gajānanadarśanannāma dvādaśo'dhyāyaḥ
sūta uvāca
iti śrutvā tu vacanaṃ nirgataṃ brahmaṇo mukhāt |
harṣeṇa mahatā yukto muniḥ papraccha taṃ punaḥ
||1||इति श्रुत्वा तु वचनं निर्गतं ब्रह्मणो मुखात् ।
हर्षेण महता युक्तो मुनिः पप्रच्छ तं पुनः
vyāsa uvāca
avadhānaṃ mayā prāptaṃ pītvā vāgamṛtaṃ tava |
idānīṃ śrotumicchāmi mantrarājamimaṃ pitaḥ
||2||अवधानं मया प्राप्तं पीत्वा वागमृतं तव ।
इदानीं श्रोतुमिच्छामि मन्त्रराजमिमं पितः
ko jajāpa kathaṃ siddhimavāpa ca gajānanāt |
etaṃ me saṃśayaṃ chindhi tvatto'nyo nāsti me gurūḥ
||3||को जजाप कथं सिद्धिमवाप च गजाननात् ।
एतं मे संशयं छिन्धि त्वत्तोऽन्यो नास्ति मे गुरूः
bhṛguruvāca
ityevaṃ muninā pṛṣṭo jagāda vadatāṃ varaḥ |
kṛpayāvanataṃ brahmā taṃ vyāsa rājasattama
||4||इत्येवं मुनिना पृष्टो जगाद वदतां वरः ।
कृपयावनतं ब्रह्मा तं व्यास राजसत्तम
brahmovāca
sādhu sādhu tvayā pṛṣṭaṃ puṇyavānasi sāmpratam |
na hyapuṇyavatāṃ brahman kathāyāḥ śravaṇe ratiḥ
||5||साधु साधु त्वया पृष्टं पुण्यवानसि साम्प्रतम् ।
न ह्यपुण्यवतां ब्रह्मन् कथायाः श्रवणे रतिः
upāsanāmārgamimaṃ samyaktvāṃ bodhayāmyaham |
snigdhe prajñādhike śiṣye yato gopyaṃ na kiñcana
||6||उपासनामार्गमिमं सम्यक्त्वां बोधयाम्यहम् ।
स्निग्धे प्रज्ञाधिके शिष्ये यतो गोप्यं न किञ्चन
oṃkārarūpī bhagavānuktase gaṇanāyakaḥ |
yathā sarveṣu kāryeṣu pūjyate'sau vināyakaḥ
||7||ॐकाररूपी भगवानुक्तसे गणनायकः ।
यथा सर्वेषु कार्येषु पूज्यतेऽसौ विनायकः
nirvighnakāmanāvadbhirnocedvighnaṃ karoti saḥ |
tathoṅkāra bījayuktā oṃkāra pallavānvitāḥ
||8||निर्विघ्नकामनावद्भिर्नोचेद्विघ्नं करोति सः ।
तथोङ्कार बीजयुक्ता ॐकार पल्लवान्विताः
mantrāḥ sarvāgame proktā anye ye niṣphalāśca te |
sadasad vyaktamavyaktaṃ sarvaṃ hi gaṇanāyakaḥ
||9||मन्त्राः सर्वागमे प्रोक्ता अन्ये ये निष्फलाश्च ते ।
सदसद् व्यक्तमव्यक्तं सर्वं हि गणनायकः
evaṃ sarve devasiddhamunirākṣasakinnarāḥ |
gandharvāśvāraṇā nāgā yakṣaguhyakamānavāḥ
||10||एवं सर्वे देवसिद्धमुनिराक्षसकिन्नराः ।
गन्धर्वाश्वारणा नागा यक्षगुह्यकमानवाः
upāsakā gaṇeśasya sarve lokāścarācarāḥ |
ata eva gaṇeśāddhi paraṃ kiñcinna vidyate |
idānīṃ kathayiṣyāmi kathāmekāṃ purātanīm
||11||उपासका गणेशस्य सर्वे लोकाश्चराचराः ।
अत एव गणेशाद्धि परं किञ्चिन्न विद्यते ।
इदानीं कथयिष्यामि कथामेकां पुरातनीम्
mantrarājajapenāyaṃ yathā tuṣṭo gajānanaḥ |
kadāciddaivayogena pralaye samupasthite
||12||मन्त्रराजजपेनायं यथा तुष्टो गजाननः ।
कदाचिद्दैवयोगेन प्रलये समुपस्थिते
vāyubhiḥ parvatā bhinnāḥ patitāḥ parito diśam |
tapanti dvādaśādityāḥ śoṣayitvā jalaṃ mahat
