caturthīvratakathanaṃ nāmaikonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
rājovāca
kumbhīpākād viniḥsṛtya teṣu yāteṣu vai divam |
kamupāyaṃ sa kṛtavān kṛtavīryapitā tadā
||1||कुम्भीपाकाद् विनिःसृत्य तेषु यातेषु वै दिवम् ।
कमुपायं स कृतवान् कृतवीर्यपिता तदा
śakra uvāca
brahmalokaṃ jagāmāśu dadarśa kamalāsanam |
duḥkhito nāradācchṛtvā vaṃśavicchedamātmanaḥ
||2||ब्रह्मलोकं जगामाशु ददर्श कमलासनम् ।
दुःखितो नारदाच्छृत्वा वंशविच्छेदमात्मनः
praṇamya tamapṛcchat sa vaṃśavicchedakāraṇam |
mama putro'tidharmātmā vadānyo yajñakārakaḥ
||3||प्रणम्य तमपृच्छत् स वंशविच्छेदकारणम् ।
मम पुत्रोऽतिधर्मात्मा वदान्यो यज्ञकारकः
devatātithibhaktaśca mānyamānayitā bhṛśam |
nānāvidhaprayatnaṃ sa putrārthaṃ kṛtavān vidhe
||4||देवतातिथिभक्तश्च मान्यमानयिता भृशम् ।
नानाविधप्रयत्नं स पुत्रार्थं कृतवान् विधे
tathāpi nābhavat kasmāt tasya putraḥ sureśvara |
rājyaṃ prakṛtisāt kṛtvā vāyubhakṣaḥ sthito vane
||5||तथापि नाभवत् कस्मात् तस्य पुत्रः सुरेश्वर ।
राज्यं प्रकृतिसात् कृत्वा वायुभक्षः स्थितो वने
asthimātrāvaśeṣo'sāvadya śvo vā mariṣyati |
janmāntarīyaṃ tasyaino yena gacchellayaṃ prabho
||6||अस्थिमात्रावशेषोऽसावद्य श्वो वा मरिष्यति ।
जन्मान्तरीयं तस्यैनो येन गच्छेल्लयं प्रभो
tamupāyaṃ dayāṃ kṛtvā vada me kamalāsana |
taṃ prāpayiṣye tatrāhaṃ svavaṃśasya vivṛddhaye
||7||तमुपायं दयां कृत्वा वद मे कमलासन ।
तं प्रापयिष्ये तत्राहं स्ववंशस्य विवृद्धये
evaṃ sulalitāṃ vāṇīṃ śrutvocāca tathā vidhiḥ |
śrūyatāṃ tava putrasya pūrvajanma mayeritam
||8||एवं सुललितां वाणीं श्रुत्वोचाच तथा विधिः ।
श्रूयतां तव पुत्रस्य पूर्वजन्म मयेरितम्
sāmanāmnābhavat pūrvaṃ tatraiva nagare'ntyajaḥ |
duṣkarmā'titarāṃ yasya darśanaṃ puṇyanāśakṛt
||9||सामनाम्नाभवत् पूर्वं तत्रैव नगरेऽन्त्यजः ।
दुष्कर्माऽतितरां यस्य दर्शनं पुण्यनाशकृत्
ekadā tena vittasya lobhena pathi ghātitāḥ |
dvādaśa brāhmaṇāḥ śāntāstyaktāstena guhāntare
||10||एकदा तेन वित्तस्य लोभेन पथि घातिताः ।
द्वादश ब्राह्मणाः शान्तास्त्यक्तास्तेन गुहान्तरे
sarvaṃ tadīmādāya niśi svagṛhamāgataḥ |
māghakṛṣṇacaturthyāṃ sa udaye śaśino nṛpa
||11||सर्वं तदीमादाय निशि स्वगृहमागतः ।
माघकृष्णचतुर्थ्यां स उदये शशिनो नृप
gaṇeśeti gaṇeśeti putramāhūya satvaram |
alabdhānna jalastena sahaiva bubhuje mudā
||12||गणेशेति गणेशेति पुत्रमाहूय सत्वरम् ।
अलब्धान्न जलस्तेन सहैव बुभुजे मुदा
kālena tasya putro'sau pañcatvamagamanniśi |
candrodaye caturthyāṃ tu kṛṣṇāyāmeva bhūbhuja
||13||कालेन तस्य पुत्रोऽसौ पञ्चत्वमगमन्निशि ।
चन्द्रोदये चतुर्थ्यां तु कृष्णायामेव भूभुज
ajñānakṛtasaṅkaṣṭa caturthīvratasambhavāt |
puṇyādvaināyakaṃ dhāma jagāma sukhadaṃ tu saḥ
||14||अज्ञानकृतसङ्कष्ट चतुर्थीव्रतसम्भवात् ।
पुण्याद्वैनायकं धाम जगाम सुखदं तु सः
vimānavaramāruḍho vīkṣyamāṇo'psaraigaṇaiḥ |
vaimānikaiḥ stuyamāno divyapuṣpairathārcitaḥ
