ekanavatitamo'dhyāyaḥ
vyāsa uvāca
anyat kathaya me deva gaṇeśasya kathāntaram |
śaṛṇvato me mano'tyantamutsukuṃ bhavati prabho
||1||अन्यत् कथय मे देव गणेशस्य कथान्तरम् ।
शृण्वतो मे मनोऽत्यन्तमुत्सुकुं भवति प्रभो
brahmovāca
ekadā pralaye vṛtte'jñāpayanmāṃ gajānanaḥ |
sṛṣṭiṃ nānāvidhāṃ brahmana kurū tvaṃ hi mamājñayā
||2||एकदा प्रलये वृत्तेऽज्ञापयन्मां गजाननः ।
सृष्टिं नानाविधां ब्रह्मन कुरू त्वं हि ममाज्ञया
ahaṃ prakalpayāmāsa putrān sapta hṛdā tadā |
teṣāṃ nāmāni te vacmi kaśyapo gautamo'pi ca
||3||अहं प्रकल्पयामास पुत्रान् सप्त हृदा तदा ।
तेषां नामानि ते वच्मि कश्यपो गौतमोऽपि च
jamadagnirvasiṣṭhaśca bharadvājo'trireva ca |
viśvāmitraśca saptaite sarvavidyāviśāradāḥ
||4||जमदग्निर्वसिष्ठश्च भरद्वाजोऽत्रिरेव च ।
विश्वामित्रश्च सप्तैते सर्वविद्याविशारदाः
sarve māmabruvana brahmannājñāpaya sureśvara |
mayā tu kaśyapo'jñāpi buddhimām̐steṣu cādhikaḥ
||5||सर्वे मामब्रुवन ब्रह्मन्नाज्ञापय सुरेश्वर ।
मया तु कश्यपोऽज्ञापि बुद्धिमाँस्तेषु चाधिकः
matkāryaṃ vividhāṃ sṛṣṭiṃ kurvityājñāpitastadā |
asāvomiti māmuktvā jagāma tapase vanam
||6||मत्कार्यं विविधां सृष्टिं कुर्वित्याज्ञापितस्तदा ।
असावोमिति मामुक्त्वा जगाम तपसे वनम्
jajāpaikākṣaraṃ mantraṃ divyavarṣasahasrakam |
tataḥ prasanno bhagavān dviradānana īśvaraḥ
||7||जजापैकाक्षरं मन्त्रं दिव्यवर्षसहस्रकम् ।
ततः प्रसन्नो भगवान् द्विरदानन ईश्वरः
caturbhujo'ravindākṣo mahāmukaṭamaṇḍitaḥ |
pāśāṅkuśadharo mālādantahastaḥ śubhāṅgadaḥ |
suvarṇamaṇiratnāḍhyo muktāmālālasadgalaḥ
||8||चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो महामुकटमण्डितः ।
पाशाङ्कुशधरो मालादन्तहस्तः शुभाङ्गदः ।
सुवर्णमणिरत्नाढ्यो मुक्तामालालसद्गलः
sarpodaraḥ koṭisūrya vilasaddīptimaṇḍalaḥ |
vikasannetravibhrājaccārūśuṇḍālasanmukhaḥ
||9||सर्पोदरः कोटिसूर्य विलसद्दीप्तिमण्डलः ।
विकसन्नेत्रविभ्राजच्चारूशुण्डालसन्मुखः
āvirāsīt kaśyapasya pura evaṃ gajānanaḥ |
kṣudraghaṇṭānūpurāṇāṃ ravān mukharitāṅghriyuk
||10||आविरासीत् कश्यपस्य पुर एवं गजाननः ।
क्षुद्रघण्टानूपुराणां रवान् मुखरिताङ्घ्रियुक्
dṛṣṭvā nanarta taṃ devaṃ kaśyapo harṣanirbharaḥ |
natvā sampūjayāmāsa nānāmaṅgalavastubhiḥ
