mantropadeśo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ
yāvaduttiṣṭhate viṣṇustāvattābhyāṃ triviṣṭapam |
ākrāntamindrasadanaṃ yāmyaṃ kauberameva ca
||1||यावदुत्तिष्ठते विष्णुस्तावत्ताभ्यां त्रिविष्टपम् ।
आक्रान्तमिन्द्रसदनं याम्यं कौबेरमेव च
tau dṛṣṭvā sarvato devāḥ palāyanaparā babhuḥ |
nipeturbabhramuḥ kecinmumūrcchuścaskhaluḥ pare
||2||तौ दृष्ट्वा सर्वतो देवाः पलायनपरा बभुः ।
निपेतुर्बभ्रमुः केचिन्मुमूर्च्छुश्चस्खलुः परे
tato devyā vinirmukto nidrayā harirīśvaraḥ |
āśvāsya sarva devām̐stām̐stāmbhyāṃ yuddhaṃ cakāra ha
||3||ततो देव्या विनिर्मुक्तो निद्रया हरिरीश्वरः ।
आश्वास्य सर्व देवाँस्ताँस्ताम्भ्यां युद्धं चकार ह
ākramaṃ sarvadevānāṃ kṛtaṃ tābhyāṃ nivāritum |
śeṣādisarvanāgānāṃ munīnāṃ yakṣarakṣasām
||4||आक्रमं सर्वदेवानां कृतं ताभ्यां निवारितुम् ।
शेषादिसर्वनागानां मुनीनां यक्षरक्षसाम्
śuśubhe sa haristatra śaṅkhacakragadādharaḥ |
kirīṭakuṇḍaladharo nīlameghaghanacchaviḥ
||5||शुशुभे स हरिस्तत्र शङ्खचक्रगदाधरः ।
किरीटकुण्डलधरो नीलमेघघनच्छविः
tataḥ sa bhagavān śaṅkhaṃ pradadhmau bhṛśavegavān |
tena śabdena mahatā kṣobhayāmāsa rodasī
||6||ततः स भगवान् शङ्खं प्रदध्मौ भृशवेगवान् ।
तेन शब्देन महता क्षोभयामास रोदसी
pāñcajanyasvanaṃ śrutvā bibhide hṛdayaṃ tayoḥ |
tatastau bhayasaṃvignau parasparamathocatuḥ
||7||पाञ्चजन्यस्वनं श्रुत्वा बिभिदे हृदयं तयोः ।
ततस्तौ भयसंविग्नौ परस्परमथोचतुः
bhūmaṇḍalaṃ ca pātālaṃ svargāṇāmekaviṃśatiḥ |
ākrāntāḥ samyagāvābhyāṃ tadā'yaṃ na śrutaḥ svanaḥ
||8||भूमण्डलं च पातालं स्वर्गाणामेकविंशतिः ।
आक्रान्ताः सम्यगावाभ्यां तदाऽयं न श्रुतः स्वनः
vajrasāramayaṃ yena cakampe hṛdayaṃ dvayoḥ |
tasmādanena yoddhavyaṃ puruṣeṇa balīyasā
||9||वज्रसारमयं येन चकम्पे हृदयं द्वयोः ।
तस्मादनेन योद्धव्यं पुरुषेण बलीयसा
raṇakaṇḍūtiśāntyarthaṃ vijayāyetarāya vā |
ripumenaṃ haniṣyāvo gacchāvo vā punarbhavam
||10||रणकण्डूतिशान्त्यर्थं विजयायेतराय वा ।
रिपुमेनं हनिष्यावो गच्छावो वा पुनर्भवम्
evaṃ tau niścayaṃ kṛtvā yuyutsuṃ harimūcatuḥ |
raṇakaṇḍūtiśāntyarthaṃ dṛṣṭo'si purūṣottama
||11||एवं तौ निश्चयं कृत्वा युयुत्सुं हरिमूचतुः ।
