durvāmāhātmye triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
gaṇā ūcuḥ
śaṛṇudhvaṃ yoginaḥ sarve sthirīkṛtya manaścalam |
yanna śeṣo bhaved vaktuṃ samarthaścaturānanaḥ
||1||शृणुध्वं योगिनः सर्वे स्थिरीकृत्य मनश्चलम् ।
यन्न शेषो भवेद् वक्तुं समर्थश्चतुराननः
tad vaktuṃ kaḥ samarthaḥsyād yathāśakti vadāma ca |
kurvanti stavanaṃ yasya sarvadā'jaśivādayaḥ
||2||तद् वक्तुं कः समर्थःस्याद् यथाशक्ति वदाम च ।
कुर्वन्ति स्तवनं यस्य सर्वदाऽजशिवादयः
tasya ko gaṇanāthasya mahimānaṃ vadet sphuṭam |
itthaṃ tadīyāṃ līlāṃ vā tathāpi śaṛṇutānaghāḥ
||3||तस्य को गणनाथस्य महिमानं वदेत् स्फुटम् ।
इत्थं तदीयां लीलां वा तथापि शृणुतानघाः
dūrvāṅkurāṇāṃ mahimā na jñāto munibhiḥ suraiḥ |
yajñairdānaistapobhiśca vratairhomairna vāpyate
||4||दूर्वाङ्कुराणां महिमा न ज्ञातो मुनिभिः सुरैः ।
यज्ञैर्दानैस्तपोभिश्च व्रतैर्होमैर्न वाप्यते
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
vāsavasya ca saṃvādaṃ nāradasya mahātmanaḥ
||5||अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
वासवस्य च संवादं नारदस्य महात्मनः
ekadā nārado'gacchad vāsavaṃ draṣṭumutsukaḥ |
pūjitā parayā bhaktyā kṛtāsana parigraham
||6||एकदा नारदोऽगच्छद् वासवं द्रष्टुमुत्सुकः ।
पूजिता परया भक्त्या कृतासन परिग्रहम्
muniṃ papraccha balahā dūrvāmāhātmyamādarāt |
indra uvāca |
kimarthaṃ devadevasya gaṇeśasya mahātmanaḥ |
viśeṣataḥ priyā brahman mahādūrvāṅkurā mune
||7||मुनिं पप्रच्छ बलहा दूर्वामाहात्म्यमादरात् ।
इन्द्र उवाच ।
किमर्थं देवदेवस्य गणेशस्य महात्मनः ।
विशेषतः प्रिया ब्रह्मन् महादूर्वाङ्कुरा मुने
munirūvāca
kathayāmi yathājñātaṃ dūrvāmāhātmyamuttamam |
sthāvare nagare pūrvaṃ kauṇḍinyo'bhūnmahāmuniḥ
||8||कथयामि यथाज्ञातं दूर्वामाहात्म्यमुत्तमम् ।
स्थावरे नगरे पूर्वं कौण्डिन्योऽभून्महामुनिः
upāsako gaṇeśasya tapobalasamanvitaḥ |
ramaṇīyatarastasya grāmadakṣiṇabhāgataḥ
||9||उपासको गणेशस्य तपोबलसमन्वितः ।
रमणीयतरस्तस्य ग्रामदक्षिणभागतः
āśramaḥ sumahānāsīllatāvṛkṣasamanvitaḥ |
sarāṃsi phullapadmāni yatrāsan sumahānti ca
||10||आश्रमः सुमहानासील्लतावृक्षसमन्वितः ।
सरांसि फुल्लपद्मानि यत्रासन् सुमहान्ति च
bhramarairupajuṣṭāni haṃsakāraṇḍakairapi |
cakravākairbakaiścaiva kacchapairjala kukkuṭaiḥ
||11||भ्रमरैरुपजुष्टानि हंसकारण्डकैरपि ।
चक्रवाकैर्बकैश्चैव कच्छपैर्जल कुक्कुटैः
sa tu dhyānaratastatra prārabhat tapa utkaṭam |
puraḥ sthāpya mahāmūrtiṃ gaṇeśasya caturbhujām
||12||स तु ध्यानरतस्तत्र प्रारभत् तप उत्कटम् ।
पुरः स्थाप्य महामूर्तिं गणेशस्य चतुर्भुजाम्
