pañcaviśo'dhyāyaḥ
viśvāmitra uvāca
śaṛṇu rājan mahāścaryaṃ daivakālakṛtaṃ śubham |
kauṇḍinye nagare rājā candraseno mahāmatiḥ
||1||शृणु राजन् महाश्चर्यं दैवकालकृतं शुभम् ।
कौण्डिन्ये नगरे राजा चन्द्रसेनो महामतिः
svakarmaparipākena nidhanaṃ kālayogataḥ |
agamad divyayānena dharmabāhulyato divam
||2||स्वकर्मपरिपाकेन निधनं कालयोगतः ।
अगमद् दिव्ययानेन धर्मबाहुल्यतो दिवम्
tacca nāgarikāḥ śrutvā hāhākāraṃ pracakrire |
dhāvamānā yayustatra tyaktvā kāryāṇyanekaśaḥ
||3||तच्च नागरिकाः श्रुत्वा हाहाकारं प्रचक्रिरे ।
धावमाना ययुस्तत्र त्यक्त्वा कार्याण्यनेकशः
śirāṃsi ca vinighnantaḥ pāṇibhiḥ śokakarṣitāḥ |
caskhaluśca patantaśca dadṛśuḥ pretabhūpatim
||4||शिरांसि च विनिघ्नन्तः पाणिभिः शोककर्षिताः ।
चस्खलुश्च पतन्तश्च ददृशुः प्रेतभूपतिम्
nemuḥ pādau pragṛhyaiva duḥkhamohavaśaṃ gatāḥ |
keciddhastaṃ gṛhītvaiva svasvamūrdhninyaveśayan
||5||नेमुः पादौ प्रगृह्यैव दुःखमोहवशं गताः ।
केचिद्धस्तं गृहीत्वैव स्वस्वमूर्ध्निन्यवेशयन्
rūruduḥ susvaraṃ kecit pāṇipṛṣṭhamukhasvanāḥ |
mṛtā iva nipetuśca snehātiśayato'pare
||6||रूरुदुः सुस्वरं केचित् पाणिपृष्ठमुखस्वनाः ।
मृता इव निपेतुश्च स्नेहातिशयतोऽपरे
tasya patnī tu sulabhā ruroda karuṇasvarā |
pāṇibhyāṃ nighnatī svīyaṃ hṛdayaṃ bhṛśaduḥkhitā
||7||तस्य पत्नी तु सुलभा रुरोद करुणस्वरा ।
पाणिभ्यां निघ्नती स्वीयं हृदयं भृशदुःखिता
vikīrṇabhūṣaṇā mūrcchāmāgatā patitā bhuvi |
samānavyasanābhiḥ sā purasrībhirdhṛtā tadā
||8||विकीर्णभूषणा मूर्च्छामागता पतिता भुवि ।
समानव्यसनाभिः सा पुरस्रीभिर्धृता तदा
vilalāpa tadā kāntā candrasenasya sundarī |
nirlajjā niranukrośā nāthanātheti jalpatī
||9||विललाप तदा कान्ता चन्द्रसेनस्य सुन्दरी ।
निर्लज्जा निरनुक्रोशा नाथनाथेति जल्पती
re dhātarna dayā te'sti bālavaccaritaṃ tava |
yunaṅkṣi snehabhāvena viniyuṅkṣyakṛtārthakam
||10||रे धातर्न दया तेऽस्ति बालवच्चरितं तव ।
युनङ्क्षि स्नेहभावेन विनियुङ्क्ष्यकृतार्थकम्
rājan na pṛṣṭvā kva gato vada māṃ karūṇānidhe |
dine dine vadasyeva yāmi bhadrāsanaṃ priye
||11||राजन् न पृष्ट्वा क्व गतो वद मां करूणानिधे ।
दिने दिने वदस्येव यामि भद्रासनं प्रिये
adya niṣṭhuratāṃ kena gamito'syāgasā mama |
tatkṣamasva namāmyeṣā janamadhye gatatrapā
||12||अद्य निष्ठुरतां केन गमितोऽस्यागसा मम ।
तत्क्षमस्व नमाम्येषा जनमध्ये गतत्रपा
naya māṃ yatra yāto'si priyāṃ te priyakāriṇīm |
trilokīṃ paśyatīṃ śūnyāmaputrāṃ patitā vinā
||13||नय मां यत्र यातोऽसि प्रियां ते प्रियकारिणीम् ।
त्रिलोकीं पश्यतीं शून्यामपुत्रां पतिता विना
munirūvāca
sumantuḥ prakṛtistasya manorañjana eva ca |
dvāvapyavoditāṃ tatra kiṃ rājasya bhaviṣyati
||14||सुमन्तुः प्रकृतिस्तस्य मनोरञ्जन एव च ।
द्वावप्यवोदितां तत्र किं राजस्य भविष्यति
āvābhyāmavicāryaiva kva gato nṛpasattamaḥ |
kasmānna vadase rājan kimarthaṃ maunamāsthitaḥ
||15||आवाभ्यामविचार्यैव क्व गतो नृपसत्तमः ।
कस्मान्न वदसे राजन् किमर्थं मौनमास्थितः
na paśyasi priyāṃ bhāryāmanāthāmiva vivhalām |
sahaiva yāvo nṛpate tyaktvā sarvaṃ gṛhāśramam
||16||न पश्यसि प्रियां भार्यामनाथामिव विव्हलाम् ।
सहैव यावो नृपते त्यक्त्वा सर्वं गृहाश्रमम्
anāthaṃ nagaraṃ te'dya rāṣṭraṃ vā ko'tha pāsyati
||17||अनाथं नगरं तेऽद्य राष्ट्रं वा कोऽथ पास्यति