रणकण्डूतिशान्त्यर्थं दृष्टोऽसि पुरूषोत्तम
kathamuttamatāṃ yāsi hyāvayordṛṣṭigocaraḥ |
munirūvāca |
iti vākyaṃ tayoḥ śrutvā jagāda viṣṭaraśravāḥ
||12||कथमुत्तमतां यासि ह्यावयोर्दृष्टिगोचरः ।
मुनिरूवाच ।
इति वाक्यं तयोः श्रुत्वा जगाद विष्टरश्रवाः
hariruvāca
samyaguktaṃ mahādaityau yatheṣṭaṃ yudhyataṃ mayā |
na hi kāmayate kaścinmaraṇaṃ svayamātmanaḥ
||13||सम्यगुक्तं महादैत्यौ यथेष्टं युध्यतं मया ।
न हि कामयते कश्चिन्मरणं स्वयमात्मनः
tāvūcatuḥ
caturbhujo'si deveśa bāhuyuddhaṃ dadasva nau |
munirūvāca |
evamukto haristābhyāṃ tathetyāha mudānvitaḥ
||14||चतुर्भुजोऽसि देवेश बाहुयुद्धं ददस्व नौ ।
मुनिरूवाच ।
एवमुक्तो हरिस्ताभ्यां तथेत्याह मुदान्वितः
tyaktvā''yudhāni yuyudhe dvābhyāmekaścaturbhujaḥ |
jaghnatustau śiro mūrdhnā jaṅghābhiratha jaṅghayoḥ |
kūparau kūrparaiḥ svīyairbāhu bāhubhireva ca
||15||त्यक्त्वाऽऽयुधानि युयुधे द्वाभ्यामेकश्चतुर्भुजः ।
जघ्नतुस्तौ शिरो मूर्ध्ना जङ्घाभिरथ जङ्घयोः ।
कूपरौ कूर्परैः स्वीयैर्बाहु बाहुभिरेव च
gulphau gulphaiḥ kaṭiṃ tābhyāṃ nāsikābhyāṃ ca nāsikām |
muṣṭibhyāṃ muṣṭideśaṃ ca pṛṣṭhābhyāṃ pṛṣṭhameva ca
||16||गुल्फौ गुल्फैः कटिं ताभ्यां नासिकाभ्यां च नासिकाम् ।
मुष्टिभ्यां मुष्टिदेशं च पृष्ठाभ्यां पृष्ठमेव च
āsphoṭanavikarṣābhyāṃ bāhubhirmaṇḍalairapi |
evaṃ parasparaṃ yuddhaṃ prāvarttata ciraṃ tadā
||17||आस्फोटनविकर्षाभ्यां बाहुभिर्मण्डलैरपि ।
एवं परस्परं युद्धं प्रावर्त्तत चिरं तदा
sahasraṃ pañcaguṇitamatikrāntaṃ mahāmune |
varṣāṇāṃ na tu tau jetuṃ śaśāṅka harirīśvaraḥ |
tato dadhārarūpaṃ sa gāndharvaṃ gītakovidam
||18||सहस्रं पञ्चगुणितमतिक्रान्तं महामुने ।
वर्षाणां न तु तौ जेतुं शशाङ्क हरिरीश्वरः ।
ततो दधाररूपं स गान्धर्वं गीतकोविदम्
gatvā vanāntaraṃ cārū vīṇāgānaṃ cakāraḥ saḥ |
hariṇāśvāpadā lokā devagandharvarākṣasāḥ
||19||गत्वा वनान्तरं चारू वीणागानं चकारः सः ।
हरिणाश्वापदा लोका देवगन्धर्वराक्षसाः
svasvavyāpārarahitāḥ sarve tatparatāṃ yayuḥ |
ālāpaṃ tasya giriśaḥ kailāse śrutavān muhuḥ
||20||स्वस्वव्यापाररहिताः सर्वे तत्परतां ययुः ।
आलापं तस्य गिरिशः कैलासे श्रुतवान् मुहुः
nikumbhaṃ puṣpadantaṃ ca jagāda bhaganetrahā |
etamānayataṃ śīghraṃ yo'sau gāyati kānane
