bhaviṣyakathanaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ
bhṛguruvāca
viśvāmitravacaḥ śrutvā bhīmaḥ papraccha taṃ punaḥ |
vaiśyācaritavārtāyāḥ śravaṇe paramotsukaḥ
||1||विश्वामित्रवचः श्रुत्वा भीमः पप्रच्छ तं पुनः ।
वैश्याचरितवार्तायाः श्रवणे परमोत्सुकः
somakānta nṛpaśreṣṭha kathayāmi śaṛṇuṣva tat |
bhīma uvāca |
śrutaṃ dakṣasya caritaṃ viśrāntaṃ mama mānasam
||2||सोमकान्त नृपश्रेष्ठ कथयामि शृणुष्व तत् ।
भीम उवाच ।
श्रुतं दक्षस्य चरितं विश्रान्तं मम मानसम्
kathaṃ kalyāṇavaiśyasya gatirāsīd vadasva tām |
viśvāmitra uvāca |
śaṛṇuṣvaikamanā bhīma kathāmetāṃ vadāmi te
||3||कथं कल्याणवैश्यस्य गतिरासीद् वदस्व ताम् ।
विश्वामित्र उवाच ।
शृणुष्वैकमना भीम कथामेतां वदामि ते
ballālaśāpāt kalyāṇadehāt susrāva śoṇitam |
asaṅkhyakṣatasaṃyuktaḥ srāvo vādhiryamandhatā
||4||बल्लालशापात् कल्याणदेहात् सुस्राव शोणितम् ।
असङ्ख्यक्षतसंयुक्तः स्रावो वाधिर्यमन्धता
mūkatā pūtigandhitvaṃ jātaṃ tasya durātmanaḥ |
dadarśendumatī tasya daśāmākasmikīṃ tataḥ
||5||मूकता पूतिगन्धित्वं जातं तस्य दुरात्मनः ।
ददर्शेन्दुमती तस्य दशामाकस्मिकीं ततः
kimidaṃ kimidaṃ kasmājjātamevaṃ śuśoca tam |
jñānino'sya vadānyasya devadvijaratasya ca
||6||किमिदं किमिदं कस्माज्जातमेवं शुशोच तम् ।
ज्ञानिनोऽस्य वदान्यस्य देवद्विजरतस्य च
dharmaśāstrārthaniṣṭhasya svadāraparitoṣiṇaḥ |
avastheyaṃ kathaṃ jātā mama bharturnirenasaḥ
||7||धर्मशास्त्रार्थनिष्ठस्य स्वदारपरितोषिणः ।
अवस्थेयं कथं जाता मम भर्तुर्निरेनसः
munirūvāca
evaṃ vilapya bahudhā niśvasantī punaḥ punaḥ
||8||एवं विलप्य बहुधा निश्वसन्ती पुनः पुनः
tena baddhaṃ vane putraṃ niśamya rudatī muhuḥ |
paureḥ saha yayau tatra yatra baddho vane sutaḥ
||9||तेन बद्धं वने पुत्रं निशम्य रुदती मुहुः ।
पौरेः सह ययौ तत्र यत्र बद्धो वने सुतः
tatra devālayaṃ devaṃ dadarśa gaṇanāyakam
||10||तत्र देवालयं देवं ददर्श गणनायकम्
caturbhujaṃ trinayanaṃ sindūdāruṇavigraham |
ballālaṃ ca sutaṃ tatra pūjayantaṃ gajānanam
||11||चतुर्भुजं त्रिनयनं सिन्दूदारुणविग्रहम् ।
बल्लालं च सुतं तत्र पूजयन्तं गजाननम्
muktaṃ nirvraṇamavyaṅgaṃ nirīkṣya puravāsinaḥ |
uvācendumatī kruddhā bhartsayantī punaḥpunaḥ
||12||मुक्तं निर्व्रणमव्यङ्गं निरीक्ष्य पुरवासिनः ।
उवाचेन्दुमती क्रुद्धा भर्त्सयन्ती पुनःपुनः