||11||दृष्ट्वा ननर्त तं देवं कश्यपो हर्षनिर्भरः ।
नत्वा सम्पूजयामास नानामङ्गलवस्तुभिः
baddhāñjalirūvācedaṃ suprasanno gajānanam |
dhanyo me janako mātā tapojñānaṃ vapuśca dṛk
||12||बद्धाञ्जलिरूवाचेदं सुप्रसन्नो गजाननम् ।
धन्यो मे जनको माता तपोज्ञानं वपुश्च दृक्
dhanyeyaṃ dharaṇī tāta vīrūdvṛkṣaphalāni ca |
dhanya ekākṣaro mantro yena dṛṣṭo'khileśvaraḥ
||13||धन्येयं धरणी तात वीरूद्वृक्षफलानि च ।
धन्य एकाक्षरो मन्त्रो येन दृष्टोऽखिलेश्वरः
gajānanaḥ prasannātmā paramātmā parātparaḥ |
yatra kuṇṭhāścaturvedā vedāntā mūkatāṃ gatāḥ
||14||गजाननः प्रसन्नात्मा परमात्मा परात्परः ।
यत्र कुण्ठाश्चतुर्वेदा वेदान्ता मूकतां गताः
agocaro manastarkaiḥ so'yaṃ devomayekṣitaḥ |
yasmādāvirbhavantīme hareśāgnimukhāḥ surāḥ
||15||अगोचरो मनस्तर्कैः सोऽयं देवोमयेक्षितः ।
यस्मादाविर्भवन्तीमे हरेशाग्निमुखाः सुराः
pātālāni ca saptaiva bhuvanāni caturdaśa |
yatraitāni layaṃ yānti so'yaṃ devo mayekṣitaḥ
||16||पातालानि च सप्तैव भुवनानि चतुर्दश ।
यत्रैतानि लयं यान्ति सोऽयं देवो मयेक्षितः
yo nirguṇo nirādhīśo gurūgamyo nirākṛtiḥ |
brahmeti yaṃ viduḥ kecit soyaṃ devo mayekṣitaḥ
||17||यो निर्गुणो निराधीशो गुरूगम्यो निराकृतिः ।
ब्रह्मेति यं विदुः केचित् सोयं देवो मयेक्षितः
ka uvāca
evaṃ vākyāmṛtarasaiḥ parituṣṭo gajānanaḥ |
uvāca kaśyapaṃ namraṃ stuvantaṃ vividhaiḥ stavaiḥ
||18||एवं वाक्यामृतरसैः परितुष्टो गजाननः ।
उवाच कश्यपं नम्रं स्तुवन्तं विविधैः स्तवैः
gaṇeśa uvāca
bhakteḥstavādanuṣṭhānāt prītaste'haṃ mune'dhunā |
varaṃ varaya mattastvaṃ yaṃ yaṃ sa manasecchasi
||19||भक्तेःस्तवादनुष्ठानात् प्रीतस्तेऽहं मुनेऽधुना ।
वरं वरय मत्तस्त्वं यं यं स मनसेच्छसि
kaśyapa uvāca
sṛṣṭiṃ nānāvidhāṃ kartuṃ sāmarthyaṃ dehi me prabho |
tvadaṅghrikamale bhaktimavismaraṇameva ca
||20||सृष्टिं नानाविधां कर्तुं सामर्थ्यं देहि मे प्रभो ।
त्वदङ्घ्रिकमले भक्तिमविस्मरणमेव च
yāyāḥ pratyakṣatāṃ tatra smare ttvāṃ yatra cāpyaham |
tādṛśaṃ dehi me putraṃ nāmnā kaśyapanandanam
||21||यायाः प्रत्यक्षतां तत्र स्मरे त्त्वां यत्र चाप्यहम् ।
तादृशं देहि मे पुत्रं नाम्ना कश्यपनन्दनम्
gaṇeśa uvāca
sarvaṃ te vāñchitaṃ matto bhavitā'śu mahāmune |
bhaktirme'vismṛti syāt te saṅkaṭe cāntikaṃ vraje
