tapovarṇanaṃ nāma catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ
vyāsa uvāca
tataḥ kimakarocchambhuḥ tripureṇa parājitaḥ |
kathaṃ tamajayaddaityaṃ tripuraṃ jayaśālinam
||1||ततः किमकरोच्छम्भुः त्रिपुरेण पराजितः ।
कथं तमजयद्दैत्यं त्रिपुरं जयशालिनम्
brahmovāca
tataḥ śambhuḥ parāṃ cintāmāpede manasā sa kṛt |
svāhāsvadhāvihīnaṃ tu bhūtalaṃ paricintayan
||2||ततः शम्भुः परां चिन्तामापेदे मनसा स कृत् ।
स्वाहास्वधाविहीनं तु भूतलं परिचिन्तयन्
kadā svasthānagā devā bhaviṣyanti gatajvarāḥ |
kenopāyena vāsaḥsyāddurjayasya parājayaḥ
||3||कदा स्वस्थानगा देवा भविष्यन्ति गतज्वराः ।
केनोपायेन वासःस्याद्दुर्जयस्य पराजयः
evaṃ cintāture tasmin nārado munisattamaḥ |
āyayo śaṅkaraṃ dṛṣṭaṃ devān sarvān yadṛcchayā
||4||एवं चिन्तातुरे तस्मिन् नारदो मुनिसत्तमः ।
आययो शङ्करं दृष्टं देवान् सर्वान् यदृच्छया
taṃ dṛṣṭvā jahṛṣe devo martyaḥ prāpya yathā'mṛtam |
pūjayāmāsa vidhivat kṛtāsanaparigraham
||5||तं दृष्ट्वा जहृषे देवो मर्त्यः प्राप्य यथाऽमृतम् ।
पूजयामास विधिवत् कृतासनपरिग्रहम्
āliṅgya tamuvācetthaṃ śivaścintāturo bhṛśam |
devānāṃ hitamanvicchan daityasya vadhameva ca
||6||आलिङ्ग्य तमुवाचेत्थं शिवश्चिन्तातुरो भृशम् ।
देवानां हितमन्विच्छन् दैत्यस्य वधमेव च
śiva uvāca
daityena sarvadevānāṃ kadanaṃ kṛtamojasā |
tadraṇe bhagnasaṅkalpāḥ sarve devāḥ palāyitāḥ
||7||दैत्येन सर्वदेवानां कदनं कृतमोजसा ।
तद्रणे भग्नसङ्कल्पाः सर्वे देवाः पलायिताः
yātā daśa diśo brahman kaḥ kutrāste na vedmyaham |
mamāpyatrāṇi tenāstraiḥ prabhagnāni sahasraśaḥ
||8||याता दश दिशो ब्रह्मन् कः कुत्रास्ते न वेद्म्यहम् ।
ममाप्यत्राणि तेनास्त्रैः प्रभग्नानि सहस्रशः
brahmovāca
śrutvā śivavacaḥ so'mumavādīn munisattama |
manvānaḥ paramāścaryaṃ trailokyeśaparābhavam
||9||श्रुत्वा शिववचः सोऽमुमवादीन् मुनिसत्तम ।
मन्वानः परमाश्चर्यं त्रैलोक्येशपराभवम्
nārada uvāca
sarvajñe sarvavidyeśe sarveśe sarvakartari |
sarvānane sarvahare sarvasyāpi niyantari
||10||सर्वज्ञे सर्वविद्येशे सर्वेशे सर्वकर्तरि ।
सर्वानने सर्वहरे सर्वस्यापि नियन्तरि
śakte kartumakartuṃ vā'nyathākartumapi prabho |
aṇimādiguṇopete ṣaḍaiśvaryavilāsini
||11||शक्ते कर्तुमकर्तुं वाऽन्यथाकर्तुमपि प्रभो ।
अणिमादिगुणोपेते षडैश्वर्यविलासिनि
kiṃ vaktavyaṃ mayā deva sarvavaktṛvare tvayi |
muninā gānasaktena trilokīṃ bhramatā'niśam
