dūrvāmāhātmya varṇanaṃ nāma catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
āśrayovāca
devarṣiṣu prayāteṣu bāle cācalavat sthite |
kimāsīt kautukaṃ tatra bāla kālānalodbhavam
||1||देवर्षिषु प्रयातेषु बाले चाचलवत् स्थिते ।
किमासीत् कौतुकं तत्र बाल कालानलोद्भवम्
tatsarvaṃ vistarānmahyaṃ kathayāśu mahāmune |
nārada uvāca |
evaṃ tayā kṛtaḥ praśnaḥ kauṇḍinyo munisattamaḥ
||2||तत्सर्वं विस्तरान्मह्यं कथयाशु महामुने ।
नारद उवाच ।
एवं तया कृतः प्रश्नः कौण्डिन्यो मुनिसत्तमः
yadabravīcchacībhartastattvaṃ śaṛṇumayoditam |
kauṇḍinya uvāca |
acale'calavad bāle sthite tasmin gajānane
||3||यदब्रवीच्छचीभर्तस्तत्त्वं शृणुमयोदितम् ।
कौण्डिन्य उवाच ।
अचलेऽचलवद् बाले स्थिते तस्मिन् गजानने
kālānala ivākṣobhya āyayau so'nalāsuraḥ |
tasminkṣaṇe'calā vā'pi cacālācalasaṃyutā
||4||कालानल इवाक्षोभ्य आययौ सोऽनलासुरः ।
तस्मिन्क्षणेऽचला वाऽपि चचालाचलसंयुता
nabhodadhvāna sadṛśa ghanagarjitaniḥsvanaiḥ |
nipeturvṛkṣaśākhābhyaḥ pakṣivṛndāni bhūtale
||5||नभोदध्वान सदृश घनगर्जितनिःस्वनैः ।
निपेतुर्वृक्षशाखाभ्यः पक्षिवृन्दानि भूतले
nirvārirvāridhirjāto vṛkṣā unmūlitāstadā |
prakampanena mahatā na prājñāyata kiñcana
||6||निर्वारिर्वारिधिर्जातो वृक्षा उन्मूलितास्तदा ।
प्रकम्पनेन महता न प्राज्ञायत किञ्चन
tasminneva kṣaṇe devo bālarūpī gajānanaḥ |
dadhārānalarūpaṃ taṃ daityaṃ māyābalena hi
||7||तस्मिन्नेव क्षणे देवो बालरूपी गजाननः ।
दधारानलरूपं तं दैत्यं मायाबलेन हि
prāśat sarveṣu paśyatsu jaladhiṃ kumbhajo yathā |
tataḥ so'cintaya ddevo yadyayaṃ jaṭhare gataḥ
||8||प्राशत् सर्वेषु पश्यत्सु जलधिं कुम्भजो यथा ।
ततः सोऽचिन्तय द्देवो यद्ययं जठरे गतः
dahet tribhuvanaṃ kukṣau dṛṣṭamāścaryamutkaṭam |
tataḥ śakro dadau candraṃ tasya vahneḥ praśāntaye
||9||दहेत् त्रिभुवनं कुक्षौ दृष्टमाश्चर्यमुत्कटम् ।
ततः शक्रो ददौ चन्द्रं तस्य वह्नेः प्रशान्तये
bhālacandreti taṃ devāstuṣṭuvurmunayo'pi ca |
tathāpi na ca śānto'bhūdanalaḥ kaṭhamadhyagaḥ
||10||भालचन्द्रेति तं देवास्तुष्टुवुर्मुनयोऽपि च ।
तथापि न च शान्तोऽभूदनलः कठमध्यगः
tato brahmā dadau siddhibuddhī mānasa kanyake |
rambhorupadmanayane keśaśaivalasaṃyute
||11||ततो ब्रह्मा ददौ सिद्धिबुद्धी मानस कन्यके ।
रम्भोरुपद्मनयने केशशैवलसंयुते
candravaktre'mṛtagirau kūpanābhī saridgatī |
mṛṇālamadhye pravāla haste śaityasya kāraṇe
||12||चन्द्रवक्त्रेऽमृतगिरौ कूपनाभी सरिद्गती ।
मृणालमध्ये प्रवाल हस्ते शैत्यस्य कारणे
uvāce me samāliṅgya tava śānto'nalo bhavet |
tayorāliṅgane śāntaḥ kiñcideva hutāśanaḥ
||13||उवाचे मे समालिङ्ग्य तव शान्तोऽनलो भवेत् ।
तयोरालिङ्गने शान्तः किञ्चिदेव हुताशनः
dadau sukomalaṃ tasmai kamalaṃ kamalāpatiḥ |
padmapāṇiriti procustaṃ sarve suramānuṣāḥ
||14||ददौ सुकोमलं तस्मै कमलं कमलापतिः ।
पद्मपाणिरिति प्रोचुस्तं सर्वे सुरमानुषाः
aśānte'gnau tu varūṇaḥ siṣeca śītalairjalaiḥ |
sahasraphaṇinaṃ nāgaṃ giriśo'smai dadāvatha
||15||अशान्तेऽग्नौ तु वरूणः सिषेच शीतलैर्जलैः ।
सहस्रफणिनं नागं गिरिशोऽस्मै ददावथ
tena baddhodaro yasmād vyālabaddhodaro'bhavat |
tathāpi śaityaṃ nāpede kaṇṭho'syānalasaṃyutaḥ