kathaṃ pratāritā'tathyavādibhirbhartṛsannidhau |
tādṛśaṃ taṃ parityajya putrasnehādihāgatā
||13||कथं प्रतारिताऽतथ्यवादिभिर्भर्तृसन्निधौ ।
तादृशं तं परित्यज्य पुत्रस्नेहादिहागता
paśyantu devabhakti me putraṃ kurvantamīdṛśīm |
munirūvāca |
vismitāḥ sarva evaite na kiñcit procuraṇvapi
||14||पश्यन्तु देवभक्ति मे पुत्रं कुर्वन्तमीदृशीम् ।
मुनिरूवाच ।
विस्मिताः सर्व एवैते न किञ्चित् प्रोचुरण्वपि
kecidūcurmahābhaktermahimā kena gamyate |
vīkṣya sindūraraktāṅgaṃ raktacandanacarcitam
||15||केचिदूचुर्महाभक्तेर्महिमा केन गम्यते ।
वीक्ष्य सिन्दूररक्ताङ्गं रक्तचन्दनचर्चितम्
raktāmbaraṃ raktapuṣpamālābhirūpaśobhitam |
nirmamaṃ nirahaṅkāramaśuṇḍamiva vighnapam
||16||रक्ताम्बरं रक्तपुष्पमालाभिरूपशोभितम् ।
निर्ममं निरहङ्कारमशुण्डमिव विघ्नपम्
nirīkṣya tādṛśaṃ putraṃ tyaktvā śokaṃ nananda sā |
āliliṅga tadā taṃ tu snehasnutapayodharā
||17||निरीक्ष्य तादृशं पुत्रं त्यक्त्वा शोकं ननन्द सा ।
आलिलिङ्ग तदा तं तु स्नेहस्नुतपयोधरा
āha taṃ svagṛhaṃ yāvaḥ pituste vyasanaṃ mahat |
utthitaṃ tatra kiñcittaṃ kurūpāyaṃ mahāmate
||18||आह तं स्वगृहं यावः पितुस्ते व्यसनं महत् ।
उत्थितं तत्र किञ्चित्तं कुरूपायं महामते
āvāṃ dhanyatamau loke yayoḥ putrastvamīdṛśaḥ |
sarvāṅgakṣatavān raktasrāvavān pūtigandhavān
||19||आवां धन्यतमौ लोके ययोः पुत्रस्त्वमीदृशः ।
सर्वाङ्गक्षतवान् रक्तस्राववान् पूतिगन्धवान्
śyāmāsyaḥ kṛśatāyukto badhiro'thāndha eva ca |
evaṃ vidhaḥ pitā te'sti taṃ niveditumāgatā
||20||श्यामास्यः कृशतायुक्तो बधिरोऽथान्ध एव च ।
एवं विधः पिता तेऽस्ति तं निवेदितुमागता
pitṛdharmeṇa tena tvaṃ tāḍito'narthakṛd yadi |
tatrāparādho naivāsti śrutismṛtipurāṇataḥ
||21||पितृधर्मेण तेन त्वं ताडितोऽनर्थकृद् यदि ।
तत्रापराधो नैवास्ति श्रुतिस्मृतिपुराणतः
putradharmānnirīkṣasva kurvārogyavicāraṇam |
tvayā ślāghyatamo loke pitā te pitṛvatsala
||22||पुत्रधर्मान्निरीक्षस्व कुर्वारोग्यविचारणम् ।
त्वया श्लाघ्यतमो लोके पिता ते पितृवत्सल
mātāpitṛvacaḥ kāryaṃ satputreṇa yaśasvinā |
pūjanaṃ ca tayoḥ kāryaṃ poṣaṇaṃ pālanaṃ tathā
||23||मातापितृवचः कार्यं सत्पुत्रेण यशस्विना ।
पूजनं च तयोः कार्यं पोषणं पालनं तथा
auṣadhānmatratataścāpi devatāprārthanādapi |
upāyaṃ kurū putra tvaṃ mayi dṛṣṭiṃ niveśaya