||15||विमानवरमारुढो वीक्ष्यमाणोऽप्सरैगणैः ।
वैमानिकैः स्तुयमानो दिव्यपुष्पैरथार्चितः
tenaiva puṇyaśeṣeṇa kṛtavīryābhidho nṛpaḥ |
tava putra samāpede putratvamadhunā bhuvi
||16||तेनैव पुण्यशेषेण कृतवीर्याभिधो नृपः ।
तव पुत्र समापेदे पुत्रत्वमधुना भुवि
tadaghaughakṣayāt tasya putra utpatsyate'nagha |
iti brahmavacaḥ śrutvā cakampe sa nṛpottamaḥ
||17||तदघौघक्षयात् तस्य पुत्र उत्पत्स्यतेऽनघ ।
इति ब्रह्मवचः श्रुत्वा चकम्पे स नृपोत्तमः
papraccha punarevāsāvupāyaṃ pāpanāśanam |
kṛtavīrya pitovāca |
brahmahatyākṛtastasya pāpaṃ naśyetkathaṃ vidhe
||18||पप्रच्छ पुनरेवासावुपायं पापनाशनम् ।
कृतवीर्य पितोवाच ।
ब्रह्महत्याकृतस्तस्य पापं नश्येत्कथं विधे
tad vadasva dayāsindho yadyapi syāt suduṣkaram |
brahmovāca |
sa ced vrataṃ tu saṅkaṣṭacaturthīsaṃjñakaṃ tava
||19||तद् वदस्व दयासिन्धो यद्यपि स्यात् सुदुष्करम् ।
ब्रह्मोवाच ।
स चेद् व्रतं तु सङ्कष्टचतुर्थीसंज्ञकं तव
sutaḥ kariṣyate samyaktena pāpāt pramokṣyate |
rājovāca |
kathaṃ tatkriyate brahman kasminmāse vrataṃ śubhe
||20||सुतः करिष्यते सम्यक्तेन पापात् प्रमोक्ष्यते ।
राजोवाच ।
कथं तत्क्रियते ब्रह्मन् कस्मिन्मासे व्रतं शुभे
tatsarvaṃ vada me svāmin yena pāpaṃ layaṃ vrajet |
brahmovāca |
caturthī bhaumavāre tu māghe kṛṣṇe bhavedyadi
||21||तत्सर्वं वद मे स्वामिन् येन पापं लयं व्रजेत् ।
ब्रह्मोवाच ।
चतुर्थी भौमवारे तु माघे कृष्णे भवेद्यदि
śubhe muhūrte candre ca kuryāt prārambhamasya ha |
dantadhāvanapūrvāṇi snānāni caikaviṃśatim
||22||शुभे मुहूर्ते चन्द्रे च कुर्यात् प्रारम्भमस्य ह ।
दन्तधावनपूर्वाणि स्नानानि चैकविंशतिम्
kurvīta nityakarmāṇi japenmatraṃ tataḥ param |
nirāhāro bhavenmauni paranindāvivarjitaḥ
||23||कुर्वीत नित्यकर्माणि जपेन्मत्रं ततः परम् ।
निराहारो भवेन्मौनि परनिन्दाविवर्जितः
duṣṭakarma ca tāmbūlaṃ varjayenniyamena ca |
varjayejjalapānaṃ ca paradrohaṃ ca paiśunam
||24||दुष्टकर्म च ताम्बूलं वर्जयेन्नियमेन च ।
वर्जयेज्जलपानं च परद्रोहं च पैशुनम्
tilāmalakakalkena dinānte snānamācaret |
ekākṣaraṃ ṣaḍarṇaṃ vā japedvā vaidikaṃ manum
||25||तिलामलककल्केन दिनान्ते स्नानमाचरेत् ।
एकाक्षरं षडर्णं वा जपेद्वा वैदिकं मनुम्
gaṇeśaprītaye tasya nāmamantraṃ yathāvidhi |
dhyāyet sthireṇa manasā devadevaṃ gajānanam
||26||गणेशप्रीतये तस्य नाममन्त्रं यथाविधि ।
ध्यायेत् स्थिरेण मनसा देवदेवं गजाननम्
muhurtamātreṇa tataḥ pūjayed gaṇanāyakam |
upacāraiḥ ṣoḍaśabhirnaivedyarvividhairapi
||27||मुहुर्तमात्रेण ततः पूजयेद् गणनायकम् ।
उपचारैः षोडशभिर्नैवेद्यर्विविधैरपि
modakāpūpaśaṣkūlīlaḍḍūkairvaṭakairapi |
pāyasairvividharannairvyañjanairlehyacoṣyakaiḥ
||28||मोदकापूपशष्कूलीलड्डूकैर्वटकैरपि ।
पायसैर्विविधरन्नैर्व्यञ्जनैर्लेह्यचोष्यकैः
phalairnānāvidhaiḥ pūgatāmbūlairdakṣiṇādibhiḥ |
ekaviṃśatidūrvābhirdīpaiśca kusumairapi
||29||फलैर्नानाविधैः पूगताम्बूलैर्दक्षिणादिभिः ।
