nānā pakṣinivāraṇaṃ nāmāṣṭamau'dhyāyaḥ
bhṛguruvāca
iti tenoditaṃ vākyaṃ muhurglāniṃ prakurvataḥ |
karuṇāyutamākarṇya nodbhinnaṃ hṛdayaṃ tava
||1||इति तेनोदितं वाक्यं मुहुर्ग्लानिं प्रकुर्वतः ।
करुणायुतमाकर्ण्य नोद्भिन्नं हृदयं तव
vajrāt sārataraṃ kiṃnnu brahmaṇā tvayi nirmitam |
hiṃsanād bahujantūnāṃ manuṣyāṇāṃ sahasraśaḥ
||2||वज्रात् सारतरं किंन्नु ब्रह्मणा त्वयि निर्मितम् ।
हिंसनाद् बहुजन्तूनां मनुष्याणां सहस्रशः
atiniṣṭhuratāṃ prāptaṃ kṛtaghnasyeva mānasam |
avocastvaṃ tatastantu kṛtānta iva niṣṭhuraḥ
||3||अतिनिष्ठुरतां प्राप्तं कृतघ्नस्येव मानसम् ।
अवोचस्त्वं ततस्तन्तु कृतान्त इव निष्ठुरः
cora uvāca
kiṃ te vākyacayairvipraḥ ! vṛthā mayi niyojitaiḥ |
aśrotari ca pāṇḍityaṃ nyubjakumbhe yathā jalam
||4||किं ते वाक्यचयैर्विप्रः ! वृथा मयि नियोजितैः ।
अश्रोतरि च पाण्डित्यं न्युब्जकुम्भे यथा जलम्
kveyaṃ mama matirmūḍha ! kvopadeśastavāpyayam |
tattvacinteva madhupe sāmprataṃ me na rocate
||5||क्वेयं मम मतिर्मूढ ! क्वोपदेशस्तवाप्ययम् ।
तत्त्वचिन्तेव मधुपे साम्प्रतं मे न रोचते
arthāsaktaya na kvāpi pitṛbandhuvicāraṇā |
yathākāmāturasyāpi na bhītirhīṃśca vidyate
||6||अर्थासक्तय न क्वापि पितृबन्धुविचारणा ।
यथाकामातुरस्यापि न भीतिर्हींश्च विद्यते
śuddhiḥ kākai dyūtakāre satyaṃ dhairyaṃ napuṃsake |
kāmaśāntiḥ striyāṃ sarpe kṣamo dṛṣṭvā tvayā nu kim
||7||शुद्धिः काकै द्यूतकारे सत्यं धैर्यं नपुंसके ।
कामशान्तिः स्त्रियां सर्पे क्षमो दृष्ट्वा त्वया नु किम्
antike tvaṃ nisṛṣṭo'si vyāpārarahitasya me |
vidhātrā daivayogena na tvāṃ muñcāmi karhicit
||8||अन्तिके त्वं निसृष्टोऽसि व्यापाररहितस्य मे ।
विधात्रा दैवयोगेन न त्वां मुञ्चामि कर्हिचित्
bhṛgurūvāca
ityuktvā niśitaṃ khaḍgaṃ hasta ādāya dakṣiṇe |
cakartā'tha śirastasya biḍāla iva mauṣakam
||9||इत्युक्त्वा निशितं खड्गं हस्त आदाय दक्षिणे ।
चकर्ताऽथ शिरस्तस्य बिडाल इव मौषकम्
evaṃ te brahmahatyānāṃ saṅkhyāṃ kartuṃ na śakyate |
srībālavṛddhajantūnāṃ hatyānāṃ ca viśeṣataḥ
||10||एवं ते ब्रह्महत्यानां सङ्ख्यां कर्तुं न शक्यते ।
स्रीबालवृद्धजन्तूनां हत्यानां च विशेषतः
saṅkhyātā parapāpānāṃ vibhāgī jāyate yataḥ |
tato bahutithe kāle gate kāmanda ! te jarā
||11||सङ्ख्याता परपापानां विभागी जायते यतः ।
ततो बहुतिथे काले गते कामन्द ! ते जरा
agatā'tha kapho glāniḥ svedohikkā'thavepathuḥ |
abhūt tandrī copaviṣṭe prasupte na ca sā'bhavat
||12||अगताऽथ कफो ग्लानिः स्वेदोहिक्काऽथवेपथुः ।
अभूत् तन्द्री चोपविष्टे प्रसुप्ते न च साऽभवत्
anādaraṃ ca cakruste putrāṃ dāsyo'tha sevakāḥ |
suhṛdaśva sutāśvāpi naptāro'thāpi mitrakāḥ
||13||अनादरं च चक्रुस्ते पुत्रां दास्योऽथ सेवकाः ।
सुहृदश्व सुताश्वापि नप्तारोऽथापि मित्रकाः
eka evā'bhavattatra dṛṣṭa āpto rahasyakṛt |