||24||औषधान्मत्रततश्चापि देवताप्रार्थनादपि ।
उपायं कुरू पुत्र त्वं मयि दृष्टिं निवेशय
yaśaste bhavitā loke saubhāgyaṃ mama bālaka |
iti tasyā vacaḥ śrutvā ballālo vākyamabravīt
||25||यशस्ते भविता लोके सौभाग्यं मम बालक ।
इति तस्या वचः श्रुत्वा बल्लालो वाक्यमब्रवीत्
ballāla uvāca
kasya mātā pitā kasya kasya putro'thavā suhṛt |
vighnarājakṛtaṃ sarvamānuṣaṅgyakhilaṃ smṛtam
||26||कस्य माता पिता कस्य कस्य पुत्रोऽथवा सुहृत् ।
विघ्नराजकृतं सर्वमानुषङ्ग्यखिलं स्मृतम्
tasmānmama pitā bhadre mātā devo vināyakaḥ |
yo yathā kurute karma sa tathā phalamaśnute |
mayā samarpito jīvo devadeve gajānane
||27||तस्मान्मम पिता भद्रे माता देवो विनायकः ।
यो यथा कुरुते कर्म स तथा फलमश्नुते ।
मया समर्पितो जीवो देवदेवे गजानने
tena jīvastathā jñānaṃ mama dattaṃ subhaktitaḥ |
prāsādabhañjanād devakṣepaṇāt tāḍayānmama |
vināyakātibhaktasya tathā prāptaṃ phalaṃ śubhe
||28||तेन जीवस्तथा ज्ञानं मम दत्तं सुभक्तितः ।
प्रासादभञ्जनाद् देवक्षेपणात् ताडयान्मम ।
विनायकातिभक्तस्य तथा प्राप्तं फलं शुभे
vicāryamāṇe na tvaṃ me mātā vā sa pitā'pi ca |
sarvasya hi pitā devo mātā devo gajānanaḥ
||29||विचार्यमाणे न त्वं मे माता वा स पिताऽपि च ।
सर्वस्य हि पिता देवो माता देवो गजाननः
sa eva jñānadastrātā saṃhartā kālarūpavān |
sarvasvarūpo devendrobrahmaviṣṇuśivātmakaḥ
||30||स एव ज्ञानदस्त्राता संहर्ता कालरूपवान् ।
सर्वस्वरूपो देवेन्द्रोब्रह्मविष्णुशिवात्मकः
vṛthā me yena duṣṭena tāḍanaṃ nirghṛṇena ca |
kṛtaṃ devasya vikṣepaḥ prāsādasyāpi bhañjanam
||31||वृथा मे येन दुष्टेन ताडनं निर्घृणेन च ।
कृतं देवस्य विक्षेपः प्रासादस्यापि भञ्जनम्
tasyāsya darśane doṣaḥ patitasya mahānbhavet |
snehaṃ tyakvā madīyaṃ tvaṃ patiṃ svaṃ pariṣevaya
||32||तस्यास्य दर्शने दोषः पतितस्य महान्भवेत् ।
स्नेहं त्यक्वा मदीयं त्वं पतिं स्वं परिषेवय
viśvāmitra uvāca
iti putravacaḥ śrutvā sā taṃ punarathābravīt |
mātovāca |
kṛpayā'nugrahātsnehāducchāpaṃ vaktumarhasi
||33||इति पुत्रवचः श्रुत्वा सा तं पुनरथाब्रवीत् ।
मातोवाच ।
कृपयाऽनुग्रहात्स्नेहादुच्छापं वक्तुमर्हसि
putra uvāca
bhavāntare'sya jananī bhavitāsi varārthinī |
ayametādṛśaḥ putro bhavitā tava suvrate
||34||भवान्तरेऽस्य जननी भवितासि वरार्थिनी ।
अयमेतादृशः पुत्रो भविता तव सुव्रते