||16||तेन बद्धोदरो यस्माद् व्यालबद्धोदरोऽभवत् ।
तथापि शैत्यं नापेदे कण्ठोऽस्यानलसंयुतः
aṣṭāśītisahasrāṇi munayastaṃ prapedire |
amṛtā iva dūrvāste pratyekaṃ sekaviṃśatim
||17||अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयस्तं प्रपेदिरे ।
अमृता इव दूर्वास्ते प्रत्येकं सेकविंशतिम्
āropayan mastake'sya tataḥ śānto'nalo'bhavat |
tutoṣa paramātmā'sau dūrvāṅkuramarārcitaḥ
||18||आरोपयन् मस्तकेऽस्य ततः शान्तोऽनलोऽभवत् ।
तुतोष परमात्माऽसौ दूर्वाङ्कुरमरार्चितः
evaṃ jñātvā tu te sarve pupūjastaṃ gajānanam |
dūrvāṅkurairanekaistairjaharṣāsau gajānanaḥ
||19||एवं ज्ञात्वा तु ते सर्वे पुपूजस्तं गजाननम् ।
दूर्वाङ्कुरैरनेकैस्तैर्जहर्षासौ गजाननः
uvāca ca munīn devān matpūjā bhaktinirmitā |
mahatī svalpikā vāpi vṛthā dūrvāṅkurairvinā
||20||उवाच च मुनीन् देवान् मत्पूजा भक्तिनिर्मिता ।
महती स्वल्पिका वापि वृथा दूर्वाङ्कुरैर्विना
vinā dūrvāṅkuraiḥ pūjāphalaṃ kenāpi nāpyate |
tasmāduṣasi madbhaktairekā vā'pyekaviṃśatiḥ
||21||विना दूर्वाङ्कुरैः पूजाफलं केनापि नाप्यते ।
तस्मादुषसि मद्भक्तैरेका वाऽप्येकविंशतिः
bhaktyā samarpitā dūrvā dadāti yatphalaṃ mahat |
na tatkratuśatairdānairvratānuṣṭhāna sañcayaiḥ
||22||भक्त्या समर्पिता दूर्वा ददाति यत्फलं महत् ।
न तत्क्रतुशतैर्दानैर्व्रतानुष्ठान सञ्चयैः
tapobhirugrairniyamaiḥ koṭijanmārjitairapi |
prāpyate munayo devā yad dūrvābhiravāpyate
||23||तपोभिरुग्रैर्नियमैः कोटिजन्मार्जितैरपि ।
प्राप्यते मुनयो देवा यद् दूर्वाभिरवाप्यते
kauṇḍinya uvāca
iti tadvacanaṃ śrutvā devā dūrvāṅkuraiḥ punaḥ |
ānarcuḥ paramātmānaṃ devadevaṃ gajānanam
||24||इति तद्वचनं श्रुत्वा देवा दूर्वाङ्कुरैः पुनः ।
आनर्चुः परमात्मानं देवदेवं गजाननम्
jagarjānandayukto'sau nādayan rodasī bhṛśam |
hṛṣṭānāṃ sarva devānāṃ munīnāṃ ca nṛṇāmapi
||25||जगर्जानन्दयुक्तोऽसौ नादयन् रोदसी भृशम् ।
हृष्टानां सर्व देवानां मुनीनां च नृणामपि
anekaśo varān datvā pidadhe bālarūpadhṛk |
kālānalapraśamana iti taṃ te samūcire
||26||अनेकशो वरान् दत्वा पिदधे बालरूपधृक् ।
कालानलप्रशमन इति तं ते समूचिरे
prāsāde nirmite sarve sthāpya mūrtiṃ gajānanīm |
vighnaharo'yamityasyābhidhāṃ cakrurmudā surāḥ
||27||प्रासादे निर्मिते सर्वे स्थाप्य मूर्तिं गजाननीम् ।
विघ्नहरोऽयमित्यस्याभिधां चक्रुर्मुदा सुराः
atra snānaṃ tathā dānaṃ tapo'nuṣṭhānameva ca |
anantaṃ jāyate vighnaharasyāsya prasādataḥ
||28||अत्र स्नानं तथा दानं तपोऽनुष्ठानमेव च ।
अनन्तं जायते विघ्नहरस्यास्य प्रसादतः
jayaḥ prāpto yatastena puraṃ ca vijayābhidham |
sarveṣāṃ ca hatā vighnā vighnaharteti so'bhavat
||29||जयः प्राप्तो यतस्तेन पुरं च विजयाभिधम् ।
सर्वेषां च हता विघ्ना विघ्नहर्तेति सोऽभवत्
kauḍinya uvāca
iti te kathitaṃ sarva dūrvāmāhātmyamuttamam |
śravaṇāt paṭhanāccāsya sarvapāpakṣayo bhaveta
||30||इति ते कथितं सर्व दूर्वामाहात्म्यमुत्तमम् ।
श्रवणात् पठनाच्चास्य सर्वपापक्षयो भवेत
purātanamitihāṃsaṃ śaṛṇu me gadataḥ priye
||31||पुरातनमितिहांसं शृणु मे गदतः प्रिये
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe dūrvāmāhātmyavarṇanaṃ nāma catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 64 ||