||22||सर्वं ते वाञ्छितं मत्तो भविताऽशु महामुने ।
भक्तिर्मेऽविस्मृति स्यात् ते सङ्कटे चान्तिकं व्रजे
kariṣyasi vicitrāṃ tvaṃ sṛṣṭiṃ mama prasādataḥ |
ka uvāca |
evamuktvā munirdevastatraivāntaradhīyata |
kaśyapo'pi mudā yukto nijasthānaṃ tadā yayau
||23||करिष्यसि विचित्रां त्वं सृष्टिं मम प्रसादतः ।
क उवाच ।
एवमुक्त्वा मुनिर्देवस्तत्रैवान्तरधीयत ।
कश्यपोऽपि मुदा युक्तो निजस्थानं तदा ययौ
kadācit kaśyapo'kasmādaśarīraprapīḍitaḥ |
na cālabhat kvāpi śarma gṛhamadhyaṃ tato'gamat
||24||कदाचित् कश्यपोऽकस्मादशरीरप्रपीडितः ।
न चालभत् क्वापि शर्म गृहमध्यं ततोऽगमत्
nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ karma dhyānaṃ ca nāsmarat |
taṃ tathā vivhalaṃ dṛṣṭvā yoṣito'sya caturdaśa
||25||नित्यं नैमित्तिकं काम्यं कर्म ध्यानं च नास्मरत् ।
तं तथा विव्हलं दृष्ट्वा योषितोऽस्य चतुर्दश
dityaditirdanukadrurvinatādyāḥ puraḥ sthitāḥ |
bubhuje kramaśastāstu nānāgāreṣu kaśyapaḥ
||26||दित्यदितिर्दनुकद्रुर्विनताद्याः पुरः स्थिताः ।
बुभुजे क्रमशस्तास्तु नानागारेषु कश्यपः
kāle yathokte suṣuve ditirdaityānanekaśaḥ |
aditirdevagandharvān danuśca dānavānatha
||27||काले यथोक्ते सुषुवे दितिर्दैत्याननेकशः ।
अदितिर्देवगन्धर्वान् दनुश्च दानवानथ
krameṇa kinnarā yakṣāḥ siddhacāraṇaguhyakāḥ |
paśavaśca tathāraṇyā grāmyāścāsannanekaśaḥ
||28||क्रमेण किन्नरा यक्षाः सिद्धचारणगुह्यकाः ।
पशवश्च तथारण्या ग्राम्याश्चासन्ननेकशः
pṛthivī parvatā vṛkṣāḥ samudrāḥ sarito latā |
dhānyāni dhātavo ratnamuktākṛmipipīlikāḥ
||29||पृथिवी पर्वता वृक्षाः समुद्राः सरितो लता ।
धान्यानि धातवो रत्नमुक्ताकृमिपिपीलिकाः
sarpāḥ pakṣigaṇāstābhyaḥ sarvamāsīccarācaram |
evaṃ dṛṣṭvā sa santānaṃ jātaṃ nānāvidhaṃ tadā
||30||सर्पाः पक्षिगणास्ताभ्यः सर्वमासीच्चराचरम् ।
एवं दृष्ट्वा स सन्तानं जातं नानाविधं तदा
jaharṣa kaśyapo dhīmān nānāmantrān samādiśat |
śodhāyitvā ṛṇadhanaṃ siddhāricakramīkṣya ca
||31||जहर्ष कश्यपो धीमान् नानामन्त्रान् समादिशत् ।
शोधायित्वा ऋणधनं सिद्धारिचक्रमीक्ष्य च
ṣoḍaśārṇaṃ ca kasmaicit tathā'ṣṭādaśavarṇakam |
ekākṣaraṃ ca kasmaicidanyasmai ca ṣaḍakṣaram
||32||षोडशार्णं च कस्मैचित् तथाऽष्टादशवर्णकम् ।
एकाक्षरं च कस्मैचिदन्यस्मै च षडक्षरम्