||12||किं वक्तव्यं मया देव सर्ववक्तृवरे त्वयि ।
मुनिना गानसक्तेन त्रिलोकीं भ्रमताऽनिशम्
tava vākyānurodhena vicārya prabravīmyaham |
evamuktvā kṣaṇaṃ dhyātvā punaḥ prāha śivaṃ muniḥ
||13||तव वाक्यानुरोधेन विचार्य प्रब्रवीम्यहम् ।
एवमुक्त्वा क्षणं ध्यात्वा पुनः प्राह शिवं मुनिः
muniruvāca
yuddhāya gantukāmena nārcito gaṇapastvayā |
ataḥ parābhavaṃ prāpto vanhinetraḥ pinākadhṛk
||14||युद्धाय गन्तुकामेन नार्चितो गणपस्त्वया ।
अतः पराभवं प्राप्तो वन्हिनेत्रः पिनाकधृक्
idānīmarcaya purā vighneśaṃ vighnavāraṇam |
prasādya tadvaraṃ labdhvā yāhi yuddhāya sādaram
||15||इदानीमर्चय पुरा विघ्नेशं विघ्नवारणम् ।
प्रसाद्य तद्वरं लब्ध्वा याहि युद्धाय सादरम्
parājeṣyasi taṃ daityaṃ nātra kāryā vicāraṇā |
brahmovāca |
tenāpi tapasā devo mahatārādhitaḥ purā
||16||पराजेष्यसि तं दैत्यं नात्र कार्या विचारणा ।
ब्रह्मोवाच ।
तेनापि तपसा देवो महताराधितः पुरा
tena tasmai varo datto'khilavighnaughahāriṇā |
maheśvaraṃ vinā mṛtyurna kenāpi bhavettava
||17||तेन तस्मै वरो दत्तोऽखिलविघ्नौघहारिणा ।
महेश्वरं विना मृत्युर्न केनापि भवेत्तव
muniruvāca
tasmādgiriśa tasyedaṃ kāmagaṃ tu puratrayam |
ekeṣuṇā dārayasva jayopāyo'yamīritaḥ
||18||तस्माद्गिरिश तस्येदं कामगं तु पुरत्रयम् ।
एकेषुणा दारयस्व जयोपायोऽयमीरितः
praharṣamatulaṃ lebhe śrutvopāyaṃ muneḥ śivaḥ |
śrutvā gajānanagiraṃ pūrvāktāṃ prāha taṃ munim
||19||प्रहर्षमतुलं लेभे श्रुत्वोपायं मुनेः शिवः ।
श्रुत्वा गजाननगिरं पूर्वाक्तां प्राह तं मुनिम्
śiva uvāca
satyamuktaṃ tvayā brahmaṃ tvadvākyena smṛtaṃ mayā |
upadiṣṭau pūrvameva mantrau tena mune mama
||20||सत्यमुक्तं त्वया ब्रह्मं त्वद्वाक्येन स्मृतं मया ।
उपदिष्टौ पूर्वमेव मन्त्रौ तेन मुने मम
ṣaḍakṣaraikākṣarau tau sarvasaṅkaṭahārakau |
yuddhevyāsaktacittena na japtau na ca saṃsmṛtau
||21||षडक्षरैकाक्षरौ तौ सर्वसङ्कटहारकौ ।
युद्धेव्यासक्तचित्तेन न जप्तौ न च संस्मृतौ
sarvavighnaharo devo na smṛto hi gajānanaḥ |
sarveṣāṃ kāraṇaṃ kartā pātā hartā vināyakaḥ
||22||सर्वविघ्नहरो देवो न स्मृतो हि गजाननः ।
सर्वेषां कारणं कर्ता पाता हर्ता विनायकः
munirūvāca
taṃ toṣaya mahādeva mahādevaṃ gajānanam |
brahmovāca |
visṛjyaṃ nāradaṃ devo jagāma tapase śivaḥ
||23||तं तोषय महादेव महादेवं गजाननम् ।
ब्रह्मोवाच ।
विसृज्यं नारदं देवो जगाम तपसे शिवः
daṇḍakāraṇyadeśe tu padmāsanasthito'japat |