suprasannāṃ suvaradāṃ dūrvāyuktāṃ supūjitām |
jajāpa paramaṃ mantraṃ ṣaḍarṇaṃ devatoṣakam
||13||सुप्रसन्नां सुवरदां दूर्वायुक्तां सुपूजिताम् ।
जजाप परमं मन्त्रं षडर्णं देवतोषकम्
papraccha saṃśayāviṣṭā patnī nāmnā''śrayā'sya tam |
āśrayovāca |
svāmin gajānane deve dūrvābhāraṃ dine dine
||14||पप्रच्छ संशयाविष्टा पत्नी नाम्नाऽऽश्रयाऽस्य तम् ।
आश्रयोवाच ।
स्वामिन् गजानने देवे दूर्वाभारं दिने दिने
samarpayasi kasmāt tvaṃ tṛṇaiḥ ko'pi na tuṣyati |
asti cet puṇyametena tanme tvaṃ kṛpayā vada
||15||समर्पयसि कस्मात् त्वं तृणैः कोऽपि न तुष्यति ।
अस्ति चेत् पुण्यमेतेन तन्मे त्वं कृपया वद
kauṇḍinya uvāca
śaṛṇu priye pravakṣyāmi dūrvāmāhātmyamuttamam |
dharmasya nagare pūrvamāsīdutsava uttamaḥ
||16||शृणु प्रिये प्रवक्ष्यामि दूर्वामाहात्म्यमुत्तमम् ।
धर्मस्य नगरे पूर्वमासीदुत्सव उत्तमः
sarve devāḥ sagandharvā āhūtāścāpsaro gaṇāḥ |
siddhacāraṇanāgāśca munayo yakṣarākṣasāḥ
||17||सर्वे देवाः सगन्धर्वा आहूताश्चाप्सरो गणाः ।
सिद्धचारणनागाश्च मुनयो यक्षराक्षसाः
tilottamāyā nṛtyantyāḥ prāvāro nyapatat bhuvi |
dadarśa tasyāḥ sa yamaḥ kucau cārū bṛhattamau
||18||तिलोत्तमाया नृत्यन्त्याः प्रावारो न्यपतत् भुवि ।
ददर्श तस्याः स यमः कुचौ चारू बृहत्तमौ
abhavat kāmasantapto'viśrānto nirapatrapaḥ |
iyeṣā''liṅgituṃ tasyāścumbituṃ ca tadānanam
||19||अभवत् कामसन्तप्तोऽविश्रान्तो निरपत्रपः ।
इयेषाऽऽलिङ्गितुं तस्याश्चुम्बितुं च तदाननम्
sadaso nirgatastasmāllajjayā'dhomukho yamaḥ |
gacchatastasya retaśca skhalitaṃ patitaṃ bhuvi
||20||सदसो निर्गतस्तस्माल्लज्जयाऽधोमुखो यमः ।
गच्छतस्तस्य रेतश्च स्खलितं पतितं भुवि
jvālāmālyabhavattasmāt puruṣo vikṛtānanaḥ |
kurvan daṃṣṭrāravaṃ krūraṃ trāsayan bhuvanatrayam
||21||ज्वालामाल्यभवत्तस्मात् पुरुषो विकृताननः ।
कुर्वन् दंष्ट्रारवं क्रूरं त्रासयन् भुवनत्रयम्
dadāha pṛthivīṃ sarvāṃ jaṭābhirgaganaṃ spṛśat |
cakampe tasya śabdena trilokīmānasaṃ bhṛśam
||22||ददाह पृथिवीं सर्वां जटाभिर्गगनं स्पृशत् ।
चकम्पे तस्य शब्देन त्रिलोकीमानसं भृशम्
tadaiva viṣṇumagamam̐ste tu sarve sabhāsadaḥ |
stutiṃ nānāvidhāṃ kṛtvā nānāstotrairyathāmati
||23||तदैव विष्णुमगमँस्ते तु सर्वे सभासदः ।
स्तुतिं नानाविधां कृत्वा नानास्तोत्रैर्यथामति
prārthayāmāsuravyagrāḥ sarvalokahitāya tam |
sa taiḥ sarvaiḥ samagamad gajānanamanāmayam
||24||प्रार्थयामासुरव्यग्राः सर्वलोकहिताय तम् ।
स तैः सर्वैः समगमद् गजाननमनामयम्
tasya nāśaṃ tato jñātvā tuṣṭuvuḥ sarva eva tam |
devā munayaścocuḥ |
namo vighnasvarupāya namaste vighnahāriṇe
||25||तस्य नाशं ततो ज्ञात्वा तुष्टुवुः सर्व एव तम् ।