pañcārṇamaṣṭākṣaraṃ ca dvādaśākṣarameva ca |
kasmaicicca mahāmantraṃ dadau sa munipuṅgavaḥ
||33||पञ्चार्णमष्टाक्षरं च द्वादशाक्षरमेव च ।
कस्मैचिच्च महामन्त्रं ददौ स मुनिपुङ्गवः
kurvan tvanuṣṭhitaṃ tāvad yāvaddevo nirīkṣyate |
gajānano'khilādhāraḥ sarvasiddhipradāyakaḥ
||34||कुर्वन् त्वनुष्ठितं तावद् यावद्देवो निरीक्ष्यते ।
गजाननोऽखिलाधारः सर्वसिद्धिप्रदायकः
evamājñāpayat tām̐śca te ca jagmustadaiva hi |
tapase bahuśo deśān jepuḥ svaṃ svaṃ manuṃ tadā
||35||एवमाज्ञापयत् ताँश्च ते च जग्मुस्तदैव हि ।
तपसे बहुशो देशान् जेपुः स्वं स्वं मनुं तदा
āsane bhojane devaṃ nidrāyāṃ jāgare'pi ca |
ananyabhaktyā deveśaṃ saṃsmaruste gajānanam
||36||आसने भोजने देवं निद्रायां जागरेऽपि च ।
अनन्यभक्त्या देवेशं संस्मरुस्ते गजाननम्
divyavarṣasahasrānte parituṣṭo gajānanaḥ |
āvirāsidanekātmā tatpuraḥ karūṇānidhiḥ
||37||दिव्यवर्षसहस्रान्ते परितुष्टो गजाननः ।
आविरासिदनेकात्मा तत्पुरः करूणानिधिः
yo yathā dhyātavāndevaṃ tādṛśastatpuro'bhavat |
kasyacit purataścāsīn meghābho'ṣṭamahābhujaḥ
||38||यो यथा ध्यातवान्देवं तादृशस्तत्पुरोऽभवत् ।
कस्यचित् पुरतश्चासीन् मेघाभोऽष्टमहाभुजः
kasyacit puratastvāsīcchaśivarṇaścaturbhujaḥ |
agre kasyacidāraktaḥ ṣaḍbhujo'sau gaṇeśvaraḥ
||39||कस्यचित् पुरतस्त्वासीच्छशिवर्णश्चतुर्भुजः ।
अग्रे कस्यचिदारक्तः षड्भुजोऽसौ गणेश्वरः
sahasranayanastāvadbhujo'sāvapi kasyacit |
bhāti bālasvarūpo'pi yuvā vṛddho'pi bhāsate
||40||सहस्रनयनस्तावद्भुजोऽसावपि कस्यचित् ।
भाति बालस्वरूपोऽपि युवा वृद्धोऽपि भासते
daśadvādaśadordaṇḍo dhūmravarṇo mahanmahaḥ |
aṣṭādaśabhujopyāsīt koṭisūryasamaprabhaḥ
||41||दशद्वादशदोर्दण्डो धूम्रवर्णो महन्महः ।
अष्टादशभुजोप्यासीत् कोटिसूर्यसमप्रभः
tejorūpo mahākāya ākhuvāhanapṛṣṭhagaḥ |
siṃhago barhigo vāpi gajāsyo'nekavaktravān
||42||तेजोरूपो महाकाय आखुवाहनपृष्ठगः ।
सिंहगो बर्हिगो वापि गजास्योऽनेकवक्त्रवान्
dṛṣṭvā devaṃ tu te sarve'nekadhā tuṣṭuvurmudā |
baddhāñjalipuṭā namrā bhaktyā devaṃ gajānanam
||43||दृष्ट्वा देवं तु ते सर्वेऽनेकधा तुष्टुवुर्मुदा ।
बद्धाञ्जलिपुटा नम्रा भक्त्या देवं गजाननम्
sarve ūcuḥ
yato'nantaśakteranantāścajīvā yato nirguṇādaprameyādguṇāste |
yato bhāti sarvaṃ tridhā bhedabhinnaṃ sadā taṃ gaṇeśaṃ namāmo bhajāmaḥ
