śeṣopākhyānaṃ nannavatitamo'dhyāyaḥ
nārada uvāca
kimarthamevaṃ jāto'si nistejā duḥkhito bhṛśam |
kathaṃ bhagnaśirāḥ kasyācaro'priyataraṃ mune
||1||किमर्थमेवं जातोऽसि निस्तेजा दुःखितो भृशम् ।
कथं भग्नशिराः कस्याचरोऽप्रियतरं मुने
kiṃ vā kṣubdho girīśaste'kāri garvastvayā'tha kim |
vada yatkāraṇaṃ śeṣa pratīkāraṃ purā vade
||2||किं वा क्षुब्धो गिरीशस्तेऽकारि गर्वस्त्वयाऽथ किम् ।
वद यत्कारणं शेष प्रतीकारं पुरा वदे
tvāṃ vinā dhārayet ko nu carācarayutāṃ dharām |
anuktavati tasmiṃstu svayamevābravīnmuniḥ
||3||त्वां विना धारयेत् को नु चराचरयुतां धराम् ।
अनुक्तवति तस्मिंस्तु स्वयमेवाब्रवीन्मुनिः
upāyaṃ nāgarājasya svasthānaprāpakaṃ śubham |
nārada uvāca |
avadhāraya me vākyaṃ śeṣāśeṣakalānidhe
||4||उपायं नागराजस्य स्वस्थानप्रापकं शुभम् ।
नारद उवाच ।
अवधारय मे वाक्यं शेषाशेषकलानिधे
suparvāṇaśca keśādyā yena syuḥ kiṅkarā iva |
dhariṣyase dharāṃ mūrdhni puṣpamālāmivārbhakaḥ
||5||सुपर्वाणश्च केशाद्या येन स्युः किङ्करा इव ।
धरिष्यसे धरां मूर्ध्नि पुष्पमालामिवार्भकः
śeṣa uvāca
kiñcit purātanaṃ puṇyamāsīcced darśanaṃ tava |
ajanyakasmādagre'pi samyaṅ me syānna saṃśayaḥ
||6||किञ्चित् पुरातनं पुण्यमासीच्चेद् दर्शनं तव ।
अजन्यकस्मादग्रेऽपि सम्यङ् मे स्यान्न संशयः
anyathā'kṛtapuṇyānāṃ darśanaṃ tu kathaṃ bhavet |
ati vivhalagātratvādaśakto bhūmidhāraṇe
||7||अन्यथाऽकृतपुण्यानां दर्शनं तु कथं भवेत् ।
अति विव्हलगात्रत्वादशक्तो भूमिधारणे
taṃ prayatnaṃ vada muneṃ yenāhaṃ syāṃ yathā purā |
nārada uvāca |
bhaṇe mahāmanuṃ te'dya tasya devasya nāgarāṭ
||8||तं प्रयत्नं वद मुनें येनाहं स्यां यथा पुरा ।
नारद उवाच ।
भणे महामनुं तेऽद्य तस्य देवस्य नागराट्
yasya prasādādindrādyāstattat padamavāpnuvan |
keśā yadājñayā'śeṣasṛṣṭisthityantakāriṇaḥ
||9||यस्य प्रसादादिन्द्राद्यास्तत्तत् पदमवाप्नुवन् ।
केशा यदाज्ञयाऽशेषसृष्टिस्थित्यन्तकारिणः
yasmin prasanne sarveśe pūrvāvasthānamavāpsyasi |
kāruṇyaṃ tava dṛṣṭvaiva klinnaṃ me sarvamānasam
||10||यस्मिन् प्रसन्ने सर्वेशे पूर्वावस्थानमवाप्स्यसि ।
कारुण्यं तव दृष्ट्वैव क्लिन्नं मे सर्वमानसम्
ataḥ ṣaḍakṣaraṃ mantraṃ gaṇeśasya dadāmi te |
asyānuṣṭhānamātreṇa pratyakṣaste gajānanaḥ
||11||अतः षडक्षरं मन्त्रं गणेशस्य ददामि ते ।
अस्यानुष्ठानमात्रेण प्रत्यक्षस्ते गजाननः
sarvān vidhāsyate kāmān yān yām̐stvaṃ vṛṇuṣe tataḥ
