rājopadeśakathanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ
sūta uvāca
tato bhṛguḥ kṣaṇaṃ dhyātvāṃ punastaṃ prāha bhūpatim |
atyanta vivhalo duḥkha vīkṣya tatpūrvakarmajam
||1||ततो भृगुः क्षणं ध्यात्वां पुनस्तं प्राह भूपतिम् ।
अत्यन्त विव्हलो दुःख वीक्ष्य तत्पूर्वकर्मजम्
bhṛguruvāca
kva pāpanikarāste tu kvopāyāḥ kathitā mayā |
tathā'pyekaṃ bravīmi tvāmupāyamaghanāśanam
||2||क्व पापनिकरास्ते तु क्वोपायाः कथिता मया ।
तथाऽप्येकं ब्रवीमि त्वामुपायमघनाशनम्
gaṇeśasya purāṇantvaṃ śroṣyase yadi satvaram |
tadaiva mokṣyase duḥkhasāgarānnātra saṃśayaḥ
||3||गणेशस्य पुराणन्त्वं श्रोष्यसे यदि सत्वरम् ।
तदैव मोक्ष्यसे दुःखसागरान्नात्र संशयः
ityuktvāṃ taṃ gaṇeśasya nāmāṣṭaśatamuttam |
japtvā jalaṃ mantrayitvā siṣeca nṛpatiṃ tadā
||4||इत्युक्त्वां तं गणेशस्य नामाष्टशतमुत्तम् ।
जप्त्वा जलं मन्त्रयित्वा सिषेच नृपतिं तदा
siktamātre jale tena tannāsārandhrato laghuḥ |
kṛṣṇāsyaḥ prāpa tadbhūmau vavṛdhe tatkṣaṇādasau
||5||सिक्तमात्रे जले तेन तन्नासारन्ध्रतो लघुः ।
कृष्णास्यः प्राप तद्भूमौ ववृधे तत्क्षणादसौ
saptatālapramāṇo'bhūd vyāditāsyo bhayaṅkaraḥ |
karālajivho raktākṣo dīrghabāhurjaṭādharaḥ
||6||सप्ततालप्रमाणोऽभूद् व्यादितास्यो भयङ्करः ।
करालजिव्हो रक्ताक्षो दीर्घबाहुर्जटाधरः
mukhādurū vamannagniṃ kṣaṇācca pūyaśoṇite |
netrāṇāmandhatāṃ kurvannandhakāra ivāparaḥ
||7||मुखादुरू वमन्नग्निं क्षणाच्च पूयशोणिते ।
नेत्राणामन्धतां कुर्वन्नन्धकार इवापरः
ālokya dudruvuḥ sarve tadāśramanivāsinaḥ |
daṃṣṭrārāvairdaśadiśaḥ pūrayantaṃ tamadbhutam
||8||आलोक्य दुद्रुवुः सर्वे तदाश्रमनिवासिनः ।
दंष्ट्रारावैर्दशदिशः पूरयन्तं तमद्भुतम्
apṛcchat taṃ dvijavarastatsamakṣaṃ tu pūruṣam |
vidvānapīti ko'sitvaṃ nāma te kiṃ vadasva me
||9||अपृच्छत् तं द्विजवरस्तत्समक्षं तु पूरुषम् ।
विद्वानपीति कोऽसित्वं नाम ते किं वदस्व मे
pratyuvāca muniṃ taṃ tu paripṛṣṭo dvijena saḥ |
prāṇimātraśarīrastho nāmnā'haṃ pāpapūruṣaḥ
||10||प्रत्युवाच मुनिं तं तु परिपृष्टो द्विजेन सः ।
प्राणिमात्रशरीरस्थो नाम्नाऽहं पापपूरुषः
tvanmantrajalapātena ni|
sṛto rājadehataḥ |
kṣudhāturo bhakṣyamīhe dehi mahayaṃ na cet tadā
||11||त्वन्मन्त्रजलपातेन नि।
सृतो राजदेहतः ।
क्षुधातुरो भक्ष्यमीहे देहि महयं न चेत् तदा
bhakṣayiṣye mune lokān somakānta tavāgrataḥ |
vada me vasatiṃ ramyāmito niḥsāritasyaca
||12||भक्षयिष्ये मुने लोकान् सोमकान्त तवाग्रतः ।
वद मे वसतिं रम्यामितो निःसारितस्यच
tatastu bahirabhyetya tamuvāca muniḥ punaḥ |
asmin rasāle sarale virase vasa koṭare
||13||ततस्तु बहिरभ्येत्य तमुवाच मुनिः पुनः ।
अस्मिन् रसाले सरले विरसे वस कोटरे
galitānica patrāṇi bhakṣayasva mamājñayā |