praṇidhāya balāt khāni niyamya dhyānatatparaḥ
||24||दण्डकारण्यदेशे तु पद्मासनस्थितोऽजपत् ।
प्रणिधाय बलात् खानि नियम्य ध्यानतत्परः
so'tapattapa ugraṃ tu śatavarṣāṇi śaṅkaraḥ |
tatastasya mukhāmbhojān nirgatastu pumān paraḥ
||25||सोऽतपत्तप उग्रं तु शतवर्षाणि शङ्करः ।
ततस्तस्य मुखाम्भोजान् निर्गतस्तु पुमान् परः
pañcavaktro daśabhujo lalāṭenduḥ śaśiprabhaḥ |
muṇḍamālaḥ sarpabhūṣo mukuṭāṅgadabhūṣaṇaḥ
||26||पञ्चवक्त्रो दशभुजो ललाटेन्दुः शशिप्रभः ।
मुण्डमालः सर्पभूषो मुकुटाङ्गदभूषणः
agnyarkaśaśino bhābhistiraskurvandaśāyudhaḥ |
tadbhāsā dharṣito devo'paśyadugraṃ puraḥsthitam
||27||अग्न्यर्कशशिनो भाभिस्तिरस्कुर्वन्दशायुधः ।
तद्भासा धर्षितो देवोऽपश्यदुग्रं पुरःस्थितम्
vināyakaṃ pañcamukhaṃ pañcāsyamaparaṃ śivam |
taṃ dṛṣṭvā'tarkayaddevaḥ kimahaṃ dvividho'bhavam
||28||विनायकं पञ्चमुखं पञ्चास्यमपरं शिवम् ।
तं दृष्ट्वाऽतर्कयद्देवः किमहं द्विविधोऽभवम्
kiṃvā mamaiva rūpeṇa tripuro'yamihāgataḥ |
trayastriṃśatkoṭideveṣvaparaḥ pañcavaktravān
||29||किंवा ममैव रूपेण त्रिपुरोऽयमिहागतः ।
त्रयस्त्रिंशत्कोटिदेवेष्वपरः पञ्चवक्त्रवान्
athavā svapna evāyaṃ dṛṣṭo dīrghataro mayā |
athavā me varaṃ dātumāgato'yaṃ gajānanaḥ
||30||अथवा स्वप्न एवायं दृष्टो दीर्घतरो मया ।
अथवा मे वरं दातुमागतोऽयं गजाननः
sarvavighnaharaṃ devaṃ yaṃ dhyāyāmi divāniśam |
brahmovāca |
evamākarṇya tadvākyaṃ uvāca dviradānanaḥ
||31||सर्वविघ्नहरं देवं यं ध्यायामि दिवानिशम् ।
ब्रह्मोवाच ।
एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं उवाच द्विरदाननः
antaryastarkito devaḥ so'yaṃ vighnaharo vibhuḥ |
na me svarūpaṃ jānanti devarṣicaturāranāḥ
||32||अन्तर्यस्तर्कितो देवः सोऽयं विघ्नहरो विभुः ।
न मे स्वरूपं जानन्ति देवर्षिचतुरारनाः
na vedāḥ sopaniṣadaḥ kutaḥ ṣaṭśāstravedinaḥ |
aśeṣabhuvanasyāhaṃ kartā pātā'pahārakaḥ
||33||न वेदाः सोपनिषदः कुतः षट्शास्त्रवेदिनः ।
अशेषभुवनस्याहं कर्ता पाताऽपहारकः
brahmādisthāvaracaratriguṇānāmahaṃ prabhuḥ |
tapasā'nena tuṣṭo'haṃ varaṃ dātumihāgataḥ
||34||ब्रह्मादिस्थावरचरत्रिगुणानामहं प्रभुः ।
तपसाऽनेन तुष्टोऽहं वरं दातुमिहागतः
varānvṛṇu mahādeva yāvato matta icchasi
||35||वरान्वृणु महादेव यावतो मत्त इच्छसि
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe tapovarṇanaṃ nāma catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 44 ||