||12||सर्वान् विधास्यते कामान् यान् याँस्त्वं वृणुषे ततः
ka uvāca
kṛtvopadeśaṃ śeṣāya nāradontarhito'bhavat |
śeṣo'pi tapase kṛtvā niścayaṃ paramaṃ śubham |
nirūddhā'śeṣakaraṇo dhyātvā devaṃ gajānanam
||13||कृत्वोपदेशं शेषाय नारदोन्तर्हितोऽभवत् ।
शेषोऽपि तपसे कृत्वा निश्चयं परमं शुभम् ।
निरूद्धाऽशेषकरणो ध्यात्वा देवं गजाननम्
jajāpa paramaṃ mantraṃ sahasraparivatsaram |
tadante purato'paśyaddevadevaṃ gajānanam
||14||जजाप परमं मन्त्रं सहस्रपरिवत्सरम् ।
तदन्ते पुरतोऽपश्यद्देवदेवं गजाननम्
siṃhārūḍhaṃ trinetraṃ daśabhujamuragaṃ kuṇḍale cāṅgade ca muktāmālāṃ vahantaṃ sulalitamukuṭaṃ ratnamudrākṣasūtram |
nānādevarṣivṛndairanugatamaniśaṃ vakratuṇḍaṃ gajāsyaṃ bhaktecchopāttadehaṃ suranaraparadaṃ cintayedekadantam
||15||सिंहारूढं त्रिनेत्रं दशभुजमुरगं कुण्डले चाङ्गदे च मुक्तामालां वहन्तं सुललितमुकुटं रत्नमुद्राक्षसूत्रम् ।
नानादेवर्षिवृन्दैरनुगतमनिशं वक्रतुण्डं गजास्यं भक्तेच्छोपात्तदेहं सुरनरपरदं चिन्तयेदेकदन्तम्
evaṃ gajānanastasya darśanārthaṃ samāyayau |
siddhibuddhiyutastādṛg dhyāto'hinā purā
||16||एवं गजाननस्तस्य दर्शनार्थं समाययौ ।
सिद्धिबुद्धियुतस्तादृग् ध्यातोऽहिना पुरा
sahasrasūryasadṛśo dīptyākrāntadigantaraḥ |
tejasā tasya śeṣo'pi dharṣito'ndha ivābhavat
||17||सहस्रसूर्यसदृशो दीप्त्याक्रान्तदिगन्तरः ।
तेजसा तस्य शेषोऽपि धर्षितोऽन्ध इवाभवत्
ca kampe bhayasaṃvigno vyagracitto'ti vivhalaḥ |
svastho muhūrtamātreṇa cintayāmāsa cetasi
||18||च कम्पे भयसंविग्नो व्यग्रचित्तोऽति विव्हलः ।
स्वस्थो मुहूर्तमात्रेण चिन्तयामास चेतसि
kimidaṃ teja āyātaṃ pralayānalasannibham |
tacced dahet sarvalokānidaṃ māmeva dhakṣyati
||19||किमिदं तेज आयातं प्रलयानलसन्निभम् ।
तच्चेद् दहेत् सर्वलोकानिदं मामेव धक्ष्यति
kalyāṇe karmaṇi kathaṃ kriyamāṇe śubhaṃ bhavet |
athavā nāradenoktaṃ drakṣyāmi gaṇanāyakam
||20||कल्याणे कर्मणि कथं क्रियमाणे शुभं भवेत् ।
अथवा नारदेनोक्तं द्रक्ष्यामि गणनायकम्
evaṃ cintāture tasminnuvāca dviradānanaḥ |
mā bhaiḥ kutarkakuśala varado'haṃ samāgataḥ
||21||एवं चिन्तातुरे तस्मिन्नुवाच द्विरदाननः ।
मा भैः कुतर्ककुशल वरदोऽहं समागतः
yaṃ dhyāyasi divārātrau vṛṇu yatte hṛdi sthitam |
ahameva jagatkartā pātā hartā'khileśvara
||22||यं ध्यायसि दिवारात्रौ वृणु यत्ते हृदि स्थितम् ।
अहमेव जगत्कर्ता पाता हर्ताऽखिलेश्वर
mattejasā bhāti candro vahniḥ sūryaśca bhāni ca |