देवा मुनयश्चोचुः ।
नमो विघ्नस्वरुपाय नमस्ते विघ्नहारिणे
namaste sarvarūpāya sarvasākṣin namo'stute |
namo devāya mahate namaste jagadādaye
||26||नमस्ते सर्वरूपाय सर्वसाक्षिन् नमोऽस्तुते ।
नमो देवाय महते नमस्ते जगदादये
namaḥ kṛpānidhe tubhyaṃ jagatpālana hetave |
namaste pūrṇatamase sarvasaṃhārakāriṇe
||27||नमः कृपानिधे तुभ्यं जगत्पालन हेतवे ।
नमस्ते पूर्णतमसे सर्वसंहारकारिणे
namaste bhaktavarada sarvadātre namo namaḥ |
namaste'nanyaśaraṇa sarvakāmaprapūraka
||28||नमस्ते भक्तवरद सर्वदात्रे नमो नमः ।
नमस्तेऽनन्यशरण सर्वकामप्रपूरक
namaste vedaviduṣe namaste vedakāriṇe |
kamanyaṃ śaraṇaṃ yāmaḥ konu naḥsyādbhayāpahaḥ
||29||नमस्ते वेदविदुषे नमस्ते वेदकारिणे ।
कमन्यं शरणं यामः कोनु नःस्याद्भयापहः
akāla eva pralayaḥ kathaṃ labdho janairayam |
hā gajānana deveśa hā hā vighnaharāvyaya
||30||अकाल एव प्रलयः कथं लब्धो जनैरयम् ।
हा गजानन देवेश हा हा विघ्नहराव्यय
sarveṣāṃ maraṇe prāpte kathamasmānupekṣase |
iti tadvacanaṃ śrutvā karūṇābdhirgajānanaḥ
||31||सर्वेषां मरणे प्राप्ते कथमस्मानुपेक्षसे ।
इति तद्वचनं श्रुत्वा करूणाब्धिर्गजाननः
āvirāsīt purasteṣāṃ śiśurūpo'ribhītihā |
bibhrat kamalanayane śatacandranibhānanam
||32||आविरासीत् पुरस्तेषां शिशुरूपोऽरिभीतिहा ।
बिभ्रत् कमलनयने शतचन्द्रनिभाननम्
koṭisūryaprabhājālaḥ koṭikandarpajidvapuḥ |
kundakuḍmalaśobhājiddaśano'dharabimbijit
||33||कोटिसूर्यप्रभाजालः कोटिकन्दर्पजिद्वपुः ।
कुन्दकुड्मलशोभाजिद्दशनोऽधरबिम्बिजित्
unnaso bhṛkuṭīcārunayanaḥ kambukaṇṭhayuk |
viśālavakṣā jānuspṛgbhujadvayayuto balī
||34||उन्नसो भृकुटीचारुनयनः कम्बुकण्ठयुक् ।
विशालवक्षा जानुस्पृग्भुजद्वययुतो बली
gambhīranābhivilasadudaro'tilasatkaṭiḥ |
rambhāśobhāparisparddhigurūrūścāsajānuyuk
||35||गम्भीरनाभिविलसदुदरोऽतिलसत्कटिः ।
रम्भाशोभापरिस्पर्द्धिगुरूरूश्चासजानुयुक्
sucārūjaṅghāgulphaśrīvilasatpādapadmakaḥ |
nānālaṅkāraśobhāḍhyo mahārghavasanāvṛtaḥ
||36||सुचारूजङ्घागुल्फश्रीविलसत्पादपद्मकः ।
नानालङ्कारशोभाढ्यो महार्घवसनावृतः
evaṃ devaṃ nirīkṣyaiva nagarasya puro bhuvi |
uttasthurdevamunayo jayaśabdapuraḥsaram
||37||एवं देवं निरीक्ष्यैव नगरस्य पुरो भुवि ।
उत्तस्थुर्देवमुनयो जयशब्दपुरःसरम्
praṇemurdaṇḍavad bhūmau śakraṃ devagaṇā yathā |
devā ṛṣaya ūcuḥ |
ko bhavān kuta āyātaḥ kiṃ kāryaṃ vada no vibho
||38||प्रणेमुर्दण्डवद् भूमौ शक्रं देवगणा यथा ।
देवा ऋषय ऊचुः ।
को भवान् कुत आयातः किं कार्यं वद नो विभो
vayamevaṃ vijānīmo brahmaiva bālarūpadhṛk |
analāsurasantrāsāt tyaktvā karmāṇi saṃsthitān