anivāryagatirvipraḥ sa cāpi preṣitastvayā
||14||एक एवाऽभवत्तत्र दृष्ट आप्तो रहस्यकृत् ।
अनिवार्यगतिर्विप्रः स चापि प्रेषितस्त्वया
ākārayituṃ sarvāṃstāna munīn kānanavāsinaḥ |
te cāpi tvadbhayādeva dvijavākyāt samāgatāḥ
||15||आकारयितुं सर्वांस्तान मुनीन् काननवासिनः ।
ते चापि त्वद्भयादेव द्विजवाक्यात् समागताः
abravīstān namaskṛtya matto dānāni gṛhyatām |
te'bruvan na ca gṛhṇīmo dānāni patitasya te
||16||अब्रवीस्तान् नमस्कृत्य मत्तो दानानि गृह्यताम् ।
तेऽब्रुवन् न च गृह्णीमो दानानि पतितस्य ते
yājanādhyāpanād yaunāt sambandhāt bhāṣaṇādapi |
paraṃ sañcarate pāpaṃ sahayānāsanāśanāt
||17||याजनाध्यापनाद् यौनात् सम्बन्धात् भाषणादपि ।
परं सञ्चरते पापं सहयानासनाशनात्
iti te bhāṣamāṇāstvāṃ gatvā ca nijamāśramam |
sasnuḥ sacailaṃ sarve'pi pāvamānīstato'japan
||18||इति ते भाषमाणास्त्वां गत्वा च निजमाश्रमम् ।
सस्नुः सचैलं सर्वेऽपि पावमानीस्ततोऽजपन्
tato'nutāpo manasi jātaḥ kāmanda te bhṛśam |
āmayāt svajanaistyāgād brāhmaṇaiḥ parivarjanāt
||19||ततोऽनुतापो मनसि जातः कामन्द ते भृशम् ।
आमयात् स्वजनैस्त्यागाद् ब्राह्मणैः परिवर्जनात्
jīrṇadevālayoddhāre'bhavatte matirūrjitā |
dhanaṃ svaṃ vipulaṃ vīkṣya kupyaratnādisaṃyutam
||20||जीर्णदेवालयोद्धारेऽभवत्ते मतिरूर्जिता ।
धनं स्वं विपुलं वीक्ष्य कुप्यरत्नादिसंयुतम्
tato'nādiḥ parāmūrtirgaṇeśasya vane śubhā |
jīrṇadevālaye kṣudre sthitā te kathitā dvijaiḥ
||21||ततोऽनादिः परामूर्तिर्गणेशस्य वने शुभा ।
जीर्णदेवालये क्षुद्रे स्थिता ते कथिता द्विजैः
tato'tivistṛtaṃ dīrghaṃ catustoraṇasaṃyutam |
caturdvāraṃ surūciraṃ catuḥśikharaśobhitam
||22||ततोऽतिविस्तृतं दीर्घं चतुस्तोरणसंयुतम् ।
चतुर्द्वारं सुरूचिरं चतुःशिखरशोभितम्
nānāstambhacitaṃ nānāvedibhiḥ parivāritam |
muktāpravālaratnādyaiḥ khacitaṃ rūcirāṅgaṇam
||23||नानास्तम्भचितं नानावेदिभिः परिवारितम् ।
मुक्ताप्रवालरत्नाद्यैः खचितं रूचिराङ्गणम्
nānāpuṣpadrumayutaṃ nānāphaladrumaiścitam |
caturdikṣu cāruvārimayavāpivirājitam
||24||नानापुष्पद्रुमयुतं नानाफलद्रुमैश्चितम् ।
चतुर्दिक्षु चारुवारिमयवापिविराजितम्
prāsādaṃ nirmitavatastaddravyaṃ te vyayaṃ gatam |
kiñcit striyā ca putraśca suhṛdbhirbandhubhirhṛtam
||25||प्रासादं निर्मितवतस्तद्द्रव्यं ते व्ययं गतम् ।
किञ्चित् स्त्रिया च पुत्रश्च सुहृद्भिर्बन्धुभिर्हृतम्
tato nāticire kāle pañcatvaṃ ca gato bhavān |
yāmyadūtaiḥ kaśāghātairbaddhaḥ santāḍito bhṛśam
||26||ततो नातिचिरे काले पञ्चत्वं च गतो भवान् ।
याम्यदूतैः कशाघातैर्बद्धः सन्ताडितो भृशम्
kaṇṭakairviddhasarvāṅgaḥ śilāyāṃ pothito'pica |
majjito narake ghore pūyaśoṇitakardame
||27||कण्टकैर्विद्धसर्वाङ्गः शिलायां पोथितोऽपिच ।
मज्जितो नरके घोरे पूयशोणितकर्दमे
evaṃ nītastu tairdūtaiścitraguptayamāntike |
yamena pṛṣṭaḥ kiṃ puṇyamuta bhokṣyasi pātakam