parabrahmasvarūpo'pi tapasā tava toṣitaḥ
||23||मत्तेजसा भाति चन्द्रो वह्निः सूर्यश्च भानि च ।
परब्रह्मस्वरूपोऽपि तपसा तव तोषितः
āvirbhūto varaṃ dātuṃ lokopakṛtaye'pi ca |
tvaṃ tu matto varānbrūhi yān yān kāmayase'khilān
||24||आविर्भूतो वरं दातुं लोकोपकृतयेऽपि च ।
त्वं तु मत्तो वरान्ब्रूहि यान् यान् कामयसेऽखिलान्
śeṣa uvāca
tejasā dharṣito deva draṣṭuṃ vaktuṃ ca notsahe |
anugrahaśca pūrṇaste mayi saumyo bhavānagha
||25||तेजसा धर्षितो देव द्रष्टुं वक्तुं च नोत्सहे ।
अनुग्रहश्च पूर्णस्ते मयि सौम्यो भवानघ
ka uvāca
evaṃ samprārthitastena karūṇābdhirgajānanaḥ |
abhavat koṭicandrābhaḥ saumyatejāḥ sureśvara
||26||एवं सम्प्रार्थितस्तेन करूणाब्धिर्गजाननः ।
अभवत् कोटिचन्द्राभः सौम्यतेजाः सुरेश्वर
tato vavre varān śeṣo natvā stutvā'khileśvaraḥ |
anādinidhanaṃ devaṃ vande'haṃ gaṇanāyakam
||27||ततो वव्रे वरान् शेषो नत्वा स्तुत्वाऽखिलेश्वरः ।
अनादिनिधनं देवं वन्देऽहं गणनायकम्
sarvavyāpinamīśānaṃ jagatkāraṇakāraṇam |
sarvasvarūpaṃ viśveśaṃ viśvavandyaṃ namāmyaham
||28||सर्वव्यापिनमीशानं जगत्कारणकारणम् ।
सर्वस्वरूपं विश्वेशं विश्ववन्द्यं नमाम्यहम्
gajānanaṃ gaṇādhyakṣaṃ garūḍeśastu taṃ vibhum |
guṇādhīśaṃ guṇātītaṃ gaṇādhīśaṃ namāmyaham
||29||गजाननं गणाध्यक्षं गरूडेशस्तु तं विभुम् ।
गुणाधीशं गुणातीतं गणाधीशं नमाम्यहम्
vidyānāmadhipaṃ devaṃ devadevaṃ surapriyam |
siddhibuddhipriyaṃ sarvasiddhidaṃ bhuktimuktidam
||30||विद्यानामधिपं देवं देवदेवं सुरप्रियम् ।
सिद्धिबुद्धिप्रियं सर्वसिद्धिदं भुक्तिमुक्तिदम्
sarvavighnaharaṃ devaṃ namāmi gaṇanāyakam |
ka uvāca |
evaṃ stutvā tu deveśaṃ varadaṃ dviradānananam
||31||सर्वविघ्नहरं देवं नमामि गणनायकम् ।
क उवाच ।
एवं स्तुत्वा तु देवेशं वरदं द्विरदानननम्
varayāmāsayān kāmāṃstān śaṛṇuṣva mahāmune |
śeṣa uvāca |
adya dhanyaṃ tapo jñānaṃ pitā mātā janurmama
||32||वरयामासयान् कामांस्तान् शृणुष्व महामुने ।
शेष उवाच ।
अद्य धन्यं तपो ज्ञानं पिता माता जनुर्मम
deho netrāṇi bhūrīṇi mastakāni bahūni ca |
tvāṃ stotuṃ sampravṛttā yā dhanyasyā rasanā mama
||33||देहो नेत्राणि भूरीणि मस्तकानि बहूनि च ।
त्वां स्तोतुं सम्प्रवृत्ता या धन्यस्या रसना मम
kulaṃ śīlaṃ ca dhanyaṃ me tvaṅghriyugadarśanāt |
akhaṇḍita te bhajanaṃ dehi me'khaṇḍavikrama
||34||कुलं शीलं च धन्यं मे त्वङ्घ्रियुगदर्शनात् ।
अखण्डित ते भजनं देहि मेऽखण्डविक्रम
