kādambapura gata varṇanaṃ nāma paṃñcatriśattamo'dhyāyaḥ
vyāsa uvāca
devarṣau tu gate tasminnṛpaḥ kimakarot tadā |
rūkmāṅgado me kathaya kathāmetāṃ manoramām
||1||देवर्षौ तु गते तस्मिन्नृपः किमकरोत् तदा ।
रूक्माङ्गदो मे कथय कथामेतां मनोरमाम्
brahmovāca
kṛtvopadeśaṃ sumahāntamevaṃ gate munau nārada nāmni putra |
rukmāṅgado harṣayuto dadarśa senāṃ svakīyāṃ caturaṅgiṇītām
||2||कृत्वोपदेशं सुमहान्तमेवं गते मुनौ नारद नाम्नि पुत्र ।
रुक्माङ्गदो हर्षयुतो ददर्श सेनां स्वकीयां चतुरङ्गिणीताम्
tayā'pi dṛṣṭo nṛpatirvirupo yaḥ svarṇakāntī ratibhartṛrupaḥ |
āsīt puretthaṃ kathameṣa jātaḥ saṃśayya papraccha nṛpaṃ nimittam
||3||तयाऽपि दृष्टो नृपतिर्विरुपो यः स्वर्णकान्ती रतिभर्तृरुपः ।
आसीत् पुरेत्थं कथमेष जातः संशय्य पप्रच्छ नृपं निमित्तम्
senānya ūcuḥ
girīnvanāni sarito bhrāntvā ca vayamāgataḥ |
kṣuttuṭparītā rājendra tvaddarśanasamutsukāḥ
||4||गिरीन्वनानि सरितो भ्रान्त्वा च वयमागतः ।
क्षुत्तुट्परीता राजेन्द्र त्वद्दर्शनसमुत्सुकाः
pade pade prapaśyantaḥ samprāptāste padāmbujam |
imāmavasthāṃ dṛṣṭvā te duḥkhādduḥkhataraṃ gatāḥ
||5||पदे पदे प्रपश्यन्तः सम्प्राप्तास्ते पदाम्बुजम् ।
इमामवस्थां दृष्ट्वा ते दुःखाद्दुःखतरं गताः
kiṃ nimittamabhūt tannaḥ kathayasva nṛpottama |
nṛpa uvāca |
ahamagre samāyātastṛṣitaḥ kṣudhitaśca ha
||6||किं निमित्तमभूत् तन्नः कथयस्व नृपोत्तम ।
नृप उवाच ।
अहमग्रे समायातस्तृषितः क्षुधितश्च ह
apaśyaṃ purataḥ śīghraṃ vācaknavigṛhāśramam |
tatra gatvā mayā dṛṣṭvā tasya patnī śubhānanā
||7||अपश्यं पुरतः शीघ्रं वाचक्नविगृहाश्रमम् ।
तत्र गत्वा मया दृष्ट्वा तस्य पत्नी शुभानना
nāmnā mukundeti śubhā yācitā sā jalaṃ mayā |
sā tu duṣṭā svairiṇī ca māmuvācā'śubhaṃ vacaḥ
||8||नाम्ना मुकुन्देति शुभा याचिता सा जलं मया ।
सा तु दुष्टा स्वैरिणी च मामुवाचाऽशुभं वचः
rati kuru mayā sārdhaṃ no cecchāpaṃ dadāmi te |
nirākṛtā mayā sā tu balācchuddhena cetasā
||9||रति कुरु मया सार्धं नो चेच्छापं ददामि ते ।
निराकृता मया सा तु बलाच्छुद्धेन चेतसा
tadbhartari gate snātuṃ sā māṃ duṣṭā'śapad ruṣā |
tatastu vṛkṣamule'hamupaviṣṭo hi duḥkhitaḥ
||10||तद्भर्तरि गते स्नातुं सा मां दुष्टाऽशपद् रुषा ।
ततस्तु वृक्षमुलेऽहमुपविष्टो हि दुःखितः
prabhāvāt pūrvapuṇyasya dṛṣṭavān nāradaṃ munim |
tena me kathito'riṣṭanāśako vidhirūttamaḥ
||11||प्रभावात् पूर्वपुण्यस्य दृष्टवान् नारदं मुनिम् ।
तेन मे कथितोऽरिष्टनाशको विधिरूत्तमः
