चेत् तं देवदेवं गजाननम् ।
तस्य दर्शनतोऽन्योऽपि पापः शुद्धिमवाप्नुयात्
alābhe bahūdūrvāṇāmekayaivā'bhipūjayet |
tenāpi koṭiguṇitā kṛtā pūjā na saṃśayaḥ
||56||अलाभे बहूदूर्वाणामेकयैवाऽभिपूजयेत् ।
तेनापि कोटिगुणिता कृता पूजा न संशयः
brahmovāca
iti nānāvidho rājan mahimā kathitastava |
setihāsastu dūrvāṇāṃ śravaṇāt pāpanāśanaḥ
||57||इति नानाविधो राजन् महिमा कथितस्तव ।
सेतिहासस्तु दूर्वाणां श्रवणात् पापनाशनः
nākhyeyo duṣṭabuddhestu priye putre nivedayet |
indra uvāca |
iti brahmamukhācchrutvā paramākhyānamuttamam
||58||नाख्येयो दुष्टबुद्धेस्तु प्रिये पुत्रे निवेदयेत् ।
इन्द्र उवाच ।
इति ब्रह्ममुखाच्छ्रुत्वा परमाख्यानमुत्तमम्
nananda paramaprīto nanāma kamalāsanam |
tadājñayā yayau sthānaṃ svakīyaṃ vismayānvitaḥ
||59||ननन्द परमप्रीतो ननाम कमलासनम् ।
तदाज्ञया ययौ स्थानं स्वकीयं विस्मयान्वितः
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe dūrvāmāhātmyaṃ nāma saptaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 67 ||