duḥkhaṃ kiṃ ki nu vaktavyaṃ sarvajñe tvayi vighnarāṭ |
akharvagarvakaraṇāt sphuṭitā mastakā mama
||35||दुःखं किं कि नु वक्तव्यं सर्वज्ञे त्वयि विघ्नराट् ।
अखर्वगर्वकरणात् स्फुटिता मस्तका मम
mahāruṣā maheśenā''sphālitasya mahītale |
nāradasya prasādena dṛṣṭaṃ te caraṇāmbujam |
idānīṃ deva me dehi śreṣṭhatāṃ bhuvanatraye
||36||महारुषा महेशेनाऽऽस्फालितस्य महीतले ।
नारदस्य प्रसादेन दृष्टं ते चरणाम्बुजम् ।
इदानीं देव मे देहि श्रेष्ठतां भुवनत्रये
pāṭavaṃ sarvaśirasi sāmarthyaṃ dhāraṇe bhuvaḥ |
acalaṃ dehi me sthānaṃ darśana te nirantaram
||37||पाटवं सर्वशिरसि सामर्थ्यं धारणे भुवः ।
अचलं देहि मे स्थानं दर्शन ते निरन्तरम्
sānnidhyaṃ śaṅkarasyāpi kulaśaśraiṣṭhyaṃ śive ratim |
gaṇapatiruvāca |
yadi te daśadhā jāto mastako bhujagādhipa
||38||सान्निध्यं शङ्करस्यापि कुलशश्रैष्ठ्यं शिवे रतिम् ।
गणपतिरुवाच ।
यदि ते दशधा जातो मस्तको भुजगाधिप
tadā sahasravadanaḥ sahastraphaṇimaṇḍitaḥ |
bhaviṣyasi jane khyāto yāvaccandrārkatārakāḥ
||39||तदा सहस्रवदनः सहस्त्रफणिमण्डितः ।
भविष्यसि जने ख्यातो यावच्चन्द्रार्कतारकाः
dharādharaṇasāmarthyaṃ dṛḍhaṃ tava bhaviṣyati |
pañcāsyapañcaśirasi matprasādāt sthiti sthirām
||40||धराधरणसामर्थ्यं दृढं तव भविष्यति ।
पञ्चास्यपञ्चशिरसि मत्प्रसादात् स्थिति स्थिराम्
lapsyase bhujagaśreṣṭha matsānnidhyaṃ nirantaram |
anyatte vāñchitaṃ śeṣa tadaśeṣa bhaviṣyati
||41||लप्स्यसे भुजगश्रेष्ठ मत्सान्निध्यं निरन्तरम् ।
अन्यत्ते वाञ्छितं शेष तदशेष भविष्यति
ka uvāca
evaṃ varān dadauṃ tasmai svodare taṃ babandha ha |
vyālabaddhodara iti nāma prāpa gajānanaḥ
||42||एवं वरान् ददौं तस्मै स्वोदरे तं बबन्ध ह ।
व्यालबद्धोदर इति नाम प्राप गजाननः
śeṣasya mastake hastamabhayārthaṃ dadauṃ vibhuḥ |
svayaṃ virāṭsvarūpaṃ svaṃ śeṣāyādarśayan mudā
||43||शेषस्य मस्तके हस्तमभयार्थं ददौं विभुः ।
स्वयं विराट्स्वरूपं स्वं शेषायादर्शयन् मुदा
śabdenāpūrayadvyoma bhūtalaṃ vidiśo diśaḥ |
yasya pādatale bhūmirdiśaḥśrotre'kṣiṇī raviḥ
||44||शब्देनापूरयद्व्योम भूतलं विदिशो दिशः ।
यस्य पादतले भूमिर्दिशःश्रोत्रेऽक्षिणी रविः
oṣadhyo yasya romāṇi nakhāyasya dharādharāḥ |
meghāḥ svedodakaṃ yasya prajanaścaturānanaḥ
||4||ओषध्यो यस्य रोमाणि नखायस्य धराधराः ।
मेघाः स्वेदोदकं यस्य प्रजनश्चतुराननः
kukṣau yasya jagatsarvaṃ catvāraścaiva sāgarāḥ |
anantānana eko yo'pyanantanayanaḥ svarāṭ