cintāmaṇikṣetragato gaṇeśatīrthasaṃśritaḥ |
mahimā kathitastena tasya tīrthasya vistarāt
||12||चिन्तामणिक्षेत्रगतो गणेशतीर्थसंश्रितः ।
महिमा कथितस्तेन तस्य तीर्थस्य विस्तरात्
tatra snānaṃ samākhyātaṃ muninā divyacakṣuṣā |
ataḥ snātuṃ gamiṣyāmi svadoṣasyā'panuttaye
||13||तत्र स्नानं समाख्यातं मुनिना दिव्यचक्षुषा ।
अतः स्नातुं गमिष्यामि स्वदोषस्याऽपनुत्तये
yāntu sarve mayā sārddhaṃ tatra snātuṃ yadīcchatha |
snātvā dattvā yathāśakti sampūjya ca vināyakam
||14||यान्तु सर्वे मया सार्द्धं तत्र स्नातुं यदीच्छथ ।
स्नात्वा दत्त्वा यथाशक्ति सम्पूज्य च विनायकम्
pūtāstayoḥ prabhāveṇa yāsyāmaḥ svapuraṃ tataḥ |
ka uvāca |
iti te niścayaṃ buddhvā jagmū rājapuraḥsarāḥ |
dṛṣṭvā tīrthaṃ gaṇeśākhyaṃ divyadeho babhau nṛpaḥ
||15||पूतास्तयोः प्रभावेण यास्यामः स्वपुरं ततः ।
क उवाच ।
इति ते निश्चयं बुद्ध्वा जग्मू राजपुरःसराः ।
दृष्ट्वा तीर्थं गणेशाख्यं दिव्यदेहो बभौ नृपः
taptakāñcanavarṇābho yathāpūrvaṃ munīśvara |
tato rukmāṅgado mene nāradoktamṛtaṃ vacaḥ
||16||तप्तकाञ्चनवर्णाभो यथापूर्वं मुनीश्वर ।
ततो रुक्माङ्गदो मेने नारदोक्तमृतं वचः
tatra snātvā dadau dānānyanekāni nṛpastadā |
rukmāṅgado brāhmaṇebhyo mudā paramayā yutaḥ
||17||तत्र स्नात्वा ददौ दानान्यनेकानि नृपस्तदा ।
रुक्माङ्गदो ब्राह्मणेभ्यो मुदा परमया युतः
vināyakaṃ pūjayitvā tejorāśiṃ dadarśa saḥ |
vimānamarkapratimaṃ brāhmaṇāḥ sevakāśca te
||18||विनायकं पूजयित्वा तेजोराशिं ददर्श सः ।
विमानमर्कप्रतिमं ब्राह्मणाः सेवकाश्च ते
vināyakagaṇairjuṣṭamapsaraḥ kinnarairyutam |
natvā nṛpastān papraccha ke yūyaṃ kuta āgatāḥ
||19||विनायकगणैर्जुष्टमप्सरः किन्नरैर्युतम् ।
नत्वा नृपस्तान् पप्रच्छ के यूयं कुत आगताः
dūtāḥ kasya kimatrāsti kāryaṃ tad brūta sādaram |
brahmovāca |
śrutvā nṛpati vākyāni mañjulāni vimānagāḥ
||20||दूताः कस्य किमत्रास्ति कार्यं तद् ब्रूत सादरम् ।
ब्रह्मोवाच ।
श्रुत्वा नृपति वाक्यानि मञ्जुलानि विमानगाः
dūtā vināyakasyocurdhanyo'si nṛpasattama |
yena te sarvabhāvena dhyātaścintāmaṇiḥ prabhuḥ
||21||दूता विनायकस्योचुर्धन्योऽसि नृपसत्तम ।
येन ते सर्वभावेन ध्यातश्चिन्तामणिः प्रभुः
tīrthayātrā kṛtā samyag dānaṃ datvā yathāvidhi |
cintāmaṇiḥ pūjitaśca kṛtakṛtyo'si sāmpratam
||22||तीर्थयात्रा कृता सम्यग् दानं दत्वा यथाविधि ।
चिन्तामणिः पूजितश्च कृतकृत्योऽसि साम्प्रतम्
cintitasya pradānād hi cintāmaṇirayaṃ smṛtaḥ |
vayaṃ ca kṛtakṛtyāḥ smo darśanāt tava suvrata