||39||वयमेवं विजानीमो ब्रह्मैव बालरूपधृक् ।
अनलासुरसन्त्रासात् त्यक्त्वा कर्माणि संस्थितान्
āvirbhūtaṃ tu nastrātuṃ duṣṭasaṃhārakārakam |
iti tadvacanaṃ śrutvā śiśurūpī gajānanaḥ
||40||आविर्भूतं तु नस्त्रातुं दुष्टसंहारकारकम् ।
इति तद्वचनं श्रुत्वा शिशुरूपी गजाननः
babhāṣe hāsyavadanaḥ sarvān devamunīn prati |
bāla uvāca |
bhavanto jñānasampannā yaduktaṃ satyameva tat
||41||बभाषे हास्यवदनः सर्वान् देवमुनीन् प्रति ।
बाल उवाच ।
भवन्तो ज्ञानसम्पन्ना यदुक्तं सत्यमेव तत्
ahaṃ tasya vadhāyaiva duṣṭasya parapīḍinaḥ |
nijecchayā bālarūpī vegenāgāṃ surarṣayaḥ
||42||अहं तस्य वधायैव दुष्टस्य परपीडिनः ।
निजेच्छया बालरूपी वेगेनागां सुरर्षयः
upāyaṃ vacmi vastasya vadhetaṃ kurutānaghāḥ |
sarvairbhavadbhistaṃ dṛṣṭvā nodanīyo balādaham
||43||उपायं वच्मि वस्तस्य वधेतं कुरुतानघाः ।
सर्वैर्भवद्भिस्तं दृष्ट्वा नोदनीयो बलादहम्
draṣṭavyaṃ kautukaṃ tasya mama caiva mahattaram |
evaṃ śrutvā kṛpāvākyaṃ sarve te harṣanirbharāḥ
||44||द्रष्टव्यं कौतुकं तस्य मम चैव महत्तरम् ।
एवं श्रुत्वा कृपावाक्यं सर्वे ते हर्षनिर्भराः
ucuḥ parasparaṃ sarve na jānīmo'sya pauruṣam |
īśvaro bālarūpeṇa kartumasya vadhaṃ nu kim
||45||उचुः परस्परं सर्वे न जानीमोऽस्य पौरुषम् ।
ईश्वरो बालरूपेण कर्तुमस्य वधं नु किम्
avatīrṇo bhavet trātuṃ pīḍitaṃ bhuvanatrayam |
itthamuktvā tu te sarve praṇemuḥ sādaraṃ ca tam
||46||अवतीर्णो भवेत् त्रातुं पीडितं भुवनत्रयम् ।
इत्थमुक्त्वा तु ते सर्वे प्रणेमुः सादरं च तम्
etasminneva kāle tu kālānalasvarūpadhṛk |
dahan daśadiśo bhakṣannaralokaṃ sa āyayau
||47||एतस्मिन्नेव काले तु कालानलस्वरूपधृक् ।
दहन् दशदिशो भक्षन्नरलोकं स आययौ
kolāhalo mahānāsīllokānāṃ krandatāṃ tadā |
dṛṣṭvaiva sarve munayaḥ palāyanaparā yayuḥ
||48||कोलाहलो महानासील्लोकानां क्रन्दतां तदा ।
दृष्ट्वैव सर्वे मुनयः पलायनपरा ययुः
taṃ ca te munayaḥ procuḥ śīghraṃ kurū palāyanam |
no ceddhiṃsiṣyate tvādya sumahānanalo dhruvam
||49||तं च ते मुनयः प्रोचुः शीघ्रं कुरू पलायनम् ।
नो चेद्धिंसिष्यते त्वाद्य सुमहाननलो ध्रुवम्
timiṅgilo yathā mīnānuragān garūḍo yathā |
iti tadvacanaṃ śrutvā paramātmā gajānanaḥ
||50||तिमिङ्गिलो यथा मीनानुरगान् गरूडो यथा ।
इति तद्वचनं श्रुत्वा परमात्मा गजाननः
bālarūpadharo'tiṣṭhat parvato himavāniva |
surarṣayo yayurdūrāt tyaktvā tatraiva bālakam
||51||बालरूपधरोऽतिष्ठत् पर्वतो हिमवानिव ।
सुरर्षयो ययुर्दूरात् त्यक्त्वा तत्रैव बालकम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe durvāmāhātmyanirūpaṇaṃ nāma triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 63 ||