||21||निकुम्भं पुष्पदन्तं च जगाद भगनेत्रहा ।
एतमानयतं शीघ्रं योऽसौ गायति कानने
tau gatvā darśanaṃ tasya gṛhītvā vai tamūcatuḥ |
tava gītasvanaṃ śrutvā śaṅkaro harṣanirbharaḥ
||22||तौ गत्वा दर्शनं तस्य गृहीत्वा वै तमूचतुः ।
तव गीतस्वनं श्रुत्वा शङ्करो हर्षनिर्भरः
tvāṃ samāhvayate devo gānaṃ śrotuṃ tavānagha |
āvābhyāṃ saha yāhi tvaṃ śīghraṃ yāma tadantikam
||23||त्वां समाह्वयते देवो गानं श्रोतुं तवानघ ।
आवाभ्यां सह याहि त्वं शीघ्रं याम तदन्तिकम्
tayorvākyamiti śrutvā gandharvo haribhaktimān |
tābhyāṃ saha yayau tatra yatra devo maheśvaraḥ
||24||तयोर्वाक्यमिति श्रुत्वा गन्धर्वो हरिभक्तिमान् ।
ताभ्यां सह ययौ तत्र यत्र देवो महेश्वरः
dadarśa pārvatīkāntaṃ candrārdhakṛtaśekharam |
gajacarmaparīdhānaṃ ruṇḍamālā vibhūṣitam
||25||ददर्श पार्वतीकान्तं चन्द्रार्धकृतशेखरम् ।
गजचर्मपरीधानं रुण्डमाला विभूषितम्
rājatpiṅgaṭajaṭābhāraṃ sarpayajñopavītinan |
nanāma bhuviviśveśaṃ praṇatārtivināśanam
||26||राजत्पिङ्गटजटाभारं सर्पयज्ञोपवीतिनन् ।
ननाम भुविविश्वेशं प्रणतार्तिविनाशनम्
utthāpya giriśaḥ svena pāṇinā tamadhokṣajam |
āsanañca dadau tasmai pūjayāmāsa śaṅkaraḥ
||27||उत्थाप्य गिरिशः स्वेन पाणिना तमधोक्षजम् ।
आसनञ्च ददौ तस्मै पूजयामास शङ्करः
tato jagāda sa hariradya me saphalaṃ januḥ |
yato'dya darśanaṃ te'bhūd dharmakāmārthamokṣadam
||28||ततो जगाद स हरिरद्य मे सफलं जनुः ।
यतोऽद्य दर्शनं तेऽभूद् धर्मकामार्थमोक्षदम्
toṣayāmāsa taṃ devogandharvo gānatatparaḥ |
vīṇāravaiḥ kalapadairālāpairvividhairapi
||29||तोषयामास तं देवोगन्धर्वो गानतत्परः ।
वीणारवैः कलपदैरालापैर्विविधैरपि
skandaṃ gaṇeśvaraṃ devīṃ pārvatīṃ ca surānṛṣīn |
tato maheśvaraḥ prītyā''liliṅga prakaṭaṃ harim
||30||स्कन्दं गणेश्वरं देवीं पार्वतीं च सुरानृषीन् ।
ततो महेश्वरः प्रीत्याऽऽलिलिङ्ग प्रकटं हरिम्
śaṅkhacakragadāpadmapītāmbaradharaṃ śubham |
uvāca ca hare ! matto vṛṇu kāmānaśeṣataḥ
||31||शङ्खचक्रगदापद्मपीताम्बरधरं शुभम् ।
उवाच च हरे ! मत्तो वृणु कामानशेषतः
dāsyāmi tava gānena parāṃmudamupāgataḥ |
bhṛgurūvāca |
tata ūce svabhūstantu vṛttāntaṃ daityayoḥ param
||32||दास्यामि तव गानेन परांमुदमुपागतः ।