||44||यतोऽनन्तशक्तेरनन्ताश्चजीवा यतो निर्गुणादप्रमेयाद्गुणास्ते ।
यतो भाति सर्वं त्रिधा भेदभिन्नं सदा तं गणेशं नमामो भजामः
yataścāvirāsījjagat sarvavettustathā'bjāsano viśvago viśva goptā |
tathendrādayo daityasaṅghā manuṣyāḥ sadā taṃ gaṇeśaṃ namāmo bhajāmaḥ
||45||यतश्चाविरासीज्जगत् सर्ववेत्तुस्तथाऽब्जासनो विश्वगो विश्व गोप्ता ।
तथेन्द्रादयो दैत्यसङ्घा मनुष्याः सदा तं गणेशं नमामो भजामः
yato vahnibhānū bhavo bhūrjalaṃ ca yataḥ sāgarāścandramā vyoma vāyuḥ |
yataḥ sthāvarā jaṅgamā vṛkṣasaṅghāḥ sadā taṃ gaṇeśaṃ namāmo bhajāmaḥ
||46||यतो वह्निभानू भवो भूर्जलं च यतः सागराश्चन्द्रमा व्योम वायुः ।
यतः स्थावरा जङ्गमा वृक्षसङ्घाः सदा तं गणेशं नमामो भजामः
yato dānavāḥ kinnarā yakṣasaṅghā yataścāraṇā vāraṇāḥ śvāpadāśca |
yataḥ pakṣikīṭā yato vīrughaśca sadā taṃ gaṇeśaṃ namāmo bhajamaḥ
||47||यतो दानवाः किन्नरा यक्षसङ्घा यतश्चारणा वारणाः श्वापदाश्च ।
यतः पक्षिकीटा यतो वीरुघश्च सदा तं गणेशं नमामो भजमः
yato buddhirajñānanāśo mumukṣoyataḥ sampado bhaktasantoṣikāḥ syuḥ |
yato vighnanāśo yataḥ kāryasiddhiḥ sadā taṃ gaṇeśaṃ namāmo bhajāmaḥ
||48||यतो बुद्धिरज्ञाननाशो मुमुक्षोयतः सम्पदो भक्तसन्तोषिकाः स्युः ।
यतो विघ्ननाशो यतः कार्यसिद्धिः सदा तं गणेशं नमामो भजामः
yataḥ putrasampad yato vāñchitārtho yato bhaktividyāstathā'nekarūpāḥ |
yataḥ śokamohau yataḥ kāma eva sadā taṃ gaṇeśaṃ namāmo bhajāmaḥ
||49||यतः पुत्रसम्पद् यतो वाञ्छितार्थो यतो भक्तिविद्यास्तथाऽनेकरूपाः ।
यतः शोकमोहौ यतः काम एव सदा तं गणेशं नमामो भजामः
yato'nanta śaktiḥ sa śeṣo babhūva dharādhāraṇe'nekarūpe ca śaktaḥ |
yato'nekadhā svargalokā hi nānā sadā taṃ gaṇeśaṃ namāmo bhajāmaḥ
||50||यतोऽनन्त शक्तिः स शेषो बभूव धराधारणेऽनेकरूपे च शक्तः ।
यतोऽनेकधा स्वर्गलोका हि नाना सदा तं गणेशं नमामो भजामः
yato vedavāco vikuṇṭhā manobhiḥ sadā neti netīti tā yaṃ gṛhṇanti |
parabrahmarūpaṃ cidānandabhūtaṃ sadā taṃ gaṇeśaṃ namāmo bhajāmaḥ
||51||यतो वेदवाचो विकुण्ठा मनोभिः सदा नेति नेतीति ता यं गृह्णन्ति ।
परब्रह्मरूपं चिदानन्दभूतं सदा तं गणेशं नमामो भजामः
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe kaśyapasṛṣṭivarṇanaṃ nāmaikanavatitamo'dhyāyaḥ || 91 ||