||28||एवं नीतस्तु तैर्दूतैश्चित्रगुप्तयमान्तिके ।
यमेन पृष्टः किं पुण्यमुत भोक्ष्यसि पातकम्
tvamavocaḥ puṇyamahaṃ pūrvaṃ bhokṣyāmi sūryaja |
tataḥ saurāṣṭra deśetvaṃ rājatvena vinirmitaḥ
||29||त्वमवोचः पुण्यमहं पूर्वं भोक्ष्यामि सूर्यज ।
ततः सौराष्ट्र देशेत्वं राजत्वेन विनिर्मितः
iti te kathitaṃ pūrvajanma pāpakaraṃ mayā |
śaraṇāgatakāruṇyāt tapobalasamāśrayāt
||30||इति ते कथितं पूर्वजन्म पापकरं मया ।
शरणागतकारुण्यात् तपोबलसमाश्रयात्
kāntaprāsādakaraṇāt somakānto'bhavo nṛpaḥ |
kāntayā kāntatarayā bhāsi kāntyā śaśī yathā
||31||कान्तप्रासादकरणात् सोमकान्तोऽभवो नृपः ।
कान्तया कान्ततरया भासि कान्त्या शशी यथा
sūta uvāca
bhṛguṇā'bhihitaṃ śrutvā somakānto nṛpādhamaḥ |
tadvākye saṃśayāpanna āsīdaśmeva niṣkriyaḥ
||32||भृगुणाऽभिहितं श्रुत्वा सोमकान्तो नृपाधमः ।
तद्वाक्ये संशयापन्न आसीदश्मेव निष्क्रियः
vedaśāstrārtha viduṣo bhūtabhāvibhavadvidaḥ |
tapasvino bhṛgorvākye yataḥ sa saṃśayaṃ dadhau
||33||वेदशास्त्रार्थ विदुषो भूतभाविभवद्विदः ।
तपस्विनो भृगोर्वाक्ये यतः स संशयं दधौ
niragan kṣaṇamātreṇa tasyāṅgāt pakṣiṇo bhṛśam |
nānāvarṇākṛtidharā babhakṣurnṛpatiṃ tadā
||34||निरगन् क्षणमात्रेण तस्याङ्गात् पक्षिणो भृशम् ।
नानावर्णाकृतिधरा बभक्षुर्नृपतिं तदा
uḍḍīyoḍḍīyacañcacvagrairdadaṃśurnṛpaśuṃ dṛḍhaiḥ |
utkṛtyotkṛtya māṃsāni jakṣuste munisannidhau
||35||उड्डीयोड्डीयचञ्चच्वग्रैर्ददंशुर्नृपशुं दृढैः ।
उत्कृत्योत्कृत्य मांसानि जक्षुस्ते मुनिसन्निधौ
tato'tiduḥkhitatanuḥ śaraṇaṃ punarāgataḥ |
avadaddīnayā vācā bhṛguṃ jñānataponidhim
||36||ततोऽतिदुःखिततनुः शरणं पुनरागतः ।
अवदद्दीनया वाचा भृगुं ज्ञानतपोनिधिम्
rājovāca
tvadvane jātivairāṇāṃ paraspara bhayaṃ na hi |
tvatsamakṣaṃ kathamime mṛtaṃ māṃ mārayanti ca
||37||त्वद्वने जातिवैराणां परस्पर भयं न हि ।
त्वत्समक्षं कथमिमे मृतं मां मारयन्ति च
tvatpādapravaṇaṃ dīnaṃ sakuṣṭhaṃ śaraṇāgatam |
idānīṃ mocaya mune sarvaṃsattvābhayaṅkara
||38||त्वत्पादप्रवणं दीनं सकुष्ठं शरणागतम् ।
इदानीं मोचय मुने सर्वंसत्त्वाभयङ्कर
sūta uvāca
ityuktaḥ punarapyāha bhṛgustaṃ dīnavatsalaḥ |
madvākyasaṃśayāditthamanubhūtaṃ nṛpa ! tvayā
||39||इत्युक्तः पुनरप्याह भृगुस्तं दीनवत्सलः ।
मद्वाक्यसंशयादित्थमनुभूतं नृप ! त्वया
pratīkāraṃ vadiṣyāmi svastho bhava kṣaṇaṃ nṛpa |
mama huṅkāramātreṇa gamiṣyanti dvijā ime
||40||प्रतीकारं वदिष्यामि स्वस्थो भव क्षणं नृप ।
मम हुङ्कारमात्रेण गमिष्यन्ति द्विजा इमे
sūta uvāca
dvijasya huṅkṛtiṃ śrutvā dvijāścāntarhitāstadā |
tutoṣa nṛpatiścāpi patnyamātyasamanvitaḥ
||41||द्विजस्य हुङ्कृतिं श्रुत्वा द्विजाश्चान्तर्हितास्तदा ।
तुतोष नृपतिश्चापि पत्न्यमात्यसमन्वितः
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe nānā pakṣinivāraṇaṃ nāmāṣṭamau'dhyāyaḥ || 8 ||