भृगुरूवाच ।
तत ऊचे स्वभूस्तन्तु वृत्तान्तं दैत्ययोः परम्
hariruvāca
mayi kṣīrābdhiśayane nidrite madhukaiṭabhau |
utpannau karṇamalato brahmāṇaṃ bhakṣituṃ gatau
||33||मयि क्षीराब्धिशयने निद्रिते मधुकैटभौ ।
उत्पन्नौ कर्णमलतो ब्रह्माणं भक्षितुं गतौ
tena nidrā stutā bharga tayā'haṃ pratibodhitaḥ |
yuddhaṃ ca kṛtavām̐stābhyāṃ mallalīlāmupāgataḥ
||34||तेन निद्रा स्तुता भर्ग तयाऽहं प्रतिबोधितः ।
युद्धं च कृतवाँस्ताभ्यां मल्ललीलामुपागतः
nāsmi śakto vijetuṃ tau tata etatkṛtaṃ mayā |
idānīṃ tadvadhopāyaṃ vada me karuṇānidhe
||35||नास्मि शक्तो विजेतुं तौ तत एतत्कृतं मया ।
इदानीं तद्वधोपायं वद मे करुणानिधे
bharga uvāca
vināyakamanarcyaiva gato'si raṇabhūmikām |
śaktihīnaśva tenā'si subhṛśaṃ kleśavānapi
||36||विनायकमनर्च्यैव गतोऽसि रणभूमिकाम् ।
शक्तिहीनश्व तेनाऽसि सुभृशं क्लेशवानपि
gaṇeśaṃ pūjayitvaiva vraja yuddhāya māriṣa |
sa ca tau māyayā''mohya vaśatāṃ prāpayiṣyati
||37||गणेशं पूजयित्वैव व्रज युद्धाय मारिष ।
स च तौ माययाऽऽमोह्य वशतां प्रापयिष्यति
matprasādena duṣṭau tau vadhiṣyasi na saṃśayaḥ |
hariruvāca |
kathaṃ vināyakaṃ devamupāse bharga tadvada
||38||मत्प्रसादेन दुष्टौ तौ वधिष्यसि न संशयः ।
हरिरुवाच ।
कथं विनायकं देवमुपासे भर्ग तद्वद
īśvara uvāca
uktā gaṇeśvarasyaiva mantrāṇāṃ saptakoṭayaḥ |
tatrāpi ca mahāmantrāsteṣvapyekākṣaro mahān
||39||उक्ता गणेश्वरस्यैव मन्त्राणां सप्तकोटयः ।
तत्रापि च महामन्त्रास्तेष्वप्येकाक्षरो महान्
ṣaḍakṣaraśva bhagavanstayorekaṃ vadāmi te |
tata ekākṣaraṃ tyaktvā siddhāricakrayogataḥ
||40||षडक्षरश्व भगवन्स्तयोरेकं वदामि ते ।
तत एकाक्षरं त्यक्त्वा सिद्धारिचक्रयोगतः
ṛṇaṃ dhanaṃ śodhayitvā taṃ jagāda ṣaḍakṣaraḥ |
mahāmantraṃ gaṇeśasya sarvaṃsiddhipradaṃ śubham
||41||ऋणं धनं शोधयित्वा तं जगाद षडक्षरः ।
महामन्त्रं गणेशस्य सर्वंसिद्धिप्रदं शुभम्
asyānuṣṭhānamātreṇa kāryaṃ te siddhimeṣyati |
tato jagāma sa hariranuṣṭhānāya satvaraḥ
||42||अस्यानुष्ठानमात्रेण कार्यं ते सिद्धिमेष्यति ।
ततो जगाम स हरिरनुष्ठानाय सत्वरः
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe mantropadeśo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||