||23||चिन्तितस्य प्रदानाद् हि चिन्तामणिरयं स्मृतः ।
वयं च कृतकृत्याः स्मो दर्शनात् तव सुव्रत
mahimānaṃ na jānīmastava bhakternṛpottama |
kāyena vacasā buddhyā jīvasyāpyarpaṇena ca
||24||महिमानं न जानीमस्तव भक्तेर्नृपोत्तम ।
कायेन वचसा बुद्ध्या जीवस्याप्यर्पणेन च
ārādhitāstvayā devaḥ sarva brahmāṇḍanāyakaḥ |
vināyakastasya dūtāstena ca preṣitā nṛpa
||25||आराधितास्त्वया देवः सर्व ब्रह्माण्डनायकः ।
विनायकस्तस्य दूतास्तेन च प्रेषिता नृप
utsukaḥ sa uvācā'smān madbhaktaṃ śīghrayāyinaḥ |
rukmāṅgadaṃ vimānena ānayantu mamāntikam
||26||उत्सुकः स उवाचाऽस्मान् मद्भक्तं शीघ्रयायिनः ।
रुक्माङ्गदं विमानेन आनयन्तु ममान्तिकम्
iti śrutvā vayaṃ yātā ārohasva nabhogamam |
yāhi śīghrataraṃ deva sahā'smābhirvināyakam
||27||इति श्रुत्वा वयं याता आरोहस्व नभोगमम् ।
याहि शीघ्रतरं देव सहाऽस्माभिर्विनायकम्
brahmovāca
iti śrutvā vacasteṣāmāha rūkmāṅgado nṛpaḥ |
kvā'haṃ mandamatirdūtāḥ kva cākhaṇḍitavigrahaḥ
||28||इति श्रुत्वा वचस्तेषामाह रूक्माङ्गदो नृपः ।
क्वाऽहं मन्दमतिर्दूताः क्व चाखण्डितविग्रहः
aprameyo'pratarkyaśca cinmātro vibhuravyayaḥ |
sargasthityapyayānāṃ yaḥ kāraṇaṃ kāraṇātigaḥ
||29||अप्रमेयोऽप्रतर्क्यश्च चिन्मात्रो विभुरव्ययः ।
सर्गस्थित्यप्ययानां यः कारणं कारणातिगः
tasyādaro mayi kathaṃ na jāne tīrthajaṃ phalam |
janmāntaragataṃ kiṃ me phalitaṃ puṇyamuttamam
||30||तस्यादरो मयि कथं न जाने तीर्थजं फलम् ।
जन्मान्तरगतं किं मे फलितं पुण्यमुत्तमम्
tena vo darśanaṃ jātamagre'tiphaladaṃ śubham |
yūyaṃ dhanyatarā yeṣāṃ pratyakṣo'harniśaṃ vibhuḥ
||31||तेन वो दर्शनं जातमग्रेऽतिफलदं शुभम् ।
यूयं धन्यतरा येषां प्रत्यक्षोऽहर्निशं विभुः
ityuktvā pūjayāmāsa natvā caraṇapaṅkajam |
prārthayāmāsa sarvāṃstānpitā mama nṛpottamaḥ |
brahmaṇyaḥ satyavādī ca bhīmo bhīmaparākramaḥ
||32||इत्युक्त्वा पूजयामास नत्वा चरणपङ्कजम् ।
प्रार्थयामास सर्वांस्तान्पिता मम नृपोत्तमः ।
ब्रह्मण्यः सत्यवादी च भीमो भीमपराक्रमः
vinā taṃ kathamāyāmi mānaraṃ cāruhāsinīm |
tayā''pyārādhito devo devadevo vināyakaḥ
||33||विना तं कथमायामि मानरं चारुहासिनीम् ।
तयाऽऽप्याराधितो देवो देवदेवो विनायकः
janmāvadhi na cānyaṃ sā manute devantāntaram |
dūta uvāca |
evaṃ cettarhi tīrtho'smin kuru snānaṃ tayorapi |
śreyastasmai ca tasyai ca pitre mātre pradīyatām
||35||जन्मावधि न चान्यं सा मनुते देवन्तान्तरम् ।
दूत उवाच ।
एवं चेत्तर्हि तीर्थोऽस्मिन् कुरु स्नानं तयोरपि ।