kalyāṇanāmā bhavitā vallabhaḥ kṣatriyarṣabhaḥ |
kamaleti ca vikhyātā nāmnā tvaṃ ca bhaviṣyasi
||35||कल्याणनामा भविता वल्लभः क्षत्रियर्षभः ।
कमलेति च विख्याता नाम्ना त्वं च भविष्यसि
dakṣa ityeva putrasya nāma khyātaṃ bhaviṣyati |
tato dvādaśavarṣāṇi vallabhastapsyate tapaḥ
||36||दक्ष इत्येव पुत्रस्य नाम ख्यातं भविष्यति ।
ततो द्वादशवर्षाणि वल्लभस्तप्स्यते तपः
andhatāṃ badhiratvaṃ ca kṣatāni mūkatāṃ tathā |
vyapanetuṃ tu dakṣasya paraṃ niyamamāsthitaḥ
||37||अन्धतां बधिरत्वं च क्षतानि मूकतां तथा ।
व्यपनेतुं तु दक्षस्य परं नियममास्थितः
alabdhvā sa phalaṃ tasmātsuputrāṃ tvāṃ śubhānane |
nirākariṣyate gehād videśasthā bhaviṣyasi
||38||अलब्ध्वा स फलं तस्मात्सुपुत्रां त्वां शुभानने ।
निराकरिष्यते गेहाद् विदेशस्था भविष्यसि
kasyacid dvijavaryasya dviradānanacetasaḥ |
daivāt sparśena bhadre te samyakputro bhaviṣyati
||39||कस्यचिद् द्विजवर्यस्य द्विरदाननचेतसः ।
दैवात् स्पर्शेन भद्रे ते सम्यक्पुत्रो भविष्यति
tatraiva gaṇanāthasya darśanaṃ ca bhaviṣyati |
tadā sa divyadehatvaṃ prāpsyate dviradānanāt
||40||तत्रैव गणनाथस्य दर्शनं च भविष्यति ।
तदा स दिव्यदेहत्वं प्राप्स्यते द्विरदाननात्
iti sarvaṃ samākhyātamucchāpakāraṇaṃ śubhe |
bhaviṣyaṃ kathitaṃ te'dya yatheṣṭaṃ gamyatā tvayā
||41||इति सर्वं समाख्यातमुच्छापकारणं शुभे ।
भविष्यं कथितं तेऽद्य यथेष्टं गम्यता त्वया
viśvāmitra uvāca
evaṃ nirākṛtā tena jananī niragāttataḥ |
duḥkhaśo samāyuktā kiñciddharṣayutā'pi ca
||42||एवं निराकृता तेन जननी निरगात्ततः ।
दुःखशो समायुक्ता किञ्चिद्धर्षयुताऽपि च
sa cāruroha taddivyaṃ vimānaṃ bhaktibhāvitam |
gajānanena vihitaṃ ballālo'thā'gamaddivam
||43||स चारुरोह तद्दिव्यं विमानं भक्तिभावितम् ।
गजाननेन विहितं बल्लालोऽथाऽगमद्दिवम्
iti te sarvamākhyātaṃ yat pṛṣṭo'hamiha tvayā |
yā gatistena vaiśyena samprāptā janmanordvayoḥ
||44||इति ते सर्वमाख्यातं यत् पृष्टोऽहमिह त्वया ।
या गतिस्तेन वैश्येन सम्प्राप्ता जन्मनोर्द्वयोः
yathā jagāda ballālaḥ sarvaṃ tadabhavattadā |
sā jajñe kamalā bhūtvā so'bhavat kṣatriyarṣabhaḥ
||45||यथा जगाद बल्लालः सर्वं तदभवत्तदा ।
सा जज्ञे कमला भूत्वा सोऽभवत् क्षत्रियर्षभः
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe bhaviṣyakathanaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23 ||