||46||कुक्षौ यस्य जगत्सर्वं चत्वारश्चैव सागराः ।
अनन्तानन एको योऽप्यनन्तनयनः स्वराट्
anantarūpī cānantaśaktiratyantadīptimān |
yadromakūpe bhānti sma brahmāṇḍāni sahasraśaḥ
||47||अनन्तरूपी चानन्तशक्तिरत्यन्तदीप्तिमान् ।
यद्रोमकूपे भान्ति स्म ब्रह्माण्डानि सहस्रशः
dṛṣṭvā taṃ tādṛśaṃ śeṣo bhītyā bhrānta ivābhavat |
prārthayāmāsa vighneśaṃ punaḥ saumyo bhaveti ca
||48||दृष्ट्वा तं तादृशं शेषो भीत्या भ्रान्त इवाभवत् ।
प्रार्थयामास विघ्नेशं पुनः सौम्यो भवेति च
tato daśabhujo devaḥ siṃhārūḍho'bhavacca saḥ |
uvāca varado devo nedṛg dṛṣṭaḥ surairapi
||49||ततो दशभुजो देवः सिंहारूढोऽभवच्च सः ।
उवाच वरदो देवो नेदृग् दृष्टः सुरैरपि
madanugrahato'darśi tvayā śeṣādya bhāgyataḥ |
acalaṃ mayi te sthānaṃ pātāle'pi śive'pi ca |
mayā dattaṃ prasannena dhara puṣpamivādya gām
||50||मदनुग्रहतोऽदर्शि त्वया शेषाद्य भाग्यतः ।
अचलं मयि ते स्थानं पातालेऽपि शिवेऽपि च ।
मया दत्तं प्रसन्नेन धर पुष्पमिवाद्य गाम्
śeṣa uvāca
dhare dharāṃ svaśirasi dharaṇīdhara ityapi |
mamāpi te'pi vikhyātaṃ nāma loketiviśrutam
||51||धरे धरां स्वशिरसि धरणीधर इत्यपि ।
ममापि तेऽपि विख्यातं नाम लोकेतिविश्रुतम्
asmin kṣetre sthiro bhūtvā bhaktakāmān prapūraya |
brahmovāca |
omiti tamathovaktvā'sau vighneśo'ntardadhe svayam
||52||अस्मिन् क्षेत्रे स्थिरो भूत्वा भक्तकामान् प्रपूरय ।
ब्रह्मोवाच ।
ओमिति तमथोवक्त्वाऽसौ विघ्नेशोऽन्तर्दधे स्वयम्
śeṣo'pi tādṛśīṃ mūrtiṃ kṛtvā'sthāpayadādarāt |
akarod bahuratnāḍhyaṃ prāsādaṃ kāñcanaṃ śubham
||53||शेषोऽपि तादृशीं मूर्तिं कृत्वाऽस्थापयदादरात् ।
अकरोद् बहुरत्नाढ्यं प्रासादं काञ्चनं शुभम्
dharaṇīdhara ityetannāmāsya parikalpayat |
hareḥ śayanatāṃ prāyādavahat puṣpavaddharām
||54||धरणीधर इत्येतन्नामास्य परिकल्पयत् ।
हरेः शयनतां प्रायादवहत् पुष्पवद्धराम्
sthiro'bhūnnābhipadme'pi vighnarājasya bhūṣaṇam |
evaṃ te kathito vyāsa vighneśamahimā'dbhutaḥ
||55||स्थिरोऽभून्नाभिपद्मेऽपि विघ्नराजस्य भूषणम् ।
एवं ते कथितो व्यास विघ्नेशमहिमाऽद्भुतः
pravālanagare khyāto gaṇeśo dharaṇīdharaḥ |
etadarthaṃ hi śeṣeṇa kṛtamārādhanaṃ vibhoḥ
||56||प्रवालनगरे ख्यातो गणेशो धरणीधरः ।
एतदर्थं हि शेषेण कृतमाराधनं विभोः
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe śeṣopākhyānaṃ nāma navatitamo'dhyāyaḥ || 90 ||
ādita ślokānāṃ samaṣṭyaṅkāḥ = 3931 + 56 = 3987