श्रेयस्तस्मै च तस्यै च पित्रे मात्रे प्रदीयताम्
tatastāvapi neṣyāmo vimānavaramāsthitau
||36||ततस्तावपि नेष्यामो विमानवरमास्थितौ
brahmovāca
iti tadvacanaṃ śrutvā kṛtvā pratikṛtiṃ kuśaiḥ |
kuśo'si kuśaputro'si brahmaṇā nirmitaḥ purā
||37||इति तद्वचनं श्रुत्वा कृत्वा प्रतिकृतिं कुशैः ।
कुशोऽसि कुशपुत्रोऽसि ब्रह्मणा निर्मितः पुरा
tvayi snāte tu sa snāto yasyedaṃ granthibandhanam |
evaṃ mantraṃ samuccārya sarveṣāmānupūrvaśaḥ
||38||त्वयि स्नाते तु स स्नातो यस्येदं ग्रन्थिबन्धनम् ।
एवं मन्त्रं समुच्चार्य सर्वेषामानुपूर्वशः
grāmyāṇāṃ sarvalokānāṃ cakre snānavidhiṃ nṛpaḥ |
cintāmaṇikṣetragate tīrthe gaṇeśasaṃjñake
||39||ग्राम्याणां सर्वलोकानां चक्रे स्नानविधिं नृपः ।
चिन्तामणिक्षेत्रगते तीर्थे गणेशसंज्ञके
tato rukmāṅgado rājā sabalo dūtavākyataḥ |
vimānavaramārūhya kauṇḍinyaṃ puramāyayau
||40||ततो रुक्माङ्गदो राजा सबलो दूतवाक्यतः ।
विमानवरमारूह्य कौण्डिन्यं पुरमाययौ
vādyaghoṣairbrahmaghoṣairgandharvāpsarasāṃ ravaiḥ |
nāditaṃ gaganaṃ tena vimānena diśo daśa
||41||वाद्यघोषैर्ब्रह्मघोषैर्गन्धर्वाप्सरसां रवैः ।
नादितं गगनं तेन विमानेन दिशो दश
mātāpitṛbhyāṃ pradadau śreyo rukmāṅgado nṛpaḥ |
sarveṣāmeva lokānāṃ snānaśreyo vināyake
||42||मातापितृभ्यां प्रददौ श्रेयो रुक्माङ्गदो नृपः ।
सर्वेषामेव लोकानां स्नानश्रेयो विनायके
dattamātre tu kauśeyasnānaje śreyasi dhruvam |
vināyakājñayā'nyāni vimānāni samāyayuḥ
||43||दत्तमात्रे तु कौशेयस्नानजे श्रेयसि ध्रुवम् ।
विनायकाज्ञयाऽन्यानि विमानानि समाययुः
pratyekaṃ te samāruḍhā ekaikaṃ gaganecaram |
evaṃ rukmāṅgado bhīmastanmātā cāruhāsinī
||44||प्रत्येकं ते समारुढा एकैकं गगनेचरम् ।
एवं रुक्माङ्गदो भीमस्तन्माता चारुहासिनी
sarve lokā yayustatra yatra devo vināyakaḥ |
evaṃ tannagaraṃ sarvamābālaśvapacāvadhi
||45||सर्वे लोका ययुस्तत्र यत्र देवो विनायकः ।
एवं तन्नगरं सर्वमाबालश्वपचावधि
puṇyād gaṇeśatīrthasya snānajāt svargatiṃ gatam |
ka uvāca |
iti te kathitaṃ sarvaṃ yadyat pṛṣṭaṃ tvayā mune
||46||पुण्याद् गणेशतीर्थस्य स्नानजात् स्वर्गतिं गतम् ।
क उवाच ।
इति ते कथितं सर्वं यद्यत् पृष्टं त्वया मुने
cintāmaṇikṣetragataṃ māhātmyaṃ tīrthasambhavam |
yaḥ śaṛṇoti naro bhaktyā so'pi tadgatimāpnuyāt
||47||चिन्तामणिक्षेत्रगतं माहात्म्यं तीर्थसम्भवम् ।
यः शृणोति नरो भक्त्या सोऽपि तद्गतिमाप्नुयात्
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe kādambapuragatavarṇanaṃ nāma paṃñcatriśattamo'dhyāyaḥ || 35 ||