||13||वायुभिः पर्वता भिन्नाः पतिताः परितो दिशम् ।
तपन्ति द्वादशादित्याः शोषयित्वा जलं महत्
jvālāmālī mahāvanhirakhilaṃ jvalayatyapi |
saṃvarttakā mahāmeghā varṣanti parito jalam
||14||ज्वालामाली महावन्हिरखिलं ज्वलयत्यपि ।
संवर्त्तका महामेघा वर्षन्ति परितो जलम्
hastihastopamābhistu dhārābhirdvijasattama |
ullaṅghayanti maryādāṃ sāgarāḥ sarito'pi ca
||15||हस्तिहस्तोपमाभिस्तु धाराभिर्द्विजसत्तम ।
उल्लङ्घयन्ति मर्यादां सागराः सरितोऽपि च
evaṃ sarve vinaśyanti hyābrahmasthāvarādayaḥ |
evaṃ māyāmaye naṣṭe vikāre'sau gajānanaḥ
||16||एवं सर्वे विनश्यन्ति ह्याब्रह्मस्थावरादयः ।
एवं मायामये नष्टे विकारेऽसौ गजाननः
aṇubhyo'ṇutaraṃ rūpaṃ kṛtvā kvāpi vyavasthitaḥ |
tataḥ kāle bahutare gate'ndhatamasāvṛte
||17||अणुभ्योऽणुतरं रूपं कृत्वा क्वापि व्यवस्थितः ।
ततः काले बहुतरे गतेऽन्धतमसावृते
ekākṣaraṃ punarbrahma nādayuktamajāyata |
vaikārikaṃ punārūpaṃ yadā nādamayaṃ sthitam
||18||एकाक्षरं पुनर्ब्रह्म नादयुक्तमजायत ।
वैकारिकं पुनारूपं यदा नादमयं स्थितम्
māyāvikāramāsādya tadevābhūd gajānanaḥ |
tata eva ca sambhūtā guṇāḥ sattvaṃ rajastamaḥ
||19||मायाविकारमासाद्य तदेवाभूद् गजाननः ।
तत एव च सम्भूता गुणाः सत्त्वं रजस्तमः
tatastrayaḥ samutpannā viṣṇurbrahmā haro'pi ca |
māmayā racitaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram
||20||ततस्त्रयः समुत्पन्ना विष्णुर्ब्रह्मा हरोऽपि च ।
मामया रचितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्
tatastanmāyayā bhrāntā babhrumuste surāstrayaḥ |
tameva janaka svasya draṣṭuṃ praṣṭuṃ samutsukāḥ
||21||ततस्तन्मायया भ्रान्ता बभ्रुमुस्ते सुरास्त्रयः ।
तमेव जनक स्वस्य द्रष्टुं प्रष्टुं समुत्सुकाः
kimasyābhiḥ karma kāryamiti jijñāsayā mune |
ekaviṃśatisvargāṇi pūrvamūrdhvaṃ vilokyate
||22||किमस्याभिः कर्म कार्यमिति जिज्ञासया मुने ।
एकविंशतिस्वर्गाणि पूर्वमूर्ध्वं विलोक्यते
antarikṣaṃ tayā tiryak paścāt pātālamāyayuḥ |
adṛṣṭvā paramātmānaṃ tapaścerūstato bhṛśam
||23||अन्तरिक्षं तया तिर्यक् पश्चात् पातालमाययुः ।
अदृष्ट्वा परमात्मानं तपश्चेरूस्ततो भृशम्
nirāhārā japaparā divyavarṣasahasrakam |
śrāntāḥ khedamanuprāptāstataste pṛthivīṃ punaḥ
||24||निराहारा जपपरा दिव्यवर्षसहस्रकम् ।
श्रान्ताः खेदमनुप्राप्तास्ततस्ते पृथिवीं पुनः
vicinvanto yayurdraṣṭaṃ vanānyupavanāni ca |
saritaḥ sāgarān śailān śikharāṇi guhāpi ca
||25||विचिन्वन्तो ययुर्द्रष्टं वनान्युपवनानि च ।
सरितः सागरान् शैलान् शिखराणि गुहापि च
tato jalāśayaṃ te tu mahāntaṃ dadṛśuḥ surāḥ |
nānājalacarairvṛkṣaiḥ pakṣibhirvividhairyutam