एकविंशतिदूर्वाभिर्दीपैश्च कुसुमैरपि
candrodaye'rghyadānena tithaye mantrapūrvakam |
gajānanāya paścāttu candrāya ca tataḥ param
||30||चन्द्रोदयेऽर्घ्यदानेन तिथये मन्त्रपूर्वकम् ।
गजाननाय पश्चात्तु चन्द्राय च ततः परम्
nivedya pūjanaṃ natvā kṣamāpya ca tataḥ punaḥ |
brāhmaṇānbhojayed bhaktyā śaktyā vā caikaviṃśatim
||31||निवेद्य पूजनं नत्वा क्षमाप्य च ततः पुनः ।
ब्राह्मणान्भोजयेद् भक्त्या शक्त्या वा चैकविंशतिम्
daśa dvādaśa vā'śakto dakṣiṇābhiḥ sutoṣayet |
kathāṃ śrutvā tataḥ samyak svayaṃ bhuñjīta vāgyataḥ
||32||दश द्वादश वाऽशक्तो दक्षिणाभिः सुतोषयेत् ।
कथां श्रुत्वा ततः सम्यक् स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः
gītavāditraghoṣeṇa śeṣāṃ rātriṃ tato nayet |
evaṃ vrataṃ caikavarṣaṃ kṛtaṃ ced yatnato nṛpa
||33||गीतवादित्रघोषेण शेषां रात्रिं ततो नयेत् ।
एवं व्रतं चैकवर्षं कृतं चेद् यत्नतो नृप
sarvapāpakṣayāttasya bhavitā putra uttamaḥ |
anya vā cintayetkāmaṃ yaṃ yaṃ taṃ prāpnuyānnaraḥ
||34||सर्वपापक्षयात्तस्य भविता पुत्र उत्तमः ।
अन्य वा चिन्तयेत्कामं यं यं तं प्राप्नुयान्नरः
sarvasaṅkaṭanāśaḥ syāt paracakrād bhayaṃ na hi |
śamīmūle japaṃstiṣṭhannupavāsaparāyaṇaḥ
||35||सर्वसङ्कटनाशः स्यात् परचक्राद् भयं न हि ।
शमीमूले जपंस्तिष्ठन्नुपवासपरायणः
ācandrodayaparyantaṃ vratametat samācaret |
andho mūko jaḍaḥ paṅgustadīpsitamavāpnuyāt
||36||आचन्द्रोदयपर्यन्तं व्रतमेतत् समाचरेत् ।
अन्धो मूको जडः पङ्गुस्तदीप्सितमवाप्नुयात्
dārān putrān dhanaṃ rājyaṃ labhate nātra saṃśayaḥ |
śrāvaṇādiṣu māseṣu ghṛtalaḍḍavādikaṃ pṛthak
||37||दारान् पुत्रान् धनं राज्यं लभते नात्र संशयः ।
श्रावणादिषु मासेषु घृतलड्डवादिकं पृथक्
bhakṣeyad varṣaparyantaṃ tasya siddhiranuttamā |
śrāvaṇe saptalaḍḍukānnabhasye dadhibhakṣaṇam
||38||भक्षेयद् वर्षपर्यन्तं तस्य सिद्धिरनुत्तमा ।
श्रावणे सप्तलड्डुकान्नभस्ये दधिभक्षणम्
āśvine copavāsaṃ ca kārtike dugdhapānakam |
mārgaśīrṣe nirāhāraṃ pauṣe gomūtrapānakam
||39||आश्विने चोपवासं च कार्तिके दुग्धपानकम् ।
मार्गशीर्षे निराहारं पौषे गोमूत्रपानकम्
tilāñca bhakṣayenmāghe phālgune ghṛtaśarkarām |
caitramāse pañcagavyaṃ vaiśākhe śatapatrikām
||40||तिलाञ्च भक्षयेन्माघे फाल्गुने घृतशर्कराम् ।
चैत्रमासे पञ्चगव्यं वैशाखे शतपत्रिकाम्
ghṛtasya bhojanaṃ jyeṣṭhe āṣāḍhe madhubhakṣaṇam |
kṛtavīryapito vāca |
aṅgārakacaturthyāṃ tu viśeṣo'bhihitaḥ kutaḥ
||41||घृतस्य भोजनं ज्येष्ठे आषाढे मधुभक्षणम् ।
कृतवीर्यपितो वाच ।
अङ्गारकचतुर्थ्यां तु विशेषोऽभिहितः कुतः
vada tvaṃ kṛpayā brahman praśrayāvanatāya me |
śaṛṇvato na ca me tṛptirgajānana kathāṃ śubhām
||42||वद त्वं कृपया ब्रह्मन् प्रश्रयावनताय मे ।
शृण्वतो न च मे तृप्तिर्गजानन कथां शुभाम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe caturthīvratakathanaṃ nāmaikonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 59 ||