muniruvāca
etasminnantare tatra babhāṇa brāhmaṇaḥ sudhīḥ
||18||एतस्मिन्नन्तरे तत्र बभाण ब्राह्मणः सुधीः
vedaśāstrārthatattvajñaḥ prastutaṃ niṣṭhuraṃ vacaḥ |
sarve svārthaparā yūyaṃ nāptaḥ kaścana vidyate
||19||वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः प्रस्तुतं निष्ठुरं वचः ।
सर्वे स्वार्थपरा यूयं नाप्तः कश्चन विद्यते
suhṛdāṃ rodanāśrūṇi mukhe pretasya yānti hi |
pṛthivyāṃ bhāratāṃ yāti prāṇahīnaṃ kalevaram
||20||सुहृदां रोदनाश्रूणि मुखे प्रेतस्य यान्ति हि ।
पृथिव्यां भारतां याति प्राणहीनं कलेवरम्
brahmāṇḍagolake ko nu mṛtamanyo'nugacchati |
iyaṃ ca sulabhā rājñī rodate jīvitāśayā
||21||ब्रह्माण्डगोलके को नु मृतमन्योऽनुगच्छति ।
इयं च सुलभा राज्ञी रोदते जीविताशया
mṛtakasyānugatyarthaṃ na sā roditi karhicit |
yūyaṃ sarve nāgarikāḥ svakārya gamanākulāḥ
||22||मृतकस्यानुगत्यर्थं न सा रोदिति कर्हिचित् ।
यूयं सर्वे नागरिकाः स्वकार्य गमनाकुलाः
sūryavaṃśyāḥ somavaṃśyā rājāno mṛtā na kim |
tasmādutthāya sarve'pi rājñaḥ kurvantu saṃskṛtim
||23||सूर्यवंश्याः सोमवंश्या राजानो मृता न किम् ।
तस्मादुत्थाय सर्वेऽपि राज्ञः कुर्वन्तु संस्कृतिम्
mṛtasaṃskārakārī yaḥ sa evāpto na cāparaḥ |
etadarthaṃ hi lokasya jyāyasī putragṛdhnutā
||24||मृतसंस्कारकारी यः स एवाप्तो न चापरः ।
एतदर्थं हि लोकस्य ज्यायसी पुत्रगृध्नुता
tasmādānīyatāṃ dharmaputro vā'pyanya eva ca |
sa hi kriyāmārabhatu sarvairdeyastilāñjaliḥ
||25||तस्मादानीयतां धर्मपुत्रो वाऽप्यन्य एव च ।
स हि क्रियामारभतु सर्वैर्देयस्तिलाञ्जलिः
munirūvāca
tataste nāgarāḥ sarve dvāvamātyo striyaśca tāḥ |
prabodhitā brāhmaṇena cakrustasyaurdhvadehikam
||26||ततस्ते नागराः सर्वे द्वावमात्यो स्त्रियश्च ताः ।
प्रबोधिता ब्राह्मणेन चक्रुस्तस्यौर्ध्वदेहिकम्
sumantunā kṛtaṃ sarvaṃ sarvairdattastilāñjaliḥ |
punaḥsnātvā tu te sarve nagaraṃ viviśuścirāt
||27||सुमन्तुना कृतं सर्वं सर्वैर्दत्तस्तिलाञ्जलिः ।
पुनःस्नात्वा तु ते सर्वे नगरं विविशुश्चिरात्
aśnanti picumandasya patraṃ natveśvaraṃ janāḥ |
sāntayitvā tu sulabhāṃ yayuḥ svaṃ svaṃ niketanam
||28||अश्नन्ति पिचुमन्दस्य पत्रं नत्वेश्वरं जनाः ।
सान्तयित्वा तु सुलभां ययुः स्वं स्वं निकेतनम्
trayodaśāhe nirvṛtte rājñyai dattvā'mbarāṇi te |
cakruste bhojanaṃ prītyā pratyahaṃ bahuvāsaram
||29||त्रयोदशाहे निर्वृत्ते राज्ञ्यै दत्त्वाऽम्बराणि ते ।
चक्रुस्ते भोजनं प्रीत्या प्रत्यहं बहुवासरम्
ekadā nāgarāḥ sarve dvāvamātyau nṛpapriyā |
sarve saṃśayitā āsan prajāpālana karmaṇi
||30||एकदा नागराः सर्वे द्वावमात्यौ नृपप्रिया ।
सर्वे संशयिता आसन् प्रजापालन कर्मणि
etasminnantare tatra mudgalo munirāyayau |
uvāca sarvāśayavidasya rājño mahāgajaḥ
||31||एतस्मिन्नन्तरे तत्र मुद्गलो मुनिराययौ ।
उवाच सर्वाशयविदस्य राज्ञो महागजः
gahano nāma gṛhṇātu mālāṃ puṣkaranirmitām |
samāje yasya kaṇṭhe tāṃ nikṣipet sa nṛpo bhavet
||32||गहनो नाम गृह्णातु मालां पुष्करनिर्मिताम् ।
समाजे यस्य कण्ठे तां निक्षिपेत् स नृपो भवेत्
tatheti ca tadā sarve sādhu sādhvityapūjayan |
atīndriyajñānavato vaco mudgalaśarmaṇaḥ
||33||तथेति च तदा सर्वे साधु साध्वित्यपूजयन् ।
अतीन्द्रियज्ञानवतो वचो मुद्गलशर्मणः
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe pañcaviśo'dhyāyaḥ || 25 ||