||26||ततो जलाशयं ते तु महान्तं ददृशुः सुराः ।
नानाजलचरैर्वृक्षैः पक्षिभिर्विविधैर्युतम्
balākābhiścakravākairhaṃsaiḥ kāraṇḍakairapi |
nāditaṃ nalinījālaṃ bisakhaṇḍāśane rataiḥ
||27||बलाकाभिश्चक्रवाकैर्हंसैः कारण्डकैरपि ।
नादितं नलिनीजालं बिसखण्डाशने रतैः
snātvā viśramya tattīre samuttīrya puro yayuḥ |
nānāvīcisamāyuktaṃ mahāntaṃ taṃ jalāśayam
||28||स्नात्वा विश्रम्य तत्तीरे समुत्तीर्य पुरो ययुः ।
नानावीचिसमायुक्तं महान्तं तं जलाशयम्
sudustarataraṃ puṃsāṃ jhaṣanakrasamākulam |
īkṣāṃ cakruḥ sudurdarśaṃ pralayānalasannibham
||29||सुदुस्तरतरं पुंसां झषनक्रसमाकुलम् ।
ईक्षां चक्रुः सुदुर्दर्शं प्रलयानलसन्निभम्
koṭisūryapratīkāśaṃ tejorāśiṃ puro mune |
cintāmāpuḥ parānte tu tejasā hṛtadṛṣṭayaḥ
||30||कोटिसूर्यप्रतीकाशं तेजोराशिं पुरो मुने ।
चिन्तामापुः परान्ते तु तेजसा हृतदृष्टयः
tato gaganamārgeṇa tejomadhyād vinirgatāḥ |
kṣudhātṛṣāpariśrāntā niśvasanto muhurmuhuḥ
||31||ततो गगनमार्गेण तेजोमध्याद् विनिर्गताः ।
क्षुधातृषापरिश्रान्ता निश्वसन्तो मुहुर्मुहुः
nindataśca śapantaśca svātmānaṃ jātasādhvasāḥ |
tato'ti karūṇāviṣṭo lokādhyakṣo'khilārthavit
||32||निन्दतश्च शपन्तश्च स्वात्मानं जातसाध्वसाः ।
ततोऽति करूणाविष्टो लोकाध्यक्षोऽखिलार्थवित्
darśayāmāsa tān rūpaṃ manonayananandanam |
pādāṅgulīnakhaśrīrbhijitaraktābjakesaram
||33||दर्शयामास तान् रूपं मनोनयननन्दनम् ।
पादाङ्गुलीनखश्रीर्भिजितरक्ताब्जकेसरम्
raktāmbaraprabhāvāttu jitasandhyārkamaṇḍalam |
kaṭisūtraprabhājālairjitahemādriśekharam
||34||रक्ताम्बरप्रभावात्तु जितसन्ध्यार्कमण्डलम् ।
कटिसूत्रप्रभाजालैर्जितहेमाद्रिशेखरम्
khaḍgakheṭadhanuḥśaktiśobhi cārūcaturbhujam |
sunāsaṃ pūrṇimācandrajitakānti mukhāmbujam
||35||खड्गखेटधनुःशक्तिशोभि चारूचतुर्भुजम् ।
सुनासं पूर्णिमाचन्द्रजितकान्ति मुखाम्बुजम्
aharniśaṃ prabhāyuktaṃ padmacārusulocanam |
anekasūryaśobhājinmukuṭabhrājimastakam
||36||अहर्निशं प्रभायुक्तं पद्मचारुसुलोचनम् ।
अनेकसूर्यशोभाजिन्मुकुटभ्राजिमस्तकम्
nānātārāṅkitavyomakāntijiduttarīyakam |
varāhadaṃṣṭrāśobhājidekadantavirājitam
||37||नानाताराङ्कितव्योमकान्तिजिदुत्तरीयकम् ।
वराहदंष्ट्राशोभाजिदेकदन्तविराजितम्
airāvatādi dikpālabhayakāri supuṣkaram |
dṛṣṭvaiva sahasā devaṃ praṇemuste mudā mune |
pādāmbujamupaspṛśya tataḥ stotuṃ pracakramuḥ
||38||ऐरावतादि दिक्पालभयकारि सुपुष्करम् ।
दृष्ट्वैव सहसा देवं प्रणेमुस्ते मुदा मुने ।
पादाम्बुजमुपस्पृश्य ततः स्तोतुं प्रचक्रमुः
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe gajānanadarśanannāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||