nocet tvāṃ bhasmasāt kuryāṃ nānṛtaṃ me vaco'dhama
||14||गलितानिच पत्राणि भक्षयस्व ममाज्ञया ।
नोचेत् त्वां भस्मसात् कुर्यां नानृतं मे वचोऽधम
sūta uvāca
iti tanmuni vākyānte śuṣkaṃ sa vṛkṣamaspṛśat |
bhasmasādabhavadvṛkṣo dvijāstatsparśamātrataḥ
||15||इति तन्मुनि वाक्यान्ते शुष्कं स वृक्षमस्पृशत् ।
भस्मसादभवद्वृक्षो द्विजास्तत्स्पर्शमात्रतः
muneḥ sandarśanādbhītastasmin bhasmanyalīyataḥ |
tasmin vilīne sa muniḥ somakāntaṃ punarjagau
||16||मुनेः सन्दर्शनाद्भीतस्तस्मिन् भस्मन्यलीयतः ।
तस्मिन् विलीने स मुनिः सोमकान्तं पुनर्जगौ
bhṛguruvāca
purāṇaśravaṇād yatte jātaṃ puṇyaṃ nṛpottama |
ayaṃ yāvaccyūtatarūratra cottiṣṭhate punaḥ
||17||पुराणश्रवणाद् यत्ते जातं पुण्यं नृपोत्तम ।
अयं यावच्च्यूततरूरत्र चोत्तिष्ठते पुनः
tāvatsampādayāsmiṃstadbhasmanyeva dine dine |
vivṛddhe'smiṃstarau rājanniṣpāpastvaṃ bhaviṣyasi
||18||तावत्सम्पादयास्मिंस्तद्भस्मन्येव दिने दिने ।
विवृद्धेऽस्मिंस्तरौ राजन्निष्पापस्त्वं भविष्यसि
rājovāca
gaṇeśasya purāṇaṃ yannadṛṣṭaṃ na ca vai śrutam |
kutra tallabhyate brahman vyākartā tasya vā mune
||19||गणेशस्य पुराणं यन्नदृष्टं न च वै श्रुतम् ।
कुत्र तल्लभ्यते ब्रह्मन् व्याकर्ता तस्य वा मुने
muniruvāca
brahmaṇā kathitaṃ pūrvaṃ vedavyāsāya dhīmate |
vyāsācca viditaṃ mahyaṃ purāṇaṃ pāpanāśanam
||20||ब्रह्मणा कथितं पूर्वं वेदव्यासाय धीमते ।
व्यासाच्च विदितं मह्यं पुराणं पापनाशनम्
ahaṃ teca pravakṣyāmi tīrthe snānaṃ samācara |
śroṣye purāṇamitica saṅkalpaṃ kurū suvrata
||21||अहं तेच प्रवक्ष्यामि तीर्थे स्नानं समाचर ।
श्रोष्ये पुराणमितिच सङ्कल्पं कुरू सुव्रत
sūta uvāca
bhṛguṇānoditaḥ snātvā bhṛgutīrthe'ti viśrute |
somakānto mudāyuktastataḥ saṅkalpamācarat
||22||भृगुणानोदितः स्नात्वा भृगुतीर्थेऽति विश्रुते ।
सोमकान्तो मुदायुक्तस्ततः सङ्कल्पमाचरत्
gaṇeśasya purāṇaṃ yat tacchroṣye'dya prabhṛtyaham |
saṅkalpamātre tu kṛteṃ babhau rājā nirāmayaḥ
||23||गणेशस्य पुराणं यत् तच्छ्रोष्येऽद्य प्रभृत्यहम् ।
सङ्कल्पमात्रे तु कृतें बभौ राजा निरामयः
bhṛguprasādānnīraktaḥ kṛmikṣatavisarjitaḥ |
gṛhītvā taṃ bhṛguragādvismitaṃ harṣitaṃ nṛpam
||24||भृगुप्रसादान्नीरक्तः कृमिक्षतविसर्जितः ।
गृहीत्वा तं भृगुरगाद्विस्मितं हर्षितं नृपम्
upaviśyāsane svīye'dāpayattasya cāsanam |
upaviṣṭo babhāṣe taṃ divyakāntirnṛpottamaḥ
||25||उपविश्यासने स्वीयेऽदापयत्तस्य चासनम् ।
उपविष्टो बभाषे तं दिव्यकान्तिर्नृपोत्तमः
rājovāca
bhavatprasādātsakalā gariṣṭhā saṅkalpamātreṇa gatā vyathā me |
āścaryabhūtaṃ sakalaṃ vadasva purāṇametad dviradānanasya
||26||भवत्प्रसादात्सकला गरिष्ठा सङ्कल्पमात्रेण गता व्यथा मे ।
आश्चर्यभूतं सकलं वदस्व पुराणमेतद् द्विरदाननस्य
bhaguruvāca
śaṛṇuṣvāvahito bhūtvā tatpurāṇaṃ vadāmyaham |
anantapuṇyanicayairyasya śravaṇagocarā
||27||शृणुष्वावहितो भूत्वा तत्पुराणं वदाम्यहम् ।
अनन्तपुण्यनिचयैर्यस्य श्रवणगोचरा
matirutpadyate pusāṃ nānyathā pāpakāriṇām |
yasyākarṇanamātreṇa saptajanmārjitānyapi
||28||मतिरुत्पद्यते पुसां नान्यथा पापकारिणाम् ।
यस्याकर्णनमात्रेण सप्तजन्मार्जितान्यपि
laghuśuṣkārdasthūlāni pāpānica mahāntyapi |
tatkṣaṇād vilayaṃ yānti gaṇeśasya prasādataḥ
||29||लघुशुष्कार्दस्थूलानि पापानिच महान्त्यपि ।
तत्क्षणाद् विलयं यान्ति गणेशस्य प्रसादतः
avyayasyā'prameyasya nirguṇasya nirākṛteḥ |
manovāganirupyasya kevalānandarūpiṇaḥ
||30||अव्ययस्याऽप्रमेयस्य निर्गुणस्य निराकृतेः ।
मनोवागनिरुप्यस्य केवलानन्दरूपिणः
yasya svarūpaṃ na vidrurbrahmeśānādayaḥ surāḥ |
sahasravadano yasya mahimānaṃ na ca kṣamaḥ
||31||यस्य स्वरूपं न विद्रुर्ब्रह्मेशानादयः सुराः ।
सहस्रवदनो यस्य महिमानं न च क्षमः
yāvad viśeṣavidapi pravaktuṃ rājasattama |
mayā yathā śrutaṃ pūrvaṃ tatpurāṇaṃ supuṇyadam
||32||यावद् विशेषविदपि प्रवक्तुं राजसत्तम ।
मया यथा श्रुतं पूर्वं तत्पुराणं सुपुण्यदम्
atīndriyajñānavato vyāsāccā'mitatejasaḥ |
yajñavidhvaṃsaśokārto dakṣaḥ suśrāva mudgalāt
||33||अतीन्द्रियज्ञानवतो व्यासाच्चाऽमिततेजसः ।
यज्ञविध्वंसशोकार्तो दक्षः सुश्राव मुद्गलात्
yasya bhaktirdṛḍhā rājan gaṇeśe sarvasiddhide |
sa etacchṛṇuyānnityaṃ na vācyaṃ tādṛśetare
||34||यस्य भक्तिर्दृढा राजन् गणेशे सर्वसिद्धिदे ।
स एतच्छृणुयान्नित्यं न वाच्यं तादृशेतरे
yadi sarve'pi kurvīran vighnarājasya sevanam |
kva tadā vighnanicayā vihareyuryathāsukham
||35||यदि सर्वेऽपि कुर्वीरन् विघ्नराजस्य सेवनम् ।
क्व तदा विघ्ननिचया विहरेयुर्यथासुखम्
duḥkhānyanubhaveyuḥ ke nānāvirahajānyuta |
cakāredaṃ purā vyāso bhūtabhavyabhaviṣyavit
||36||दुःखान्यनुभवेयुः के नानाविरहजान्युत ।
चकारेदं पुरा व्यासो भूतभव्यभविष्यवित्
vedārthajñānarahitān vedādhyayanavarjitān |
varṇāśramācāraśūnyān jātisaṅkarakāriṇaḥ
||37||वेदार्थज्ञानरहितान् वेदाध्ययनवर्जितान् ।
वर्णाश्रमाचारशून्यान् जातिसङ्करकारिणः
kalau vilokya tu janān kuṭilān pāpakāriṇaḥ |
aṣṭādaśapurāṇāni kṛtavān dharmaguptaye
||38||कलौ विलोक्य तु जनान् कुटिलान् पापकारिणः ।
अष्टादशपुराणानि कृतवान् धर्मगुप्तये
tāvantyupapurāṇāni tato'rthān bubudhurjanāḥ |
tata eva gaṇeśasya rūpaṃ jānantyamī janāḥ
||39||तावन्त्युपपुराणानि ततोऽर्थान् बुबुधुर्जनाः ।
तत एव गणेशस्य रूपं जानन्त्यमी जनाः
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe rājopadeśajñānopadeśakathanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||